Nhiều gia đình thường có thói quen sử dụng bình xịt côn trùng có nguồn gốc từ thiên nhiên để diệt muỗi, gián hoặc kiến trong nhà. Tuy nhiên, những người từng có tiền sử hắt hơi khi cắm hoa cúc, ngứa ngáy sau khi uống trà cúc La Mã hay dị ứng phấn hoa cỏ phấn hương thường cảm thấy bất an khi thấy thành phần “chiết xuất cúc trừ sâu” trên nhãn chai. Liệu phản ứng dị ứng chéo có thể bùng phát khi tiếp xúc với các sản phẩm xịt côn trùng này hay không là nỗi băn khoăn của không ít người tiêu dùng.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện đại là nguy cơ phản ứng chéo thực tế thấp hơn rất nhiều so với những lo ngại truyền thống. Dù cúc trừ sâu cùng thuộc họ Cúc với các loài thảo mộc gây dị ứng phổ biến, quy trình tinh chế hoạt chất hiện nay đã loại bỏ phần lớn tạp chất dễ kích ứng. Tuy nhiên, người có cơ địa dị ứng nghiêm trọng vẫn cần thận trọng khi tiếp xúc trực tiếp hoặc hít phải các dạng sương xịt nồng độ cao trong không gian kín.
Bản chất họ Cúc và các chất gây dị ứng tiềm ẩn
Họ Cúc (tên khoa học là Asteraceae hoặc Compositae) là một trong những họ thực vật lớn nhất trên toàn cầu, phân bố rộng rãi ở tất cả các châu lục [1]. Đây là họ thực vật có hoa lớn thứ hai thế giới, chiếm tới 10% tổng số các loài hoa cũng như nhiều loại thảo mộc, cỏ dại và rau củ quen thuộc trong đời sống hàng ngày [2]. Do sự hiện diện dày đặc trong tự nhiên và nông nghiệp, các bệnh lý viêm da tiếp xúc do các loài thực vật họ Cúc gây ra đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn từ y giới [1].
Các loài thực vật thuộc họ Cúc tổng hợp rất nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Trong số các hợp chất này, nhóm sesquiterpene lactone (SLs) được xác định là tác nhân mẫn cảm điển hình, có khả năng kích hoạt phản ứng kích ứng da và gây viêm tiếp xúc [1]. Tình trạng viêm da dị ứng do họ Cúc tại khu vực Bắc Mỹ thường biểu hiện dưới dạng viêm da tiếp xúc dị ứng theo mùa, tập trung chủ yếu ở vùng chi trên của cơ thể [2].
Không chỉ dừng lại ở nhóm hợp chất sesquiterpene lactone, các nhà khoa học còn phát hiện thêm nhiều chất gây dị ứng tiếp xúc khác trong các loài cúc. Một nghiên cứu vào năm 1988 khi kiểm tra trường hợp một dược sĩ bị viêm da do tiếp xúc với cây Arnica sachalinensis đã ghi nhận kết quả thử nghiệm áp da âm tính với sesquiterpene lactone [3]. Nghiên cứu này sau đó đã xác định tác nhân kích ứng là một este diester thuộc nhóm epoxythymol (cụ thể là 10-acetoxy-8,9-epoxy-thymol-isobutyrate) [3]. Đáng chú ý, các phản ứng chéo giữa nhóm chất sesquiterpene lactone và nhóm hợp chất este epoxythymol không xảy ra và không được ghi nhận trên bệnh nhân [3].
Phản ứng chéo miễn dịch giữa phấn hoa và thảo dược họ Cúc
Phản ứng chéo xảy ra khi hệ miễn dịch của cơ thể nhận nhầm một protein hoặc phân tử trong chất lạ này thành một chất dị ứng quen thuộc từng tiếp xúc trước đó. Đối với những người nhạy cảm với các dị nguyên từ họ Cúc, y văn đã ghi nhận bằng chứng về phản ứng chéo nghiêm trọng giữa phấn hoa với các dị nguyên có trong thực phẩm (hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm) [1]. Các triệu chứng dị ứng liên quan đến họ Cúc biểu hiện rất đa dạng, từ chàm da, sốt cỏ khô, viêm mũi dị ứng đến hen suyễn hay thậm chí là sốc phản vệ nguy hiểm [1].
Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra sự tồn tại của các panallergen (dị nguyên toàn diện) trong phấn hoa họ Cúc, điển hình nhất là ở loài cỏ phấn hương Ambrosia artemisiifolia và ngải cứu Artemisia spp. [4]. Những panallergen này phân bố lan tỏa trên nhiều loài khác nhau trong cùng họ Cúc, trở thành yếu tố kích hoạt hàng đầu cho hội chứng viêm mũi dị ứng do phấn hoa, cũng như hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm hoặc phấn hoa - dược liệu [4].
Bên cạnh đó, các hợp chất sesquiterpene lactone không chỉ gây viêm trên bề mặt da mà còn tiềm ẩn nguy cơ kích hoạt các phản ứng toàn thân khi người bệnh vô tình nuốt phải thảo dược [4]. Một báo cáo năm 1985 về hai người thợ cắm hoa bị viêm da tiếp xúc với hoa cúc (Chrysanthema) cho thấy cả hai đều có phản ứng áp da chéo với loài cúc Liatris spicata [5]. Chi Liatris bao gồm khoảng 30 loài và chứa nhiều hợp chất sesquiterpene lactone có khả năng phản ứng chéo với các chất cùng nhóm từ những loài họ Cúc có nguồn gốc châu Âu [5]. Điều này giải thích tại sao người bị dị ứng với một loại cúc dại hay cúc La Mã thường dễ bị kích ứng khi dùng các loại trà thảo mộc hoặc mỹ phẩm từ các loài cúc khác.
Nghiên cứu khoa học: Cúc trừ sâu có thực sự gây phản ứng chéo?
Cúc trừ sâu (pyrethrum) là một loài thuộc họ Cúc từ lâu đã được con người khai thác để chiết xuất pyrethrin, một hoạt chất làm tê liệt hệ thần kinh của côn trùng. Trong lịch sử, cúc trừ sâu từng bị nghi ngờ là thủ phạm gây ra viêm da tiếp xúc dị ứng ở người và tạo ra phản ứng chéo trên những người mẫn cảm với cỏ phấn hương [6]. Nỗi lo ngại này đã khiến nhiều người có tiền sử dị ứng phấn hoa họ Cúc kiêng dè tuyệt đối các sản phẩm diệt côn trùng chứa chiết xuất tự nhiên.
Tuy nhiên, một tổng quan y khoa dựa trên bằng chứng công bố năm 2006 đã xem xét lại toàn diện các khía cạnh thực vật học, hóa học hiện đại và các ca bệnh thực tế [6]. Kết quả phân tích cho thấy các dữ liệu y văn không chứng minh được rằng phơi nhiễm với pyrethrum dẫn đến viêm da tiếp xúc dị ứng trên người [6]. Tương tự, các dữ liệu nghiên cứu cũng không cho thấy sự tồn tại của hiện tượng phản ứng chéo ở những người vốn đã mẫn cảm với cỏ phấn hương [6].
Lý do quan trọng nhất nằm ở sự thay đổi trong công nghệ chiết xuất và bào chế hóa học hiện đại. Nghiên cứu chỉ ra rằng những thay đổi trong thành phần hóa học của pyrethrin tinh chế ngày nay đã giúp hàm lượng các chất nghi ngờ gây mẫn cảm giảm xuống mức thấp hơn rất nhiều so với bột hoa cúc trừ sâu nghiền thô hoặc các dịch chiết thô sơ được sử dụng trong giai đoạn trước đây [6]. Nhờ vậy, nguy cơ kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng chéo từ các bình xịt gia dụng chứa pyrethrin tinh khiết đã được giảm thiểu đáng kể.
