Bị bao nhiêu vết ong vò vẽ đốt thì gặp nguy hiểm?
Ong vò vẽ là loài côn trùng mang nọc độc mạnh, thường làm tổ gần khu dân cư hoặc trên cây cao. Nhiều người cho rằng chỉ khi bị đốt hàng trăm nốt mới nguy kịch tính mạng, còn vài vết đốt ngoài da chỉ gây sưng đau thông thường. Đây là quan niệm sai lầm khiến không ít trường hợp chậm trễ đến bệnh viện cấp cứu.
Dữ liệu y khoa cho thấy ngưỡng nguy cơ tổn thương cơ quan nội tạng bắt đầu từ số lượng vết đốt rất thấp. Bệnh nhân bị từ 10 vết ong đốt trở lên đã có sự thay đổi rõ rệt các chỉ số xét nghiệm và đối mặt tỷ lệ tử vong nội viện cao gấp 5 lần so với nhóm bị dưới 10 vết [1]. Một nghiên cứu khác ghi nhận từ 10 đến 200 vết đốt có thể dẫn tới tổn thương thận cấp hoặc tử vong [1].
Số lượng nốt đốt càng nhiều, lượng độc tố peptide xâm nhập vào tuần hoàn càng lớn. Nọc độc kích hoạt phản ứng phá hủy tế bào hàng loạt, đẩy nạn nhân vào hội chứng suy đa tạng diễn tiến nhanh trong vài ngày đầu [1, 5].
Cơ chế nọc ong vò vẽ tàn phá cơ thể
Nọc độc của ong vò vẽ chứa hỗn hợp nhiều protein phức tạp có hoạt tính độc cơ, độc máu, làm giãn mạch và chống đông máu [2]. Khác với phản ứng dị ứng phản vệ xảy ra qua trung gian kháng thể IgE sau một vết đốt đơn lẻ, nhiễm độc do nhiều vết đốt gây tổn thương tế bào trực tiếp qua trung gian độc tố [1].
Độc tố tác động trực tiếp lên hệ cơ vân dẫn đến tiêu cơ vân cấp tính [1]. Khi các sợi cơ bị phá hủy, sắc tố myoglobin từ tế bào cơ giải phóng ồ ạt vào máu. Song song đó, độc tố gây tán huyết nội mạch làm vỡ hồng cầu và giải phóng huyết sắc tố tự do [1, 5]. Các chất này đi qua hệ thống lọc của thận, làm tắc nghẽn ống thận và hoại tử tế bào biểu mô thận cấp [1, 5].
Ngoài ra, nọc ong còn trực tiếp gây độc tế bào thận, kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm như interleukin-6 [1]. Phản ứng viêm toàn thân kết hợp rối loạn đông máu và tăng men gan dẫn đến suy đa tạng [1, 5]. Tình trạng tụt huyết áp do phản vệ hoặc sốc không do phản vệ cũng làm giảm tưới máu thận, khiến chức năng lọc suy sụp nhanh chóng [4, 5].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Tại Bệnh viện Chợ Rẫy (TP.HCM), một nghiên cứu hồi cứu trên 65 bệnh nhân bị ong vò vẽ (Vespa affinis) tấn công theo đàn đã ghi nhận tổn thương thận cấp ở 38 người (chiếm 58,5%) [2]. Trong số đó, 29 trường hợp tổn thương nặng phải lọc máu thay thế thận [2]. Nghiên cứu chia các nạn nhân thành nhóm nhập viện trước hoặc sau 3 ngày, với số vết đốt dưới 50 hoặc trên 50 vết [2]. Có 7 bệnh nhân bị sốc không do phản vệ (1 người thuộc nhóm dưới 50 vết đốt và 6 người thuộc nhóm trên 50 vết đốt), khiến 4 người tử vong [2]. Với những nạn nhân đến viện muộn sau 3 ngày, biến chứng áp đảo là suy thận [2]. Dù vậy, những người sống sót qua giai đoạn nguy kịch có tiên lượng hồi phục chức năng thận rất tốt [2].
Tại Trung Quốc, phân tích từ 1.091 trường hợp bị ong đốt cho thấy các chỉ số xét nghiệm cận lâm sàng ở nhóm bị từ 10 vết đốt trở lên tăng cao hơn hẳn nhóm bị dưới 10 vết [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ tử vong trong bệnh viện ở nhóm bị từ 10 vết đốt trở lên cao gấp 5 lần nhóm còn lại [1]. Một nghiên cứu khác trên 1.131 bệnh nhân đưa ra thang điểm mức độ nặng WSS dựa trên 4 yếu tố, đề xuất bệnh nhân có điểm WSS từ 3 trở lên cần thay huyết tương sớm trước 24 giờ để giảm tỷ lệ tử vong [3].
Năm 2019, một báo cáo chuỗi ca bệnh nhi tại Việt Nam ghi nhận 2 trẻ bị ong vò vẽ (Vespa affinis) đốt nhiều nốt dẫn đến tổn thương thận cấp và suy đa tạng [4]. Cả hai trường hợp đều nhập viện muộn, xuất hiện tán huyết và thiếu máu mạn tính mà không bị tiêu cơ vân [4]. Bệnh nhi thứ nhất giảm lượng nước tiểu vào ngày thứ 10 sau đốt, trong khi bệnh nhi thứ hai bị giảm nước tiểu từ ngày thứ 5 [4]. Sinh thiết thận ở cả hai ca đều cho kết quả viêm ống kẽ thận cấp và tổn thương ống thận cấp [4]. Bệnh nhi thứ hai bị đốt nhiều nốt hơn, lượng độc tố nhiều hơn nên tán huyết trầm trọng, phải lọc máu liên tục kèm thay huyết tương và dùng corticoid liều cao [4]. Báo cáo nhấn mạnh tử vong do tổn thương thận cấp liên quan nọc ong có thể lên tới 25% ở giai đoạn sớm [4].
