Nhầm lẫn phổ biến giữa hai loại quả cùng họ

Tại nhiều vùng quê Việt Nam, bình bát (Annona reticulata) và mãng cầu xiêm (Annona muricata) là hai loại cây rất quen thuộc, mọc hoang dại hoặc được trồng lấy bóng mát và quả ăn. Do cùng thuộc chi Annona và mang hình dáng vỏ ngoài có nhiều nét tương đồng, không ít người nhầm lẫn hai loại cây này với nhau, thậm chí gộp chung công dụng chữa bệnh trong các bài thuốc dân gian. Nhiều lời đồn thổi trên mạng xã hội còn cho rằng lá và quả của hai cây có thể thay thế nhau để trị bách bệnh, từ viêm nhiễm thông thường đến ung thư.

Thực tế khoa học cho thấy, dù cùng một chi thực vật, bình bát và mãng cầu xiêm sở hữu hồ sơ hóa học, hàm lượng hoạt chất sinh học và mức độ an toàn dược lý rất khác nhau [1, 8]. Việc sử dụng tùy tiện mà không hiểu rõ đặc tính riêng biệt của từng cây có thể dẫn đến phản tác dụng, thậm chí gây ngộ độc mạn tính.

Khác biệt nền tảng về dược tính và thành phần sinh học

Trả lời ngắn gọn cho thắc mắc của độc giả: Bình bát nổi trội ở khả năng dập tắt các gốc tự do ngoại sinh, kháng ký sinh trùng đường ruột và ức chế tế bào lạ nhờ nhóm hoạt chất acetogenin và alkaloid đặc thù [1, 5, 6]. Trong khi đó, mãng cầu xiêm chứa hệ thống hơn 100 acetogenin đa dạng hơn, tập trung ức chế chuỗi hô hấp tế bào và giảm tổn thương oxy hóa màng tế bào sâu hơn [5, 8].

Về mặt an toàn, cả hai loại đều chứa alkaloid nhóm isoquinoline và độc tố acetogenin tập trung nhiều ở hạt, rễ và vỏ thân [1, 2]. Tuy nhiên, mãng cầu xiêm có lịch sử sử dụng phần thịt quả làm thực phẩm an toàn rộng rãi hơn, trong khi bình bát thường được khai thác vỏ, rễ hoặc quả xanh cho các chỉ định ngoài da và nhiễm khuẩn có kiểm soát [1, 8].

Cơ chế tác động sinh học: Chống oxy hóa và ức chế tế bào

Các loài trong chi Annona tạo ra một nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp rất đặc trưng gọi là acetogenin, kết hợp cùng các flavonoid, alkaloid và tinh dầu [1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này tác động lên các gốc tự do – những phân tử không ổn định gây hại cho tế bào và thúc đẩy quá trình lão hóa, bệnh tật.

Ở mãng cầu xiêm, chiết xuất lá và thịt quả chứa nồng độ phong phú các phenol, flavonoid, lipid thiết yếu [2]. Các chất này hỗ trợ dập tắt gốc hydroxyl và khử ion sắt, giúp giảm bớt gánh nặng oxy hóa [2]. Một số thành phần như phytol và phytol acetate trong lá mãng cầu xiêm còn tác động trực tiếp vào chu trình tế bào, ngăn chặn pha G1 và mở lỗ chuyển tiếp màng ty thể (MMPT), khiến tế bào bất thường phải tự hủy theo chu trình [3].

Ở bình bát, các hợp chất acetogenin và alkaloid phân lập từ rễ và lá lại thể hiện cơ chế dọn dẹp gốc oxy tự do chuyên biệt, đặc biệt là gốc superoxide và gốc DPPH [5, 6]. Đồng thời, các phân đoạn chiết xuất của bình bát có khả năng can thiệp vào sự phân chia tế bào mà ít gây độc hại hơn đối với các tế bào bình thường [4].

Bằng chứng khoa học: So sánh hiệu quả chống gốc tự do

Để làm rõ sự khác nhau về khả năng chống oxy hóa giữa hai loài, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2007 đã tiến hành so sánh trực tiếp chiết xuất cồn từ lá của ba loài Annona, gồm mãng cầu xiêm (A. muricata), bình bát (A. reticulata) và na (A. squamosa) [5]. Thử nghiệm đo lường khả năng dập tắt các gốc tự do qua nhiều mô hình in vitro như DPPH, ABTS, oxit nitric, superoxide, gốc hydroxyl và ức chế peroxy hóa lipid [5].

