Bối cảnh và lời đồn thổi về chuỗi hạt hổ phách

Hổ phách từ lâu đã được xem là một loại đá quý có giá trị thẩm mỹ cao và được dùng trong các bài thuốc dân gian. Nhiều người truyền tai nhau rằng việc đeo chuỗi vòng hổ phách Baltic có thể giúp trẻ nhỏ giảm đau khi mọc răng hoặc tăng cường sức khỏe tim mạch cho người lớn. Hoạt chất được ca ngợi nhiều nhất trong loại nhựa thông hóa thạch này chính là axit succinic (còn gọi là axit hổ phách).

Nhiều thông tin quảng cáo khẳng định nhiệt độ cơ thể khi đeo vòng sẽ kích thích axit succinic thấm qua da vào máu để chống viêm, giảm đau tự nhiên. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học thực nghiệm lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác về đặc tính sinh học cũng như khả năng hấp thụ thực tế của hợp chất này từ trang sức hổ phách.

Axit succinic là gì và có vai trò gì trong tế bào?

Axit succinic là một phân tử có hoạt tính sinh học mạnh, tham gia trực tiếp vào chu trình Krebs (chu trình axit citric) bên trong tế bào nhân thực nhằm duy trì chuyển hóa năng lượng thông thường [1]. Trong cơ thể sống, phân tử này đóng vai trò thiết yếu giúp sản xuất năng lượng dạng ATP để tế bào duy trì các hoạt động bình thường [1].

Bên cạnh vai trò chuyển hóa nội sinh, axit succinic chiết xuất từ hổ phách cũng được y học cổ truyền ứng dụng trong việc điều trị các bệnh lý tim mạch như rối loạn nhịp tim [2]. Các ghi nhận lý thuyết chỉ ra axit succinic có các tác dụng dược lý tiềm năng gồm bảo vệ tim mạch, chống huyết khối, kháng viêm và kháng khuẩn [2].

Nghiên cứu sinh học tế bào nói gì về tác dụng chống oxy hóa?

Để đánh giá tác động của axit succinic lên chuyển hóa năng lượng và chất chống oxy hóa, một nghiên cứu nuôi cấy mầm củ cải đã thử nghiệm bổ sung hoạt chất này ở các nồng độ khác nhau [1]. Kết quả chỉ ra axit succinic kích thích hoạt động của ty thể bằng cách tăng biểu hiện enzym của chu trình Krebs và con đường phosphoryl hóa oxy hóa, từ đó tăng sinh tổng hợp ATP đồng thời làm tăng nồng độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1]. Lượng ROS sinh ra này tiếp tục kích hoạt cơ chế phòng vệ chống lại stress oxy hóa của tế bào, dẫn tới tăng biểu hiện enzym chống oxy hóa cũng như sinh tổng hợp các chất chống oxy hóa [1].

Hiệu quả này phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ trong nước: nồng độ cao nhất (10 mM) giúp mầm cây đạt mức ascorbate (vitamin C) và glutathione lớn nhất, trong khi nồng độ thấp (0,1 mM) lại kích thích tổng hợp hợp chất phenolic [1]. Nghiên cứu này cho thấy trong hệ thống thực vật, axit succinic thúc đẩy hệ thống chống oxy hóa qua cơ chế kích hoạt tín hiệu ROS [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2024 khảo sát dịch chiết hổ phách (Succinite) trên dòng tế bào cơ vân chuột C2C12 bị tổn thương bởi hydrogen peroxide (H2O2) [3]. Kết quả in vitro cho thấy dịch chiết hổ phách ở nồng độ 10, 25 và 50 mcg/mL đã ức chế sự gia tăng ROS do H2O2 gây ra theo cơ chế phụ thuộc liều [3]. Dịch chiết này cũng tăng cường hấp thu glucose ở tế bào C2C12 nhờ cải thiện tạo ATP, tăng biểu hiện gen PGC-1alpha giúp nâng cao hoạt động ty thể, đồng thời tăng biểu hiện gen các chất vận chuyển glucose là GLUT4 và GLUT1 [3]. Mặc dù kết quả trên tế bào mở ra tiềm năng hỗ trợ điều trị đái tháo đường và chức năng cơ bắp, đây mới chỉ là thử nghiệm trên tế bào chuột nhân tạo và chưa từng được kiểm chứng trên cơ thể người [3].