Một báo cáo năm 2017 mô tả 2 trường hợp bị ong vò vẽ (Vespa magnifica) đốt nhiều nốt gây tổn thương thận cấp [5]. Nhờ nhập viện sớm và được bù dịch tĩnh mạch, dùng thuốc lợi tiểu kèm kiềm hóa nước tiểu kịp thời, cả hai bệnh nhân đều giảm nhẹ mức độ suy thận, rút ngắn thời gian nằm viện và tránh được chỉ định chạy thận nhân tạo [5]. Một báo cáo khác năm 2014 ghi nhận người đàn ông 55 tuổi bị suy đa tạng kèm tiêu cơ vân và tổn thương thận cấp xuất hiện sau 3 ngày bị ong đốt, đã hồi phục hoàn toàn sau khi chạy thận nhân tạo và hồi sức tích cực [6].
Lợi ích của xử trí sớm và giới hạn dữ liệu
Tử vong do ong đốt thường diễn biến theo hai mốc: tử vong tức thì trong vòng 1 giờ đầu do tụt huyết áp, co thắt phế quản hoặc phù thanh quản; tử vong muộn sau vài ngày do suy đa tạng và hoại tử ống thận cấp [4, 5]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng những người may mắn sống sót qua cơn nguy kịch có tiên lượng hồi phục thận khả quan [4, 8].
Tuy nhiên, giới hạn y học hiện nay là hoàn toàn chưa có huyết thanh kháng nọc đặc hiệu cho ong vò vẽ [1]. Việc điều trị hoàn toàn phụ thuộc vào hồi sức nâng đỡ triệu chứng, bù dịch, kiềm hóa nước tiểu và các kỹ thuật lọc máu hỗ trợ [1, 3, 5]. Đa số các dữ liệu lâm sàng hiện nay là nghiên cứu hồi cứu hoặc báo cáo ca bệnh thu thập tại khu vực châu Á, do tập tính loài ong này phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới [2, 4].
Hiểu lầm thường gặp về nốt ong đốt
Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ ai có cơ địa dị ứng mới gặp nguy hiểm khi bị ong đốt. Thực tế, phản ứng phản vệ dị ứng có thể xuất hiện chỉ sau một vết đốt ở người nhạy cảm, nhưng khi bị đốt hàng loạt, bản thân độc tố peptide sẽ gây độc tế bào cơ, vỡ hồng cầu và làm hại các cơ quan dù người bệnh không hề dị ứng [1].
Nhiều người cũng tin rằng sau khi bị đốt nếu thấy cơ thể vẫn tỉnh táo thì không có vấn đề gì. Bằng chứng lâm sàng chỉ ra các tổn thương nội tạng do độc tố diễn tiến âm thầm: lượng nước tiểu có thể chỉ bắt đầu giảm sau 5 đến 10 ngày bị đốt [4], men cơ CPK hay bilirubin tăng dần sau vài ngày [6], khiến người bệnh chủ quan và nhập viện khi ống thận đã tổn thương nặng [1, 4].
Ai nên thận trọng?
Tất cả những người bị ong vò vẽ đốt từ 10 nốt trở lên đều thuộc nhóm nguy cơ cao bị biến chứng toàn thân và tử vong nội viện [1]. Trẻ em là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, vì thể trọng nhỏ khiến nồng độ độc tố trên mỗi kilôgam cân nặng cao hơn nhiều so với người lớn [4].
Những người có bệnh lý nền về thận hoặc gan cần được giám sát y tế chặt chẽ hơn, bởi cơ quan lọc thải đã suy yếu từ trước sẽ dễ bị hoại tử ống thận dưới tác động kép của myoglobin, hemoglobin và độc tố nọc [1, 5]. Bệnh nhân cao tuổi cũng đối mặt nguy cơ sốc hoặc suy tuần hoàn cao hơn khi bị tấn công [4, 6].
Hướng dẫn xử trí đúng cách khi bị ong đốt
Khi bị ong tấn công, nạn nhân cần nhanh chóng rời khỏi khu vực có tổ ong để tránh bị đốt thêm. Tuyệt đối không dùng tay nặn bóp vết thương nhằm tránh làm độc tố lan rộng.
Bù dịch đầy đủ bằng đường uống hoặc truyền tĩnh mạch sớm là biện pháp then chốt để duy trì tuần hoàn, bảo vệ ống thận và ngăn ngừa độc tố lắng đọng gây suy thận cấp [3, 5]. Kiềm hóa nước tiểu kết hợp dùng thuốc lợi tiểu theo chỉ định chuyên môn có thể giảm thiểu nguy cơ phải chạy thận nhân tạo [5]. Nếu có các biểu hiện khó thở, sưng nề mặt, nước tiểu sẫm màu như xá xị hoặc tiểu ít, cần chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế có đơn vị hồi sức cấp cứu ngay lập tức [4, 5].
Nọc độc ong vò vẽ là mối đe dọa nghiêm trọng tới tính mạng, tỷ lệ biến chứng nội tạng gia tăng rõ rệt từ 10 vết đốt trở lên [1]. Việc theo dõi lượng nước tiểu, kiểm tra chức năng thận liên tục trong những ngày đầu và nhập viện kịp thời là yếu tố quyết định giúp bảo toàn tính mạng và phục hồi chức năng thận hoàn toàn [1, 4].
