Ăn wasabi có giúp đốt mỡ giảm cân? Bằng chứng khoa học nói gì

Lời đồn gia vị cay nồng giúp tiêu mỡ thừa

Mỗi khi thưởng thức các món hải sản sống hay sushi, đĩa gia vị xanh cay xộc lên tận mũi – wasabi – gần như là thành phần không thể thiếu đối với nhiều người Việt. Đi kèm với cảm giác bừng tỉnh và toát mồ hôi đặc trưng, trên mạng xã hội và các diễn đàn làm đẹp xuất hiện không ít lời đồn thổi rằng ăn nhiều wasabi sẽ giúp "đốt cháy calo cấp tốc", tiêu tan mỡ bụng mà không cần kiêng khem khắt khe.

Thực tế, vị cay kích thích vị giác của loại gia vị này không đồng nghĩa với khả năng làm tan biến các mô mỡ thừa tích tụ lâu năm dưới da. Đến thời điểm hiện tại, khẳng định wasabi giúp con người giảm cân, tiêu mỡ là lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng xác đáng, bởi mọi dữ liệu khả quan mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm trong môi trường phòng thí nghiệm.

Cơ chế tác động: Khoa học giải mã ra sao?

Cây wasabi (tên khoa học là Wasabia japonica hoặc Eutrema japonicum) thuộc họ Cải (Brassicaceae). Trong các loại thực vật thuộc họ này, các hợp chất glucosinolate bị thủy phân sẽ tạo ra isothiocyanate, một chất giải phóng chậm khí hydro sulfide (H2S) nội sinh ^[1]. Theo các tài liệu tổng quan sinh học, H2S là chất truyền tin dạng khí đóng vai trò điều hòa chức năng của mô mỡ và mở ra hướng tiếp cận mới trong kiểm soát thừa cân, béo phì ^[1].

Ngoài ra, wasabi chứa hợp chất allyl isothiocyanate (AITC) cùng chất 6-(methylsulfinyl)hexyl isothiocyanate (6-MSITC) [1, 5, 7]. Hợp chất 6-MSITC xuất hiện ở mọi bộ phận của cây từ thân, rễ củ cho đến lá và hoa ^[2]. Ở cấp độ tế bào mô mỡ của động vật, các chiết xuất từ wasabi được ghi nhận có khả năng can thiệp vào các thụ thể và con đường tín hiệu chuyển hóa lipid [3, 6].

Cụ thể, chiết xuất lá wasabi kích thích hoạt tính của enzym AMPK thông qua việc tăng tiết adiponectin – một hormone có lợi cho chuyển hóa ^[3]. Đồng thời, nó ức chế sự biểu hiện của thụ thể PPARgamma và C/EBPalpha, hai yếu tố chi phối quá trình biệt hóa và tích tụ mỡ, từ đó ngăn chặn tình trạng phì đại tế bào mỡ trắng [3, 6]. Tại gan động vật, hoạt chất này làm tăng biểu hiện gen PPARalpha (thúc đẩy oxy hóa axit béo) và ức chế SREBP-1c (ngăn tạo mỡ mới) ^[4]. Tuy vậy, các chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp này mới chỉ diễn ra trong cơ thể chuột thí nghiệm.

Các nghiên cứu trên động vật nói gì?

Cho đến nay, tất cả các nghiên cứu về tiềm năng can thiệp chuyển hóa của wasabi đều được thực hiện trên chuột cống hoặc chuột nhắt được gây béo phì nhân tạo:

