Con bước vào giai đoạn ăn dặm nhưng liên tục nôn trớ khiến nhiều cha mẹ xót xa, mệt mỏi. Nỗi sợ bé sụt cân làm gia đình bối rối không biết pha bột đặc hay loãng, bế hay đặt nằm sau ăn mới tốt.
Đa số trường hợp trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ nhỏ là lành tính và không cần điều trị thuốc [1]. Khi tình trạng trớ diễn ra thường xuyên và gây rắc rối, việc làm đặc thức ăn kết hợp điều chỉnh tư thế ngồi và lối sống là biện pháp can thiệp cốt lõi giúp giảm rõ rệt số lần nôn trớ, hỗ trợ bé tăng cân tốt hơn [1].
Cơ chế thức ăn đặc và tư thế ngồi giúp giữ sữa, bột trong dạ dày
Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi thức ăn và dịch tiêu hóa từ dạ dày đi ngược lên thực quản. Việc làm đặc sữa công thức hoặc thức ăn bằng bột ngũ cốc là hợp lý vì hỗn hợp đặc sẽ nặng và khó bị đẩy ngược lên miệng hơn so với chất lỏng thông thường [1]. Thức ăn đặc còn giúp cải thiện hoạt động nuốt, giảm lượng dịch trào lên vùng hầu họng và giảm nguy cơ nôn khan [2].
Bên cạnh yếu tố vật lý, việc chuyển sang ăn dặm hoặc làm đặc thức ăn bằng bột gạo giúp tăng mật độ calo trong mỗi cử ăn [3], [4]. Khi trẻ nhận đủ năng lượng từ thức ăn đặc, tổng thể tích sữa hoặc chất lỏng nạp vào sẽ tự nhiên giảm xuống [1], [3]. Dạ dày không bị quá tải thể tích sẽ đem lại tác động có lợi, hạn chế kích thích gây trào ngược [3].
Song song với độ đặc thức ăn, tư thế cơ thể đóng vai trò như rào cản trọng lực. Giữ trẻ ở tư thế thẳng đứng trong khoảng 20 đến 30 phút sau khi ăn giúp giảm các đợt nôn trớ [1]. Tuy nhiên, dữ liệu y khoa chỉ ra rằng việc dùng sữa làm đặc có hiệu quả vượt trội hơn so với liệu pháp tư thế đơn thuần trong việc cắt giảm tần suất trớ và hỗ trợ tăng cân [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thức ăn làm đặc và tư thế sau ăn?
Hiệu quả của việc làm đặc thức ăn đã được kiểm chứng qua nhiều công trình khoa học từ quy mô nhỏ đến các phân tích gộp lớn. Một phân tích gộp công bố năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 637 trẻ sơ sinh [1]. Kết quả cho thấy thức ăn làm đặc có hiệu quả mức độ vừa phải trong việc giảm tần suất trớ ở trẻ bị trào ngược dạ dày thực quản, đồng thời gắn liền với mức tăng cân tốt hơn [1].
Trước đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2008 đã đánh giá 14 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên có thiết kế song song hoặc bắt chéo trên những trẻ khỏe mạnh bị trào ngược dùng thức ăn làm đặc ít nhất vài ngày [5], [2]. Kết quả ghi nhận việc dùng sữa công thức làm đặc giúp tăng đáng kể tỷ lệ trẻ chấm dứt hoàn toàn nôn trớ, giảm nhẹ số lần trớ và nôn mỗi ngày, đồng thời tăng mức tăng cân hàng ngày [5]. Dù một số thử nghiệm có giới hạn về phương pháp luận, phân tích này khẳng định không có chất làm đặc nào vượt trội tuyệt đối hơn chất nào [5].