Kết quả cho thấy, ở nồng độ 500 microg/ml, chiết xuất lá mãng cầu xiêm đạt tỷ lệ quét gốc tự do ABTS lên tới 90,05%, dọn gốc hydroxyl đạt 85,88% và oxit nitric đạt 72,60% [5]. Tuy nhiên, chiết xuất này chỉ thể hiện khả năng ức chế peroxy hóa lipid ở mức vừa phải [5].

Ngược lại, chiết xuất lá bình bát lại cho thấy khả năng vượt trội trong việc dập tắt gốc tự do DPPH với tỷ lệ 89,37% và gốc superoxide đạt 80,88% [5]. Cả hai loài đều vượt trội hơn hẳn so với chiết xuất từ lá na thông thường [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là các dữ liệu được thu thập trên mô hình hóa học ống nghiệm (in vitro), chưa phản ánh hoàn toàn tốc độ hấp thu và chuyển hóa thực tế trong cơ thể người.

Tác động trên tế bào ung thư và ký sinh trùng qua các nghiên cứu

Bên cạnh khả năng dập tắt gốc tự do, cả bình bát và mãng cầu xiêm đều được đưa vào tầm ngắm của các nhà khoa học nhờ hoạt tính ức chế tế bào ác tính và ký sinh trùng [4, 6].

Năm 2011, một nghiên cứu in vitro được tiến hành nhằm đánh giá hoạt tính chống tăng sinh của rễ cây bình bát (Annona reticulata) trên bốn dòng tế bào ung thư người: ung thư phổi A-549, bệnh bạch cầu tủy mạn tính K-562, ung thư cổ tử cung HeLa và ung thư tuyến vú MDA-MB bằng phương pháp đo màu MTT [4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất cồn từ rễ bình bát ức chế nổi bật cả bốn dòng tế bào ung thư ở nồng độ từ 10 đến 40 microg/ml [4]. Đáng chú ý, chiết xuất nước cho hiệu quả thấp hơn, và chiết xuất cồn ít gây ức chế lên dòng tế bào bình thường Vero hơn so với các dòng tế bào ung thư [4]. Nhóm nghiên cứu nhận định sự hiện diện của acetogenin và alkaloid là nguyên nhân mang lại tác động này [4].

Ở mãng cầu xiêm, tổng quan nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng có hơn 100 loại acetogenin đã được phân lập từ lá, vỏ, hạt, rễ và quả của loài này [6]. Nghiên cứu năm 2019 bổ sung thêm bằng chứng rằng các phân đoạn ethyl acetate từ lá mãng cầu xiêm có thể chặn chu kỳ tế bào ở pha G1, ngăn chặn sự di căn và xâm lấn của tế bào ung thư đại tràng trong phòng thí nghiệm [3].

Về tác dụng kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum (chủng W2), một thử nghiệm năm 2015 đã sàng lọc các chiết xuất từ cả hai cây [7]. Kết quả cho thấy các chiết xuất không gây độc cho hồng cầu và tế bào nguyên bào sợi da người (HFF) ở nồng độ lên đến 10 microg/mL [7]. Đa số các phân đoạn ức chế ký sinh trùng với giá trị IC50 từ 0,07 đến 3,46 microg/mL [7]. Trong đó, phân đoạn 30 từ vỏ thân mãng cầu xiêm có hoạt lực mạnh nhất với IC50 đạt 0,07 microg/mL (chỉ số chọn lọc 142), tiếp theo là phân đoạn 3 từ rễ mãng cầu xiêm với IC50 đạt 0,09 microg/mL (chỉ số chọn lọc 111) [7]. Hoạt chất gallic acid phân lập được có IC50 là 3,32 microg/mL [7].

Lợi ích truyền thống và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Trong y học cổ truyền Đông Nam Á, quả bình bát chưa chín thường được dùng trị kiết lỵ, tiêu chảy; nước sắc từ rễ dùng giảm đau răng, hạ sốt; nước sắc lá dùng trừ giun hoặc đắp ngoài da trị áp xe, mụn nhọt [1]. Ngược lại, tại Indonesia, nước ép quả mãng cầu xiêm được dùng làm thuốc lợi tiểu, hỗ trợ bệnh gan; lá dùng chống co thắt, trị mụn nhọt [1]. Cả hai loài vỏ cây đều từng được sử dụng để giảm triệu chứng thấp khớp [1].

