Trả lời ngắn: Berberine có tín hiệu làm giảm một số chỉ số đường huyết trong các nghiên cứu ở người mắc đái tháo đường type 2, nhưng bằng chứng còn không đồng nhất và nhiều thử nghiệm có quy mô hoặc chất lượng hạn chế. Một thử nghiệm thí điểm nhỏ từng so sánh berberine với metformin, song nghiên cứu như vậy không chứng minh hai chất tương đương về hiệu quả và độ an toàn trong chăm sóc thường quy [3, 4]. Hiện không nên dùng berberine để thay thuốc điều trị. Người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cân nhắc thực phẩm bổ sung vì có thể gặp tương tác hoặc hạ đường huyết [1, 2, 6].

Berberine là gì và có trong những cây nào?

Berberine là một alkaloid thực vật có trong một số loài như hoàng liên, hoàng bá, goldenseal và Oregon grape. Nó được bán dưới dạng viên, bột hoặc chiết xuất; tên cây, lượng hoạt chất, công thức phối hợp và mức độ kiểm soát chất lượng có thể khác nhau giữa sản phẩm. Vì vậy, kết quả của một chế phẩm trong một nghiên cứu không thể tự động áp dụng cho mọi sản phẩm mang nhãn “berberine” [1, 5].

Các nghiên cứu thường khảo sát người trưởng thành đã được chẩn đoán đái tháo đường type 2. Chúng không chứng minh berberine có thể ngăn bệnh ở người khỏe mạnh, điều trị mọi dạng đái tháo đường hoặc thay thế đánh giá y khoa. Đường huyết còn chịu ảnh hưởng của bữa ăn, hoạt động thể lực, giấc ngủ, bệnh cấp tính, thuốc đang dùng và nhiều yếu tố khác; không thể suy ra hiệu quả điều trị từ một chỉ số đơn lẻ hay lời chứng thực trên mạng.

Nghiên cứu cho thấy điều gì về đường huyết?

Một tổng quan năm 2021 gồm 46 nghiên cứu với 4.158 người ghi nhận berberine có thể cải thiện đường huyết, tình trạng kháng insulin và một số chỉ số lipid ở người mắc đái tháo đường type 2. Tuy nhiên, NCCIH lưu ý phần lớn nghiên cứu được thực hiện ở người Trung Quốc, cách dùng và kết quả khá khác nhau, đồng thời một số thử nghiệm có chất lượng thấp. Nhóm tác giả xem berberine là khả năng bổ trợ cần nghiên cứu thêm chứ không phải phương án thay thế điều trị đã được xác lập [1].

Một thử nghiệm thí điểm năm 2008 phân ngẫu nhiên 36 người lớn mới được chẩn đoán vào nhóm berberine hoặc metformin, theo dõi trong ba tháng. Đây là tín hiệu đáng quan tâm, nhưng cỡ mẫu nhỏ, thời gian ngắn và bối cảnh nghiên cứu cụ thể không đủ để kết luận hai phương pháp tương đương ở các nhóm bệnh nhân khác nhau hoặc về biến chứng lâu dài [3]. “Không thấy khác biệt có ý nghĩa” trong một nghiên cứu nhỏ không đồng nghĩa đã chứng minh tương đương; muốn xác lập tương đương cần thiết kế thử nghiệm phù hợp, biên độ tương đương định trước và đủ lực thống kê.

Một tổng quan và phân tích gộp năm 2012 tổng hợp 14 thử nghiệm với 1.068 người. Chất lượng phương pháp nhìn chung thấp. Khi so sánh berberine với một số thuốc hạ đường huyết đường uống, phân tích không cho thấy berberine tốt hơn về kiểm soát đường huyết; các tác giả cũng cảnh báo cần diễn giải thận trọng do mẫu nhỏ, nguy cơ sai lệch và giới hạn số nghiên cứu [4]. Kết quả này không phải bằng chứng rằng berberine có thể thay thế metformin hoặc thuốc khác.

Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ nêu thực phẩm bổ sung chưa được chứng minh là lựa chọn hiệu quả để hạ đường huyết hoặc hỗ trợ kiểm soát đái tháo đường; không khuyến nghị bổ sung thảo dược chỉ nhằm đạt lợi ích đường huyết nếu không có chỉ định khác [2]. Hướng dẫn này đặt tuyên bố về berberine trong bối cảnh thực hành: tín hiệu từ một số nghiên cứu không đạt ngưỡng để tự đổi phác đồ.

“Có tác dụng” có nghĩa là tương đương thuốc không?

Không. Một chất có thể làm thay đổi trung bình HbA1c hoặc glucose lúc đói trong một số nghiên cứu mà vẫn chưa chứng minh được khả năng thay thế thuốc. Để khẳng định tương đương cần so sánh trực tiếp với thiết kế thử nghiệm đủ lớn và đủ dài, đánh giá các kết cục quan trọng, ghi nhận tác dụng bất lợi, chất lượng sống và mức duy trì hiệu quả. Bằng chứng hiện có về berberine chưa đáp ứng cơ sở để người bệnh tự ngừng hoặc giảm thuốc kê đơn [1–4].