Đi sâu vào các phép đo sinh lý cụ thể, một nghiên cứu năm 1987 đã tiến hành quan sát hành vi và xạ hình technetium trên 20 trẻ sơ sinh sau hai bữa ăn gồm sữa công thức thường và sữa công thức làm đặc bằng bột gạo khô [4]. Kết quả cho thấy lượng trào ngược đo trên xạ hình giữa hai bữa là tương đương nhau [4]. Tuy nhiên, trong 90 phút sau ăn, bữa ăn làm đặc giúp giảm mạnh số lần nôn từ 3,9 (± 0,9) lần xuống còn 1,2 (± 0,7) lần [4]. Tốc độ làm rỗng dạ dày ở phút thứ 30 chậm hơn, đạt 17,8% (± 2,7%) so với 22,4% (± 2,4%) ở bữa sữa thường [4]. Trẻ cũng giảm thời gian quấy khóc từ 17,6 (± 3,8) phút xuống 11,7 (± 3,1) phút và giảm thời gian thức từ 53,1 (± 4,9) phút xuống 45,2 (± 5,9) phút, tức ngủ nhiều hơn [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận phương pháp này rất có lợi cho trẻ bị trào ngược kèm chậm tăng trưởng [4].
Một nghiên cứu khác trích dẫn trong tổng quan năm 2017 cũng đánh giá 14 trẻ khỏe mạnh bị trào ngược ăn xen kẽ sữa làm đặc và sữa tiêu chuẩn, đo bằng trở kháng nội thực quản kết hợp đo pH [2]. Kết quả khẳng định tần suất và lượng dịch trớ giảm đáng kể sau bữa ăn đặc, dù chiều cao tối đa trung bình mà dịch trào ngược vươn tới trong thực quản không đổi [2]. Với nhóm trẻ đặt ống thông dạ dày hoặc đã phẫu thuật tạo hình đáy vị, một khảo sát trên 33 trẻ cho thấy hơn một nửa số trẻ giảm trên 75% tình trạng ọe và nôn khan khi chuyển sang chế độ ăn xay nhuyễn qua ống thông [2].
Tuy nhiên, không phải nghiên cứu nào cũng cho kết quả đồng nhất, đặc biệt khi xét đến axit thực quản và tư thế nằm. Một nghiên cứu năm 1987 trên 52 trẻ sơ sinh đã đo pH đoạn dưới thực quản trong 2 giờ đầu sau khi uống tối thiểu ba bữa nước táo thường và ba bữa nước táo làm đặc bằng bột gạo [6]. Trẻ được đặt ở các tư thế sau ăn gồm: nằm sấp (29 trẻ), nằm sấp trên ván nâng đầu cao 30 độ (29 trẻ), nằm ngửa (7 trẻ) và tự do (21 trẻ) [6]. Nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa về tỷ lệ phần trăm thời gian pH nhỏ hơn 4 giữa hai loại thức ăn, ngoại trừ nhóm nằm sấp nâng đầu 30 độ [6]. Ở tư thế nằm sấp nâng đầu 30 độ sau ăn đặc, trẻ lại bị tăng thời gian trào ngược thực quản với mức ý nghĩa thống kê P nhỏ hơn 0,006 [6]. Đáng chú ý, 33% số trẻ tăng hơn 30% thời gian trào ngược sau khi ăn đặc, cho thấy tác động tức thì lên pH thực quản là khó đoán định [6].
Đối với trẻ sinh non bú sữa mẹ, một nghiên cứu bắt chéo năm 2006 đã theo dõi 5 trẻ sinh non (tuổi thai trung vị 28 tuần, từ 27 đến 32 tuần; cân nặng lúc sinh trung vị 990 g, từ 570 đến 1900 g) bị trớ thường xuyên [7]. Trong 24 giờ, mỗi trẻ ăn xen kẽ 4 bữa sữa mẹ tăng cường vi chất (sữa A) và 4 bữa sữa mẹ tăng cường làm đặc bằng 1,5 g tinh bột nấu chín sẵn trên mỗi 100 mL sữa (sữa B) [7]. Qua 8 chu kỳ ăn mỗi trẻ được đo bằng pH và trở kháng đa kênh nội腔, số đợt trào ngược axit (34 đợt sau sữa A so với 36 đợt sau sữa B) và trào ngược đệm (112 đợt sau sữa A so với 134 đợt sau sữa B) không có sự khác biệt [7]. Nghiên cứu kết luận làm đặc sữa mẹ bằng tinh bột nấu sẵn không có tác dụng giảm trào ngược ở trẻ sinh non [7].
Nhìn nhận đúng về lợi ích và giới hạn của thức ăn đặc
Từ các bằng chứng trên, cha mẹ cần hiểu rõ ranh giới giữa việc "giảm nôn trớ nhìn thấy được" và "chữa khỏi sự trào ngược bên trong". Phân tích gộp năm 2008 và tổng quan năm 2017 chỉ rõ: thức ăn làm đặc giảm hiệu quả số lần sữa văng ra miệng, nhưng hoàn toàn không làm thay đổi chỉ số trào ngược, số đợt trào ngược axit mỗi giờ hay số đợt trào ngược kéo dài trên 5 phút [5], [2]. Điểm sáng về mặt sinh lý là thức ăn đặc giúp rút ngắn đáng kể thời lượng của đợt trào ngược axit (pH dưới 4) dài nhất [5].
Việc giảm lượng thức ăn trào lên tới miệng đặc biệt mang lại lợi ích cho những trẻ có nguy cơ hít sặc vào đường thở hoặc trẻ mắc chứng khó nuốt vùng hầu họng [3], [2]. Trong khi các loại sữa công thức chống trào ngược chuyên dụng chỉ xử lý vấn đề trào ngược, việc pha thêm bột ngũ cốc vào sữa ngay trước bữa ăn có thể giải quyết đồng thời cả trào ngược lẫn chứng khó nuốt vùng hầu họng [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi pha bột và đặt tư thế cho trẻ
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều gia đình là dùng bột gạo hoặc bột yến mạch trẻ em để làm đặc sữa mẹ vắt ra. Dù tổng quan năm 2019 từng đề cập hướng dẫn ước lượng pha bột vào sữa công thức hoặc sữa mẹ vắt ra [1], nhưng tài liệu chuyên sâu năm 2022 về chất làm đặc nhi khoa đã đính chính một cơ chế sinh học quan trọng: bột ngũ cốc rất hiệu quả khi làm đặc sữa công thức, nhưng sẽ bị enzyme amylase có tự nhiên trong sữa mẹ phân hủy và hòa tan, do đó không thể dùng làm chất làm đặc cho sữa mẹ [3]. Thử nghiệm thực tế năm 2006 với tinh bột nấu chín pha vào sữa mẹ ở trẻ sinh non cũng chứng minh sự kém hiệu quả này [7].
Hiểu lầm thứ hai là kê cao đầu giường hoặc đặt trẻ nằm sấp, nằm nghiêng khi ngủ để chống trớ. Các chuyên gia cảnh báo tuyệt đối không áp dụng liệu pháp tư thế (như nâng cao đầu, nằm nghiêng, nằm sấp) để điều trị triệu chứng trào ngược khi trẻ sơ sinh đang ngủ vì làm tăng nguy cơ hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS) [1]. Các tư thế này chỉ có thể được cân nhắc ở trẻ lớn hơn khi đã qua giai đoạn nguy cơ [1]. Ngoài ra, việc đặt trẻ nằm sấp trên mặt phẳng nghiêng 30 độ ngay sau khi ăn thức ăn làm đặc thậm chí còn làm tăng thời gian axit trào ngược lên thực quản [6].
Những ai và trường hợp nào cần đặc biệt thận trọng?
Trước hết, làm đặc thức ăn có thể gây ra tác dụng phụ ngoài ý muốn lên đường hô hấp. Một nghiên cứu công bố năm 1992 trên 25 trẻ từ sơ sinh đến 6 tháng tuổi đi khám vì trào ngược đã đếm mù số lần ho sau hai bữa ăn có cùng lượng calo (một bữa làm đặc bằng bột gạo và một bữa không làm đặc) [8]. Kết quả cho thấy trẻ bị ho thường xuyên hơn sau khi ăn bữa làm đặc so với bữa bình thường [8]. Cha mẹ cần theo dõi sát nếu thấy con ho nhiều hơn sau khi đổi độ đặc bữa ăn.