Mặt khác, trong một nghiên cứu năm 2005 trên chuột bị nhiễm độc asen, sự kết hợp giữa axit DL-alpha-lipoic và meso 2,3-dimercaptosuccinic acid (DMSA - một dẫn xuất của axit succinic) đã cho thấy khả năng phục hồi tổn thương [4]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột phơi nhiễm asen ghi nhận tình trạng tăng hình thành ROS và peroxy hóa lipid, đồng thời giảm enzym chống oxy hóa [4]. Khi được bổ sung kết hợp hai hoạt chất trên, nồng độ superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase cùng glutathione dạng khử, sulfhydryl toàn phần, axit ascorbic và alpha-tocopherol ở chuột tăng lên rõ rệt, đồng thời làm giảm mức tạo ROS và peroxy hóa lipid ở gan và thận [4]. Dù vậy, tác dụng này là của dẫn xuất DMSA kết hợp chất khác trên động vật nhiễm độc kim loại nặng chứ không đồng nghĩa với việc dùng axit succinic thông thường cho người [4].

Thực hư việc đeo vòng hổ phách giúp giải phóng axit succinic

Một trong những niềm tin phổ biến nhất là việc cho trẻ em đeo vòng hạt hổ phách Baltic để giảm đau và hạ sốt khi mọc răng. Nhiều lời quảng cáo cho rằng axit succinic tự ngấm qua da để tạo ra tác dụng kháng viêm [5]. Các nhà khoa học đã tiến hành các thực nghiệm nghiêm ngặt để kiểm chứng tính xác thực của nhận định này.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích hàm lượng axit succinic trong các chuỗi vòng hổ phách Baltic dùng cho trẻ mọc răng [5]. Hạt vòng được xác thực là hổ phách Baltic với lượng axit succinic trung bình là 1,5 mg mỗi hạt (tương đương 1,44% trọng lượng) [5]. Tuy nhiên, khi ngâm các hạt hổ phách nguyên vẹn vào các dung môi mô phỏng điều kiện da người (octanol hoặc dung dịch đệm phosphat pH 5,5), không có lượng axit succinic nào thoát ra ở mức đo lường được, trừ trường hợp hạt màu nhạt ngâm trong octanol bị vỡ vụn thành các mảnh nhỏ li ti [5]. Hơn nữa, khi thử nghiệm xử lý đại thực bào THP-1 của người với axit succinic và kháng nguyên LPS, hoạt chất này không làm giảm sự tiết các cytokine gây viêm (IL-1alpha, IL-1beta, IL-8, TNFalpha) hay chất truyền tin gây viêm PGE2, thậm chí còn gây độc tế bào ở nồng độ cao [5].

Nối tiếp vấn đề này, một nghiên cứu năm 2024 đã đánh giá sự giải phóng axit succinic từ hạt hổ phách Baltic (trọng lượng trung bình khoảng 0,05 g) khi có mặt vi khuẩn tụ cầu biểu bì Staphylococcus epidermidis – một loại vi khuẩn thường trú trên da người [6]. Các hạt hổ phách được ngâm trong dung dịch muối đệm sinh lý 0,9% hoặc môi trường nuôi cấy có vi khuẩn S. epidermidis ở nhiệt độ 37 độ C trong 24 giờ hoặc 7 ngày [6]. Kết quả cho thấy nhóm ngâm dung dịch muối chỉ giải phóng một lượng rất nhỏ axit succinic sau tận 7 ngày ngâm [6].

Đáng chú ý, ở các nhóm có vi khuẩn S. epidermidis, sự giải phóng axit succinic xuất hiện ở cả mẫu có hạt hổ phách lẫn mẫu không có hạt hổ phách, chứng minh rằng axit succinic được phát hiện phần lớn là sản phẩm do chính vi khuẩn trên da tiết ra [6]. Các tác giả khẳng định hạt hổ phách không giải phóng lượng axit succinic đáng kể, đặc biệt trong thời gian ngắn, do đó không có cơ sở khoa học để đeo chuỗi vòng này nhằm giảm triệu chứng mọc răng ở trẻ nhỏ [6].