Năm 2022, một nghiên cứu trên chuột cống Wistar đực được nuôi bằng chế độ ăn giàu carbohydrate và giàu chất béo để gây hội chứng chuyển hóa ^[2]. Sau 8 tuần đầu tạo mô hình, các nhà khoa học bổ sung 5% (tính theo trọng lượng thức ăn) bột wasabi từ hỗn hợp thân và rễ củ trồng thủy canh vào khẩu phần ăn trong vòng 8 tuần tiếp theo ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm chuột ăn wasabi có trọng lượng cơ thể giảm rõ rệt (từ 460,0 ± 9,5 gam xuống còn 416,0 ± 3,6 gam) và khối lượng mỡ giảm từ 178 ± 14 gam xuống 120 ± 23 gam ^[2]. Nồng độ triglyceride huyết tương giảm từ 1,7 ± 0,3 mmol/L xuống 0,9 ± 0,3 mmol/L, tổng lượng cholesterol giảm từ 1,5 ± 0,1 mmol/L xuống 1,0 ± 0,04 mmol/L, kèm theo việc giảm men gan AST, hạ huyết áp tâm thu và thu nhỏ diện tích dưới đường cong nồng độ glucose máu ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 dùng chiết xuất nước nóng từ lá wasabi (đã loại bỏ các thành phần cay nồng như allyl-isothiocyanate) trên chuột nhắt C57J/BL ăn chế độ giàu chất béo trong suốt 120 ngày ^[4]. Nhóm chuột được bổ sung 5% chiết xuất lá wasabi ghi nhận mức tăng trọng lượng cơ thể, trọng lượng gan và mỡ mào tinh hoàn thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, thông qua việc thúc đẩy gen oxy hóa mỡ Acox và ức chế gen tích mỡ ^[4].

Năm 2016, nghiên cứu trên chuột cống SHRSP/ZF (mô hình mắc hội chứng chuyển hóa) được cho uống chiết xuất lá wasabi liều 4 g/kg/ngày trong 6 tuần ^[3]. Nhóm chuột dùng chiết xuất cải thiện mức tăng trọng lượng, giảm huyết áp, hạ triglyceride máu và ngăn ngừa rõ rệt sự phì đại tế bào mỡ ^[3].

Năm 2020, một thử nghiệm khác trên chuột nhắt béo phì do ăn thức ăn 45% Kcal từ chất béo kéo dài 84 ngày ^[5]. Các liều chiết xuất lá wasabi dạng uống (50, 100 và 200 mg/kg) được so sánh với thuốc điều trị tiểu đường metformin liều 250 mg/kg ^[5]. Chiết xuất lá wasabi làm giảm cân nặng phụ thuộc liều lượng, giảm tổng lượng mỡ, mỡ bụng, mỡ quanh buồng trứng, hạ đường huyết, cải thiện mỡ máu và giảm thoái hóa mỡ gan; trong đó liều 50 mg/kg thể hiện hiệu quả tương đương metformin ^[5].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 bổ sung 5% bột wasabi vào thức ăn của chuột cống béo phì trong 8 tuần cho thấy wasabi ngăn ngừa tăng huyết áp gắn liền với việc làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột ^[6]. Cụ thể, wasabi làm gia tăng đáng kể mật độ các vi khuẩn có lợi như Allobaculum, Sutterella, Bifidobacterium, đồng thời giảm các vi khuẩn liên quan đến tăng huyết áp như Oscillospira ^[6].

Tuy nhiên, trong một thử nghiệm năm 2025 nhằm đánh giá chiết xuất rễ củ wasabi (0,5 và 1,0 g/kg) hoặc allyl isothiocyanate tinh khiết (2 mg/kg) trên chuột nhắt C57BL6/J bị xơ gan, các can thiệp này lại không làm thay đổi trọng lượng cơ thể, trọng lượng cơ quan hay men gan ALT, AST ^[7].

Lỗ hổng lớn từ phòng thí nghiệm tới đĩa ăn

Dù các số liệu trên động vật rất hứa hẹn, khoảng cách từ chuột tới người là một rào cản sinh học khổng lồ. Toàn bộ các dữ liệu trên đều là nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột cống và chuột nhắt được nuôi nhốt với khẩu phần kiểm soát tuyệt đối [1, 3, 4, 6, 7].

Một tổng quan khoa học năm 2024 về các chất giải phóng H2S tự nhiên nhấn mạnh rằng dù các hợp chất chứa lưu huỳnh hữu cơ có tiềm năng hỗ trợ chống béo phì, hiện tại vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao để xác lập chắc chắn hiệu quả trên người ^[1]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, hệ vi sinh đường ruột và lối sống phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều. Chưa có bất kỳ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận việc một người ăn wasabi hàng ngày sẽ giảm được lượng mỡ trong cơ thể.

Thêm vào đó, liều lượng dùng trong thí nghiệm là rất lớn. Bột wasabi chiếm tới 5% tổng khối lượng thức ăn của chuột, hoặc dùng chiết xuất cô đặc liều cao bằng đường uống mỗi ngày [1, 3, 4, 6]. Con người không thể nào ăn một lượng mù tạt cay nồng tương đương tỷ lệ ấy mỗi bữa ăn mà không làm tổn thương niêm mạc dạ dày.

Hiểu lầm phổ biến: Mù tạt ăn sushi không phải wasabi thật

Một sự thật ít người tiêu dùng để ý là phần lớn tuýp "wasabi" hay mù tạt xanh giá rẻ phục vụ tại các nhà hàng đại trà không phải là cây Wasabia japonica thật.

Cây wasabi tự nhiên rất khó trồng, đòi hỏi nguồn nước chảy sạch và khí hậu đặc thù, khiến giá thành của thân củ wasabi tươi rất đắt đỏ. Đa số sản phẩm thương mại hiện nay là hỗn hợp làm từ rễ cây cải ngựa (horseradish), bột mù tạt thông thường, tinh dầu tạo mùi cay và phẩm màu thực phẩm (màu xanh lá cây).

Những tuýp gia vị công nghiệp này không hề chứa các hợp chất sinh học đặc hữu như 6-MSITC hay các chiết xuất lá wasabi nguyên bản đã được kiểm nghiệm trong các công trình nghiên cứu [1, 3]. Do đó, việc ăn nhiều loại mù tạt pha sẵn này với hy vọng giảm cân không chỉ vô hiệu mà còn nạp thêm muối và chất phụ gia vào cơ thể.

Ai nên thận trọng khi dùng wasabi?

Wasabi và các hợp chất isothiocyanate có tính cay nồng, kích thích niêm mạc mạnh mẽ [5, 7]. Một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

• Người có bệnh lý đường tiêu hóa: Những người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc hội chứng ruột kích thích không nên lạm dụng gia vị cay nồng. Vị cay có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa, gây ợ nóng, cồn cào, đau rát thượng vị.
• Người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa: Dù chiết xuất lá wasabi cho thấy tác động lên đường huyết và men gan tương đương thuốc metformin trên mô hình chuột ^[5], người mắc bệnh tiểu đường hoặc rối loạn lipid máu tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị để thay thế bằng wasabi.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của các loại chiết xuất wasabi đậm đặc trên các nhóm đối tượng này; do đó chỉ nên dùng như gia vị ăn uống thông thường với lượng nhỏ.

Áp dụng thực tế: Thưởng thức đúng cách

Nếu bạn yêu thích vị cay the kích thích của wasabi, hãy sử dụng nó đúng với vai trò của một loại gia vị ẩm thực thay vì coi như một phương thuốc giảm cân:

• Lượng dùng vừa phải: Chỉ nên chấm một lượng nhỏ bằng hạt đậu kèm các món ăn như cá hồi, sushi hoặc hải sản hấp để gia tăng hương vị, hỗ trợ khử mùi tanh và kích thích tiêu hóa.
• Tìm kiếm nguồn gốc tự nhiên: Nếu có điều kiện, hãy ưu tiên tìm mua rễ wasabi tươi mài nhuyễn hoặc các sản phẩm có ghi rõ thành phần từ rễ cây Wasabia japonica tự nhiên, tránh các loại bột pha màu nhân tạo.
• Không phụ thuộc gia vị để giảm béo: Nguyên lý cốt lõi của giảm mỡ là tạo ra sự thâm hụt năng lượng (calo nạp vào ít hơn calo tiêu hao). Không có một loại gia vị cay nồng nào có thể đảo ngược tác hại của một chế độ ăn thừa năng lượng và thói quen lười vận động.

Khoa học ghi nhận wasabi cùng các hợp chất chứa lưu huỳnh tự nhiên sở hữu những hoạt tính sinh học đầy triển vọng trong việc cải thiện các chỉ số chuyển hóa trên động vật. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không biến lời đồn thổi thành chế độ ăn uống phản khoa học gây hại cho đường tiêu hóa.