Axit sialic trong tổ yến: Bằng chứng khoa học nói gì về tác dụng miễn dịch?

Lời đồn về "thần dược tăng đề kháng"

Tổ yến từ lâu được xem là món bổ dưỡng thượng hạng trong quan niệm ẩm thực phương Đông [5, 8]. Nhiều người sẵn sàng chi tiền triệu mua tổ yến bồi bổ cho gia đình khi ốm dậy, đặc biệt nhằm mục đích củng cố hệ miễn dịch và chống cúm.

Tuy nhiên, liệu tổ yến có thực sự mang lại sức mạnh bảo vệ miễn dịch vượt trội như lời đồn? Dưới lăng kính khoa học hiện đại, hoạt chất nổi bật thường được nhắc đến nhiều nhất trong tổ yến chính là axit sialic [1, 4].

Axit sialic trong tổ yến là gì và tỷ lệ bao nhiêu?

Tổ yến được tạo thành từ tuyến nước bọt của chim yến, chứa hàm lượng lớn hợp chất glycoprotein giàu axit sialic [2, 7]. Về thành phần hóa học tổng thể, tổ yến gồm 61,0% đến 66,9% protein (hoặc 62% đến 63% tùy nghiên cứu) và carbohydrate chiếm khoảng 25,4% đến 31,4% (hoặc 25,62% đến 27,26%) [1, 5].

Đáng chú ý, axit sialic là loại carbohydrate chính yếu trong tổ yến, chiếm khoảng 10% tổng khối lượng [1, 5]. Dạng phân tử chủ yếu của axit sialic tìm thấy trong tổ yến là axit N-acetylneuraminic ^[1].

Ngoài ra, axit sialic còn tồn tại dưới dạng hợp chất oligosaccharide có tính axit như 3'-sialyllactose ^[2]. Hoạt chất này cũng xuất hiện phổ biến trong sữa, thịt và trên bề mặt màng nhầy của cơ thể người [1, 4].

Cơ chế tác động miễn dịch của axit sialic

Axit sialic đóng vai trò then chốt trong nhiều hoạt động tương tác sinh học quan trọng giữa tế bào với tế bào, và giữa mầm bệnh với tế bào ^[1]. Hoạt chất này tham gia vào việc hỗ trợ chức năng miễn dịch, chống viêm, kháng virus và chống oxy hóa thông qua điều hòa các con đường tín hiệu cùng các gen đích [1, 4].

Tại đường ruột, axit sialic có khả năng điều hòa hệ vi sinh vật và các chất chuyển hóa đường ruột, từ đó tác động đến biểu hiện gen để thực hiện các chức năng sinh học ^[3]. Hợp chất như 3'-sialyllactose góp phần phát triển hệ miễn dịch và hệ vi sinh đường ruột nhằm chống lại tác nhân gây bệnh ^[2].

Bên cạnh đó, các gốc axit sialic có thể hoạt động như một bẫy phân tử, liên kết với mầm bệnh để ngăn chặn chúng xâm nhập vào tế bào vật chủ ^[1]. Axit sialic còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa nhờ khả năng loại bỏ các gốc tự do hydroxyl và gốc DPPH ^[4].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được những gì?

Các dữ liệu nghiên cứu về tác dụng miễn dịch và kháng virus của tổ yến cùng axit sialic hiện nay chủ yếu đến từ các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật:

Nghiên cứu công bố năm 2006 thử nghiệm khả năng ức chế virus cúm của chiết xuất tổ yến trên tế bào MDCK và hồng cầu ^[1]. Kết quả cho thấy khi được thủy phân bằng enzyme Pancreatin F, chiết xuất tổ yến liên kết trực tiếp với virus cúm và ức chế mạnh sự lây nhiễm trên tế bào MDCK bất kể chủng loại vật chủ ^[1]. Chiết xuất này cũng ngăn cản hiện tượng ngưng kết hồng cầu do virus cúm A ở người, chim và lợn gây ra, nhưng không ức chế hoạt tính của enzyme sialidase ở virus cúm ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã so sánh chiết xuất tổ yến lấy từ hai địa phương của Malaysia (Teluk Intan và Gua Madai) chống lại virus cúm A chủng A/Puerto Rico/8/1934 (H1N1) ^[5]. Thử nghiệm thực hiện trên tế bào MDCK và trên chuột BALB/c bị nhiễm cúm trong tuần đầu tiên ^[5].