Thuốc điều trị được lựa chọn dựa trên mức đường huyết, bệnh tim mạch hoặc thận đi kèm, nguy cơ hạ đường huyết, khả năng dung nạp và mục tiêu của từng người. Bác sĩ có thể xem xét thay đổi thuốc khi cần, nhưng việc đó cần kế hoạch theo dõi. Một loại thực phẩm bổ sung không thay được đánh giá này chỉ vì có nguồn gốc thực vật hoặc được quảng cáo là “tự nhiên”.

Rủi ro và tương tác cần biết

Berberine có thể gây buồn nôn, tiêu chảy, đầy bụng hoặc táo bón. Vì có thể ảnh hưởng đến đường huyết và tương tác với thuốc, người đang điều trị đái tháo đường không nên tự phối hợp; bác sĩ hoặc dược sĩ cần rà soát toàn bộ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung trước khi quyết định [1, 5, 6]. Nếu đang dùng insulin hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết, việc tự thêm một sản phẩm có khả năng ảnh hưởng glucose có thể làm việc theo dõi và điều chỉnh điều trị phức tạp hơn.

Cơ quan An toàn Thực phẩm, Môi trường và Sức khỏe Nghề nghiệp Pháp (ANSES) cảnh báo dữ liệu an toàn và liều phơi nhiễm từ thực phẩm bổ sung berberine còn chưa chắc chắn; cơ quan này khuyên người mắc đái tháo đường, người mang thai hoặc cho con bú, người có bệnh gan hoặc tim mạch tránh các sản phẩm bổ sung chứa berberine cho đến khi có thêm dữ liệu [6]. NCCIH cũng khuyến cáo không dùng trong thai kỳ hoặc cho con bú, và không dùng cho trẻ sơ sinh; phơi nhiễm ở trẻ sơ sinh có liên quan nguy cơ tích tụ bilirubin [1]. Với khác biệt giữa hướng dẫn của các cơ quan, lựa chọn thận trọng là không tự dùng, đặc biệt ở các nhóm nguy cơ.

Không áp dụng một liều trong bài nghiên cứu thành liều cá nhân. Hàm lượng ghi trên nhãn, dạng chiết xuất, độ tinh khiết và thành phần đi kèm có thể không trùng với chế phẩm được nghiên cứu. Tránh sản phẩm quảng cáo chữa khỏi đái tháo đường, thay thế thuốc hoặc hứa hẹn kết quả nhanh; những lời hứa này vượt quá bằng chứng và có thể khiến người bệnh trì hoãn chăm sóc cần thiết.

Nếu đang cân nhắc berberine, nên làm gì?

  1. Không tự ngừng, giảm liều hoặc trì hoãn thuốc đang được kê. Ghi lại tên sản phẩm, nhãn thành phần và lý do muốn dùng để trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ.
  2. Báo đầy đủ thuốc đang dùng, bệnh gan, thận, tim mạch, tiền sử hạ đường huyết, thai kỳ hoặc cho con bú. Chuyên gia y tế có thể đánh giá nguy cơ tương tác và lựa chọn phù hợp hơn.
  3. Tiếp tục theo dõi đường huyết theo kế hoạch điều trị. Nếu có triệu chứng nghi hạ đường huyết như run, vã mồ hôi, đói lả, lú lẫn hoặc ngất, xử trí theo hướng dẫn cá nhân đã được đội ngũ điều trị cung cấp; triệu chứng nặng cần trợ giúp khẩn cấp.
  4. Nếu đã dùng sản phẩm và gặp phản ứng bất lợi, ngừng việc tự bổ sung và liên hệ nhân viên y tế để được hướng dẫn. Mang theo bao bì sản phẩm để họ kiểm tra đúng thành phần và hàm lượng.

Các bước này không thay thế tư vấn riêng. Mục tiêu là tránh việc một sản phẩm chưa được đánh giá đầy đủ làm gián đoạn phương án kiểm soát bệnh đã có.

Kết luận

Berberine có tín hiệu cải thiện một số chỉ số đường huyết trong nghiên cứu về đái tháo đường type 2, nhưng dữ liệu còn khác biệt và có giới hạn. Một thử nghiệm so sánh nhỏ hoặc phân tích gộp có chất lượng thấp không xác lập tính tương đương với metformin hay các thuốc điều trị khác. ADA không xem thực phẩm bổ sung là lựa chọn đã chứng minh hiệu quả kiểm soát đường huyết; NCCIH và ANSES cũng nêu các vấn đề về tương tác và an toàn [1–6]. Không tự thay thuốc bằng berberine. Hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, đặc biệt khi đang điều trị đái tháo đường, mang thai, cho con bú hoặc có bệnh nền.

Berberine có thể đến từ hoạt chất tinh khiết hoặc nằm trong các chiết xuất thực vật có thành phần phức tạp hơn. Để xem riêng sự khác nhau giữa chiết xuất goldenseal và berberine tinh khiết, cùng các lưu ý khi đọc nhãn sản phẩm, tham khảo bài chiết xuất thô goldenseal hay berberine tinh khiết: đâu là lựa chọn an toàn?.