Mặc dù các dữ liệu dân gian phong phú và kết quả phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn: Hầu hết các thử nghiệm diệt tế bào ung thư hay ký sinh trùng đều mới dừng lại ở mức in vitro (ống nghiệm) hoặc mô hình tế bào động vật [3, 4, 6, 7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào trên người chứng minh việc uống nước sắc lá hay ăn quả bình bát, mãng cầu xiêm có thể thay thế thuốc chữa bệnh đặc hiệu hay phác đồ hóa trị [6, 8].

Độc tính và những ai cần tuyệt đối thận trọng

Vấn đề an toàn là điểm khác biệt cốt lõi cần lưu ý. Mặc dù cùi thịt của quả mãng cầu xiêm chín được dùng làm siro, kẹo, kem và sinh tố rất phổ biến, các bộ phận khác lại tiềm ẩn nguy cơ [6]. Nghiên cứu năm 1981 đã phân lập được 7 alkaloid nhóm isoquinoline từ lá, vỏ rễ và vỏ thân mãng cầu xiêm, trong đó reticuline là alkaloid chính, cùng với coclaurine, coreximine, atherosperminine, stepharine và hai alkaloid mới anomurine, anomuricine [8].

Hạt của mãng cầu xiêm có độc tính rõ rệt, dù trong dược điển dân gian Mexico bột hạt nướng từng được dùng làm thuốc gây nôn và tẩy xổ [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2019 ghi nhận dịch chiết vỏ quả mãng cầu xiêm ở nồng độ cao có khả năng thúc đẩy quá trình peroxy hóa lipid và mở lỗ MMPT trên tế bào gan chuột, phản ánh nguy cơ gây độc tế bào nếu dùng quá liều [3].

Đối tượng cần thận trọng:

  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không dùng các loại nước sắc đậm đặc từ rễ, lá hay hạt của cả hai cây do hoạt tính co bóp và độc tính phôi tiềm ẩn [1, 2].
  • Người mắc bệnh gan, thận nặng: Cần tránh việc tự ý nấu lá uống dài ngày để "thanh lọc", vì các alkaloid và acetogenin cần gan, thận chuyển hóa, có thể gây quá tải và tổn thương tế bào gan [2, 7].
  • Người đang điều trị bệnh mạn tính: Phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị, không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược dân gian.

Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác giá trị dinh dưỡng và dược tính của hai loại cây này mà không gặp rủi ro sức khỏe, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc:

  • Ưu tiên dùng dạng thực phẩm: Với mãng cầu xiêm, chỉ nên ăn phần thịt quả trắng ngậy, bỏ sạch hạt đen [1, 8]. Mỗi tuần chỉ nên dùng 1-2 lần, mỗi lần khoảng 100-150g dưới dạng quả tươi hoặc sinh tố ít đường.
  • Với bình bát: Thịt quả bình bát chín có thể dầm đá đường dùng giải nhiệt thỉnh thoảng, nhưng cần loại bỏ hạt [1]. Không tự ý đào rễ, lột vỏ thân cây bình bát sắc uống liều cao tại nhà theo lời truyền miệng [1, 6].
  • Không lạm dụng trà lá khô: Việc đun sắc lá mãng cầu xiêm hay lá bình bát uống thay nước lọc hàng ngày là thói quen nguy hiểm. Các hoạt chất alkaloid tích tụ có thể gây độc cho hệ thần kinh và gan [2, 7]. Nếu muốn dùng ngoài da, chỉ nên giã lá tươi đắp lên các nốt mụn nhọt, áp xe nhỏ ngoài da theo kinh nghiệm dân gian [1].

Bình bát và mãng cầu xiêm đều là những nguồn dược liệu quý chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên hữu ích [3, 5]. Tuy nhiên, dược tính mạnh luôn song hành với độc tính nếu dùng sai bộ phận và quá liều lượng [1, 2]. Người tiêu dùng cần tiếp cận tỉnh táo, xem đây là thực phẩm bổ sung hỗ trợ lối sống lành mạnh, không thần thánh hóa thành thần dược chữa ung thư và luôn hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc nào.