Tương tác thuốc và cảnh báo nguy cơ sinh học

Không chỉ thiếu bằng chứng về việc hấp thu qua da, axit succinic dạng dùng trong điều trị còn có thể gây ra những tương tác dược lý phức tạp cần hết sức lưu ý. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát tác động của axit succinic (ở nồng độ 100 muM) lên hoạt tính của 8 đồng dạng enzym cytochrom P450 (CYP450 gồm 1A2, 3A4, 2A6, 2E1, 2D6, 2C9, 2C19 và 2C8) trong vi thể gan người in vitro [2].

Nghiên cứu phát hiện axit succinic gây ức chế hoạt tính của các enzym chuyển hóa thuốc quan trọng gồm CYP3A4, 2D6 và 2C9 với các giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 12,82; 14,53 và 19,60 muM [2]. Cụ thể, axit succinic ức chế CYP3A4 theo cơ chế phi cạnh tranh với hằng số Ki là 6,18 muM, đồng thời ức chế cạnh tranh với CYP2D6 và 2C9 với chỉ số Ki lần lượt là 7,40 và 9,48 muM [2]. Quá trình ức chế CYP3A4 còn phụ thuộc vào thời gian với chỉ số KI/Kinact là 6,52/0,051 min-1 muM-1 [2].

Những chỉ số này mang ý nghĩa cảnh báo lâm sàng rất lớn. Vì hệ enzym CYP450 tại gan chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc Tây y điều trị bệnh tim mạch, huyết áp và chuyển hóa, việc axit succinic ức chế CYP3A4, CYP2D6 và CYP2C9 cho thấy nguy cơ xảy ra tương tác thuốc - thuốc bất lợi là hoàn toàn có thể xảy ra [2].

Ai nên thận trọng?

Từ các bằng chứng khoa học thực tế, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với các chế phẩm hoặc sản phẩm liên quan đến hổ phách và axit succinic:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Phụ huynh không nên dùng vòng đeo hổ phách để trị đau mọc răng [3, 8]. Vòng hạt không giải phóng axit succinic qua da mà còn tiềm ẩn rủi ro hóc dị vật hoặc ngạt thở nghiêm trọng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa qua gan: Do axit succinic ức chế các enzym CYP3A4, 2D6 và 2C9, những người đang sử dụng thuốc tim mạch, chống đông hoặc các thuốc kê đơn khác cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm chứa axit succinic nào để tránh ngộ độc thuốc do giảm chuyển hóa [2].
  • Người có bệnh nền mãn tính: Chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người khẳng định dịch chiết hổ phách an toàn hay có tác dụng hạ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường [3]. Do đó, người bệnh không được tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để dùng chế phẩm hổ phách truyền miệng.

Hiểu đúng để ứng dụng an toàn

Nhiều người lầm tưởng rằng "tự nhiên" đồng nghĩa với vô hại và có thể chữa bách bệnh. Trên thực tế, axit succinic chỉ thể hiện một số hoạt tính sinh học trên môi trường nuôi cấy tế bào biệt hóa hoặc mô hình thực vật, động vật chuyên biệt [1, 4, 5]. Hoạt chất này cũng xuất hiện tự nhiên trong các loại thực phẩm thực vật ăn uống hằng ngày mà không cần tìm kiếm từ khoáng thạch đắt đỏ.

Để chăm sóc sức khỏe một cách khoa học:

  • Tuyệt đối không tin vào các sản phẩm trang sức hổ phách đeo ngoài da với lời hứa hẹn chữa bệnh hay giảm viêm [3, 8].
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, vận động hợp lý và thăm khám định kỳ để kiểm soát đường huyết và tim mạch thay vì tìm kiếm các mẹo truyền miệng chưa kiểm chứng.
  • Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các thực phẩm chức năng, thảo dược hoặc chế phẩm bổ sung đang dùng để phòng tránh hiện tượng tương tác ức chế enzym chuyển hóa thuốc tại gan [2].

Bản thân axit succinic là một phân tử chuyển hóa có thật với những vai trò sinh học nhất định trong tế bào nhân thực [1]. Tuy nhiên, việc gán ghép cho trang sức hổ phách khả năng chữa bệnh qua da hoàn toàn không có cơ sở khoa học xác đáng [3, 8]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, tiếp cận các giải pháp chăm sóc sức khỏe dựa trên bằng chứng và tuân thủ hướng dẫn từ các chuyên gia y tế.