Thứ hai, nhóm trẻ sinh non cần chế độ giám sát y tế chặt chẽ. Hiện không có chất làm đặc thương mại nào được cấp phép sử dụng cho trẻ sinh non; gần đây một số sản phẩm chỉ mới được tiếp thị cho trẻ có tuổi thai hiệu chỉnh trên 42 tuần [3]. Các chất làm đặc thương mại gốc gôm xanthan, gốc đậu carob hay tinh bột ngô dù có ưu điểm làm đặc được sữa mẹ nhưng không phải không có rủi ro, với những lo ngại gần đây về tác động của chúng lên sức khỏe trẻ nhỏ [3].
Thứ ba, cần thận trọng phân biệt trào ngược sinh lý với dị ứng đạm sữa bò. Một bộ phận trẻ sơ sinh bị dị ứng sữa bò có biểu hiện trớ và nôn mửa giống hệt như bệnh trào ngược dạ dày thực quản [1]. Thêm vào đó, việc lạm dụng bột gạo hoặc hoa quả nghiền để làm đặc sữa sẽ làm tăng thêm calo và thay đổi thành phần dinh dưỡng, đòi hỏi phải cân nhắc kỹ ưu nhược điểm [3].
Hướng dẫn áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày
Đối với trẻ còn bú mẹ, sữa mẹ luôn được khuyến khích duy trì vì trẻ bú mẹ ít có nguy cơ bị trào ngược dạ dày thực quản hơn so với trẻ uống sữa công thức [1]. Khi bắt đầu làm đặc bữa ăn hoặc cho trẻ ăn dặm, cha mẹ nên chia thành các bữa nhỏ hơn và cho ăn thường xuyên hơn, đặc biệt lưu ý điều này ở trẻ sinh non [1]. Tuyệt đối tránh ép ăn quá no vì nạp quá tải thể tích sẽ làm tình trạng trào ngược trầm trọng thêm [1].
Về nguyên liệu làm đặc tại nhà cho sữa công thức, bột gạo trẻ em và bột yến mạch trẻ em là hai lựa chọn phổ biến nhất vì chi phí rẻ, dễ mua và hồ sơ tác dụng phụ đã được biết rõ [3]. Công thức ước lượng cơ bản là pha thêm 1 muỗng canh bột ngũ cốc cho mỗi ounce (khoảng 30 ml) sữa công thức ngay trước khi cho trẻ ăn [1], [3]. Đối với trẻ lớn hơn hoặc trẻ tập đi, cha mẹ có thể sử dụng trái cây nghiền (như thức ăn đóng lọ cho bé) hoặc sữa chua để làm đặc, dùng riêng lẻ hoặc kết hợp cùng bột ngũ cốc [3]. Nếu không muốn tự pha, gia đình có thể chọn các loại sữa công thức làm đặc sẵn có bán trên thị trường [1].
Để đảm bảo an toàn, gia đình nên tham khảo ý kiến chuyên gia âm ngữ trị liệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng, nuôi ăn [3]. Các chuyên gia sẽ giúp xác định lượng bột chính xác cần thiết cho mỗi ounce chất lỏng, đảm bảo độ sệt phù hợp để trẻ có thể hút qua núm bình hoặc uống từ cốc dễ dàng mà vẫn cân đối hồ sơ dinh dưỡng [3].
Về tư thế trong và sau bữa ăn, hãy giữ trẻ ở tư thế thẳng đứng trong suốt 20 đến 30 phút sau khi ăn xong để giảm các đợt nôn trớ [1]. Khi đến giờ ngủ, luôn đặt trẻ sơ sinh nằm ngửa trên mặt phẳng an toàn, không tự ý kê cao đầu hay lật sấp trẻ [1].
Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ ăn dặm phần lớn là hiện tượng sinh lý lành tính và sẽ cải thiện dần khi hệ tiêu hóa trưởng thành [1]. Điều chỉnh độ đặc bữa ăn hợp lý, chia nhỏ cử ăn và bế thẳng trẻ 20-30 phút sau ăn là giải pháp an toàn giúp con giảm nôn trớ và tăng cân đều đặn [1]. Nếu trẻ có bệnh nền, đang dùng thuốc, ho nhiều sau ăn hoặc nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa để được tư vấn phác đồ phù hợp [1], [8].