Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo dược nấu nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, tiêu độc, trong đó củ khúc khắc (thổ phục linh) là vị thuốc dân gian rất quen thuộc. Khi mắc các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp hay bệnh tim, việc tự ý kết hợp dược liệu tự nhiên cùng đơn thuốc điều trị là tình trạng diễn ra khá phổ biến do tâm lý cho rằng cây cỏ hoàn toàn lành tính.

Tuy nhiên, củ khúc khắc và các thảo dược có tính năng tương tự có thể tương tác bất lợi với các thuốc điều trị tim mạch, hạ áp, đặc biệt là nhóm thuốc lợi tiểu. Sự phối hợp không kiểm soát này dễ dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp quá mức, tụt huyết áp tư thế, ngất xỉu hoặc làm rối loạn các ion điện giải quan trọng trong cơ thể.

Cơ chế tác động dược lý và nguy cơ tương tác

Trong cơ thể, các tương tác giữa thảo dược và thuốc tây y có thể xảy ra theo hai cơ chế chính: dược lực học (cùng tác động lên một đích cơ quan) hoặc dược động học (thay đổi quá trình hấp thu, chuyển hóa, đào thải) [1]. Phổ biến nhất là tình trạng ức chế hoặc cảm ứng các enzyme chuyển hóa thuốc cùng các protein vận chuyển, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu [2]. Đối với các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp như thuốc tim mạch digoxin hay thuốc chống đông warfarin, việc thay đổi nhẹ nồng độ thuốc đều có thể dẫn đến nguy hiểm [1].

Bên cạnh đó, các hoạt chất tự nhiên có đặc tính lợi tiểu và giãn mạch có thể tạo ra tác động cộng hưởng mạnh mẽ khi dùng chung với thuốc hạ áp [3]. Khi thuốc điều trị đã kiểm soát áp lực mạch máu, sự xuất hiện thêm của các hợp chất thảo dược sẽ kích hoạt thêm các thụ thể bài tiết muối nước và mở rộng lòng mạch, khiến huyết áp tụt sâu ngoài tầm kiểm soát của cơ thể [3].

Thảo dược tác động lên mạch máu và huyết áp thế nào?

Một nghiên cứu ứng dụng tin sinh học và mô hình kết nối phân tử công bố năm 2022 đã làm sáng tỏ cơ chế thảo dược ảnh hưởng tới các protein đích của thuốc điều trị huyết áp [3]. Nghiên cứu tập trung vào các hoạt chất thực vật phổ biến và thụ thể điều hòa bài tiết của thận cũng như kênh co giãn cơ trơn mạch máu [3].

Kết quả thực nghiệm cho thấy acid oleanolic - hoạt chất được biết đến với đặc tính lợi tiểu - có hằng số phân ly (Kd) đối với các thụ thể đồng vận chuyển NCC và NKCC lần lượt là 8,36 và 8,61 micromol/L [3]. Nghiên cứu chỉ ra khả năng hợp chất này ngăn chặn thụ thể NCC/NKCC và gây lợi tiểu tương tự cơ chế thuốc [3]. Bên cạnh đó, các chất tự nhiên như mitraphylline (7,02 micromol/L) và 8-hydroxytricetin-7-glucuronide (2,36 micromol/L) cũng thể hiện ái lực liên kết tốt với kênh NCC [3].

Đáng chú ý, mitraphylline thể hiện khả năng gắn kết với kênh BK (loại kênh kiểm soát co bóp cơ trơn mạch máu) với chỉ số Kd là 0,87 micromol/L [3]. Kênh BK vốn đóng vai trò giảm huyết áp, sự suy giảm biểu hiện kênh này liên quan trực tiếp đến tăng huyết áp [3]. Tác dụng làm giãn mạch của mitraphylline có thể liên quan chặt chẽ đến sự tương tác trên kênh này [3]. Sự kết hợp giữa các chế phẩm thảo dược chứa hoạt chất tương tự cùng thuốc hạ áp có thể gây hạ huyết áp tư thế đứng, dẫn đến các cơn ngất xỉu [3].

Tác động bài tiết dịch và điện giải từ các nghiên cứu

Đặc tính thúc đẩy bài tiết nước tiểu của các loại thảo dược đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu sinh học. Một nghiên cứu trên động vật thực hiện năm 2007 đã khảo sát ảnh hưởng của chiết xuất từ 6 hỗn hợp dược liệu đối với chức năng thận ở chuột cống trắng đực chủng Wistar sau khi được nạp nước và muối [4].

Nghiên cứu đối chứng tác dụng bài tiết nước tiểu và điện giải của các hỗn hợp này với hỗn dịch thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide, chiết xuất cỏ tháp bút đơn lẻ và nhóm chuột đối chứng không dùng hoạt chất [4]. Kết quả ghi nhận hỗn hợp gồm lá bạch dương, quả táo gai, lá dâu rừng, râu ngô, hoa cúc La Mã và cỏ tháp bút cho tác dụng lợi tiểu mạnh nhất [4].

Cụ thể, lượng bài tiết nước tiểu của hỗn hợp này cao hơn 47% so với chiết xuất cỏ tháp bút đơn lẻ và cao hơn 34% so với việc dùng hỗn dịch thuốc hydrochlorothiazide (p < 0,05) [4]. Chiết xuất này cũng làm tăng lượng prostaglandin E2 (PGE2) và kallikrein-kinin trong huyết tương của động vật thí nghiệm [4]. Nghiên cứu này cho thấy các loại thảo dược lợi tiểu tự nhiên có khả năng thúc đẩy đào thải nước mạnh tương đương, thậm chí hơn thuốc lợi tiểu chuẩn hydrochlorothiazide trên mô hình động vật [4].