Kết quả cho thấy chiết xuất tổ yến thể hiện đặc tính ức chế men neuraminidase cả in vitro và in vivo tương đương với thuốc Oseltamivir phosphate ^[5]. Đồng thời, chiết xuất làm giảm số lượng bản sao gen NS1 của virus (p < 0,05) và điều hòa miễn dịch đáng kể ^[5]. Sự can thiệp này làm tăng rõ rệt các chất trung gian như IFN-gamma, TNF-alpha, NF-kappaB, IL-2, cũng như một số cytokine tiền viêm (IL-1beta, IL-6) và cytokine điều hòa (IL-10, IL-27, IL-12, CCL2, IL-4) tùy thuộc vào từng giai đoạn nhiễm trùng ^[5]. Mẫu tổ yến từ Gua Madai chứa nhiều axit sialic acetyl hóa (Neu2,4,7,8,9 Ac6) hơn cho thấy hoạt tính kháng virus cao hơn ^[5].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống trắng Wistar bị viêm thần kinh do LPS dùng chiết xuất tổ yến với các liều 125 mg/kg, 250 mg/kg và 500 mg/kg đường uống ^[6]. Kết quả chỉ ra chiết xuất tổ yến ức chế sự gia tăng các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 tại vùng hồi hải mã ^[6].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Các công trình khoa học đã chỉ ra tiềm năng chống virus cúm và hỗ trợ điều hòa miễn dịch rõ rệt của axit sialic trong tổ yến [2, 3]. Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng về mặt bằng chứng khoa học.

Đại đa số nghiên cứu về hiệu quả kháng virus và điều hòa miễn dịch của tổ yến mới chỉ dừng lại ở mô hình ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật như chuột [2, 3, 8]. Các chế phẩm trong nghiên cứu thường là chiết xuất tinh chế hoặc đã qua thủy phân enzyme chuyên biệt chứ không phải món yến chưng thông thường [2, 3]. Cho đến nay, vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng được kiểm soát tốt trên người để xác định liều lượng hữu hiệu cũng như khẳng định tác dụng miễn dịch thực tế ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp về tổ yến

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi tổ yến như một "vị thuốc" có thể chữa khỏi bệnh cúm hay thay thế thuốc kháng virus. Thực tế, tổ yến chỉ là thực phẩm bổ dưỡng, hoàn toàn không có khả năng thay thế thuốc điều trị hay phác đồ y khoa ^[5].

Nhiều người cũng tin rằng ăn tổ yến càng nhiều thì miễn dịch càng mạnh. Tuy nhiên, khả năng hấp thu của cơ thể có giới hạn. Nghiên cứu mô phỏng tiêu hóa ghi nhận tỷ lệ hòa tan của protein và axit sialic sau tiêu hóa lần lượt là 49,59% và 46,45%, trong đó axit sialic tự do chiếm 17,82% và axit sialic liên kết glycan chiếm 12,24% ^[7].

Bên cạnh đó, axit sialic không chỉ có độc quyền trong tổ yến mà còn hiện diện trong các thực phẩm quen thuộc hàng ngày như sữa và thịt ^[3].

Nhóm đối tượng nào nên thận trọng?

Tổ yến chứa tỷ lệ protein rất cao (trên 60%) [1, 5]. Vì vậy, những người có cơ địa dị ứng, đặc biệt là tiền sử dị ứng với protein lạ hoặc sản phẩm từ chim yến, cần hết sức thận trọng để tránh nguy cơ phản vệ.

Hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên biệt khẳng định tính an toàn và liều lượng hữu hiệu của axit sialic từ tổ yến trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ sơ sinh; các nghiên cứu mới chỉ ghi nhận trên động vật như chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào [1, 3, 7, 8]. Những nhóm đối tượng nhạy cảm này hoặc người có bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Ngoài ra, người mắc bệnh tiểu đường cần cẩn trọng với các sản phẩm yến chưng sẵn đóng lọ vì các sản phẩm này thường được bổ sung lượng đường lớn trong quá trình chế biến ^[2].

Cách dùng tổ yến hợp lý trong đời sống

Một nghiên cứu năm 2023 về điều kiện chưng yến cho thấy hàm lượng 3'-sialyllactose trong các sản phẩm tổ yến tăng lên theo cường độ chưng nấu và tăng khi có thêm đường ^[2]. Dù vậy, người tiêu dùng nên chưng yến với nhiệt độ và thời gian vừa phải, hạn chế cho nhiều đường để tránh nguy cơ dư thừa năng lượng ^[2].

Chỉ nên sử dụng tổ yến với lượng vừa phải như một phần của chế độ ăn uống đa dạng, không nên lạm dụng hay phụ thuộc ^[2]. Tổ yến cần được mua từ các nguồn uy tín để đảm bảo vệ sinh và tránh sản phẩm pha tạp.

Axit sialic trong tổ yến sở hữu những đặc tính sinh học giàu tiềm năng đối với hệ miễn dịch [2, 3, 4]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa loại thực phẩm này; nền tảng của hệ miễn dịch vững chắc vẫn là lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc và tuân thủ các hướng dẫn y khoa.