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Việc chứng minh pyrethrin tinh chế ít có nguy cơ phản ứng chéo mang lại sự an tâm rất lớn cho người tiêu dùng khi lựa chọn các biện pháp kiểm soát côn trùng trong gia đình [6]. Các sản phẩm xịt muỗi và diệt gián hiện nay chủ yếu sử dụng dạng tinh chế đạt tiêu chuẩn chất lượng nghiêm ngặt, hạn chế tồn dư các protein lạ của thực vật. Điều này giúp ngăn chặn nguy cơ bùng phát các phản ứng quá mẫn muộn trên da hay phản ứng chéo với phấn hoa cỏ phấn hương [6].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định đòi hỏi người dùng không nên chủ quan. Việc chẩn đoán dị ứng họ Cúc nói chung hiện nay dựa vào các bộ xét nghiệm sàng lọc áp da (gồm hỗn hợp sesquiterpene lactone mix và hỗn hợp Compositae mix từ 5 loài thực vật họ Cúc) [1]. Dù đây là công cụ đầy triển vọng để cải thiện chẩn đoán và điều trị dị ứng, nhiều cơ chế phân tử chính xác của các dị nguyên quan trọng trong thảo dược họ Cúc vẫn còn nhiều điểm chưa sáng tỏ [1], [4].
Hơn nữa, các nghiên cứu tập trung kiểm tra phản ứng dị ứng tiếp xúc qua da và phản ứng chéo qua đường miễn dịch, nhưng chưa đánh giá hết phản ứng kích ứng cơ học đường thở. Khi xịt thuốc trong phòng kín, các giọt sương mịn cùng dung môi bay hơi vẫn có thể kích thích niêm mạc mũi họng của những người có cơ địa nhạy cảm, gây hắt hơi hoặc ho mà không nhất thiết phải thông qua cơ chế phản ứng chéo miễn dịch.
Những hiểu lầm thường gặp về dị ứng họ Cúc
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tất cả các chiết xuất từ họ Cúc với nhau. Nhiều người tin rằng nếu bản thân bị ngứa mũi khi ngửi phấn hoa ngải cứu hoặc dị ứng khi uống trà cúc La Mã thì chắc chắn sẽ lên cơn sốc hoặc nổi mẩn đỏ nếu chạm vào bình xịt muỗi chứa cúc trừ sâu. Thực tế, panallergen trong phấn hoa ngải cứu hay cỏ phấn hương chủ yếu gây ra hội chứng phấn hoa - thực phẩm hoặc phấn hoa - thuốc khi ăn uống trực tiếp [4]. Trong khi đó, hoạt chất pyrethrum tinh chế trong bình xịt côn trùng không còn giữ lại các panallergen phấn hoa này [6].
Hiểu lầm thứ hai là quan điểm cho rằng các sản phẩm chiết xuất từ hoa tự nhiên thô mộc luôn an toàn hơn sản phẩm hóa chất tinh chế. Trong bối cảnh dị ứng tiếp xúc, điều ngược lại mới là sự thật. Bột hoa cúc trừ sâu phơi khô nghiền nhỏ hoặc dịch chiết hoa cúc thô chưa lọc kỹ mới chính là nguồn chứa lượng lớn các hợp chất gây mẫn cảm tiềm ẩn [6]. Các sản phẩm công nghiệp hiện đại trải qua quá trình tách chiết phức tạp để giữ lại hoạt chất diệt côn trùng và loại bỏ hầu hết các protein thực vật dễ gây dị ứng [6].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng phản ứng dị ứng giữa các hợp chất trong họ Cúc luôn luôn đi đôi với nhau. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra rằng ngay cả trong nội bộ các chất gây dị ứng của họ Cúc, cơ chế phân tử cũng rất khác biệt; ví dụ nhóm este epoxythymol không hề có phản ứng chéo với nhóm sesquiterpene lactone [3]. Do đó, việc nghi ngờ mọi sản phẩm liên quan đến chữ "cúc" đều gây dị ứng chéo là nhận định thiếu căn cứ khoa học.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với sản phẩm từ cúc trừ sâu?
Dù các sản phẩm xịt muỗi tinh chế ít gây phản ứng chéo, một số nhóm đối tượng đặc thù vẫn cần phải đề cao cảnh giác [6]. Nhóm nguy cơ cao nhất đối với các bệnh dị ứng từ thực vật họ Cúc chính là những người làm việc trong môi trường nghề nghiệp ngoài trời hoặc tiếp xúc thường xuyên với cây cỏ [1]. Cụ thể, nông dân, người làm vườn, công nhân lâm nghiệp, công nhân vườn ươm, thợ cắm hoa, đầu bếp, người giúp việc nhà và nhân viên bán hàng tạp hóa là những nghề nghiệp có tỷ lệ mắc viêm da tiếp xúc thực vật cao nhất [1].
Những người làm việc trực tiếp với nguồn cây cúc trừ sâu thô, công nhân nghiền bột hoa hoặc người thu hái hoa cúc có nguy cơ tiếp xúc với hàm lượng chất mẫn cảm tự nhiên cao hơn bình thường rất nhiều [6]. Đối với nhóm này, phản ứng viêm da tiếp xúc nghề nghiệp hoàn toàn có thể xảy ra và biểu hiện từ kích ứng nhẹ đến chàm nặng [1], [4]. Do đó, việc trang bị bảo hộ lao động đầy đủ khi xử lý thảo dược họ Cúc là điều bắt buộc.
Nhóm đối tượng thứ hai cần thận trọng là những người có tiền sử mắc bệnh hen suyễn mạn tính hoặc hội chứng quá mẫn đường hô hấp. Dù pyrethrum không tạo phản ứng chéo miễn dịch với phấn hoa cỏ phấn hương, dạng khí dung của thuốc xịt côn trùng vẫn có thể đóng vai trò như một chất kích thích vật lý lên phế quản [6]. Khi hít phải lượng lớn sương xịt trong không gian bí bách, người bệnh hen có thể bị khởi phát cơn co thắt phế quản cấp tính.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và biện pháp phòng ngừa tại nhà
Để bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình, đặc biệt là những thành viên có cơ địa dị ứng, việc sử dụng các sản phẩm xịt cúc trừ sâu cần tuân thủ đúng nguyên tắc an toàn. Trước khi sử dụng bất kỳ loại bình xịt côn trùng nào, hãy đọc kỹ bảng thành phần để biết rõ sản phẩm sử dụng pyrethrin tự nhiên hay pyrethroid tổng hợp. Tuyệt đối không tự ý mua bột hoa cúc khô hoặc các chế phẩm tự chế thô sơ không rõ nguồn gốc để phun xịt trong nhà, vì chúng chứa lượng lớn các chất kích ứng chưa qua tinh chế [6].
Khi tiến hành xịt diệt côn trùng, hãy đảm bảo rằng trẻ nhỏ, người có cơ địa dị ứng nặng và vật nuôi đã ra khỏi phòng. Người thực hiện xịt nên đeo khẩu trang và găng tay để hạn chế tối đa việc hít phải hơi thuốc hay để dung dịch dính vào da tay. Sau khi xịt, cần đóng kín cửa phòng trong khoảng 15 đến 30 phút để thuốc phát huy tác dụng, sau đó mở toang tất cả các cửa sổ và bật quạt thông gió trong ít nhất 30 phút cho không khí lưu thông hoàn toàn trước khi sinh hoạt trở lại.
Nếu nghi ngờ bản thân có thể bị kích ứng với sản phẩm xịt muỗi mới, người dùng có thể thử nghiệm bằng cách xịt một lượng nhỏ ở khu vực ngoài trời hoặc góc xa của ngôi nhà để kiểm tra phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngứa da, đỏ mắt, khó thở hay phát ban sau khi tiếp xúc, cần lập tức rửa sạch vùng da dính thuốc bằng xà phòng dịu nhẹ và nước sạch. Trong trường hợp các triệu chứng hô hấp tiến triển xấu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời, không nên tự ý điều trị tại nhà.
Hiểu đúng về bản chất của cúc trừ sâu giúp chúng ta loại bỏ những nỗi sợ vô căn cứ nhưng vẫn duy trì sự cẩn trọng cần thiết. Người có tiền sử dị ứng họ Cúc hoàn toàn có thể yên tâm rằng các sản phẩm pyrethrum tinh chế hiện nay hầu như không gây phản ứng chéo nguy hiểm như bột hoa thô trước đây [6]. Việc duy trì thói quen sử dụng đúng cách, đảm bảo thông gió tốt và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa để bảo vệ không gian sống khỏi côn trùng một cách an toàn và khoa học.