Bằng chứng về tương tác giữa thảo thảo dược và thuốc tim mạch

Một tổng quan hệ thống năm 2001 về các tương tác thảo dược và thuốc kê đơn đã phân tích 41 báo cáo ca/loạt ca bệnh và 17 thử nghiệm lâm sàng trên người [5]. Kết quả cho thấy cây cỏ ban St John's wort làm giảm đáng kể nồng độ trong máu của thuốc tim mạch digoxin và thuốc chống đông warfarin [5]. Cây bạch quả (Ginkgo biloba) làm tăng huyết áp khi kết hợp cùng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide, đồng thời làm tăng nguy cơ xuất huyết khi dùng chung warfarin hoặc aspirin [2, 5]. Nhân sâm làm giảm nồng độ warfarin trong máu [5].

Một tổng quan phạm vi năm 2023 về tương tác dược động học giữa thuốc tim mạch và thảo dược cũng chỉ ra rằng các chất ức chế enzyme có thể làm tăng sinh khả dụng của thuốc hạ mỡ máu statin, khiến người bệnh đối mặt nguy cơ gặp biến cố có hại nghiêm trọng [6]. Ngược lại, các thảo dược gây cảm ứng enzyme lại làm tăng chuyển hóa statin, khiến bệnh mỡ máu không được điều trị thỏa đáng và làm tiến triển bệnh tim mạch [6]. Ngoài ra, tổng quan năm 2006 từ Natural Standard Research Collaboration cũng nhấn mạnh nguy cơ tương tác thuốc - thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang đe dọa khoảng 15 triệu người, trong đó các nhóm thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu và glycoside tim mạch là những đối tượng chịu ảnh hưởng lớn [7].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các nguy cơ tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây là rõ ràng, dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên từng loài thảo dược cụ thể như củ khúc khắc vẫn còn rất hạn chế. Các ghi nhận về tương tác thảo dược - thuốc chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, thử nghiệm mô phỏng gắn kết phân tử cheminformatics hoặc nghiên cứu thực nghiệm trên động vật [3, 5, 7].

Các thử nghiệm mô phỏng phân tử tuy chứng minh được ái lực gắn kết với các thụ thể thận NCC/NKCC và kênh giãn mạch BK nhưng không phản ánh hoàn toàn diễn biến sinh học phức tạp trong cơ thể người [3]. Việc ngoại suy kết quả ức chế enzym hay thụ thể từ phòng thí nghiệm ra thực tế lâm sàng không phải lúc nào cũng xảy ra trên mọi bệnh nhân [2]. Dù vậy, những dữ liệu này là cảnh báo khoa học quan trọng đòi hỏi người bệnh phải thận trọng tối đa.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống thêm chỉ bổ chứ không tác hại". Nhiều người cho rằng thảo dược có thể uống thay nước lọc cả ngày mà không ảnh hưởng tới các thuốc hạ áp đang sử dụng.

Thực tế, các hợp chất tự nhiên trong dược liệu hoàn toàn có khả năng làm thay đổi các quá trình sinh lý và gây độc tính tương tự tân dược [2]. Khi kết hợp thảo dược có tính lợi tiểu cùng thuốc điều trị, tác dụng bài tiết bị nhân đôi, dễ kéo theo sự mất cân bằng các ion như kali và natri, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch [3, 7]. Việc tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian song song thuốc điều trị mà không báo trước cho bác sĩ có thể làm phá vỡ phác đồ kiểm soát bệnh mạn tính [1, 8].

Ai nên thận trọng?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

  • Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp hoặc suy tim: Đây là nhóm rất dễ bị tổn thương trước tình trạng hạ huyết áp thế đứng và ngất xỉu khi dùng thảo dược phối hợp thuốc lợi tiểu [3].
  • Bệnh nhân đang dùng các thuốc điều trị mạn tính có khoảng điều trị hẹp: Bao gồm người dùng thuốc trợ tim digoxin, thuốc chống đông máu warfarin [1].
  • Người đang sử dụng thuốc hạ áp nhóm ức chế, lợi tiểu thiazide hoặc thuốc điều trị mỡ máu statin [3, 6].
  • Bệnh nhân mắc bệnh lý mạn tính phải phối hợp nhiều loại thuốc cùng lúc [2].

Người bệnh thuộc các nhóm trên tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc, nước hãm từ khúc khắc hay bất kỳ thảo dược nào khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế [8].

Cách dùng an toàn trong đời sống

Để đảm bảo an toàn khi sử dụng các vị thuốc nam như khúc khắc trong đời sống hàng ngày, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Chỉ sử dụng thảo dược với lượng vừa phải, không dùng thay thế nước uống hàng ngày trong thời gian dài.
  • Tuyệt đối không tự ý ngưng, giảm liều thuốc điều trị huyết áp, tim mạch để chuyển sang dùng thảo dược.
  • Uống thảo dược và thuốc tây cách nhau tối thiểu 2 đến 3 giờ để giảm thiểu nguy cơ tương tác hấp thu tại đường tiêu hóa.
  • Theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy đột ngột, mệt lả hoặc tim đập nhanh.
  • Luôn thông báo danh sách tất cả các loại cây cỏ, thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng cho bác sĩ điều trị để được tư vấn chính xác.

Củ khúc khắc hay bất kỳ dược liệu thiên nhiên nào cũng mang những hoạt tính sinh học nhất định. Để thảo dược phát huy tác dụng bảo vệ sức khỏe mà không gây họa cho hệ tim mạch, người bệnh mạn tính cần tỉnh táo, kết hợp hài hòa và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ.