Nhiều vùng quê Việt Nam trồng bình bát (tên khoa học Annona reticulata) làm bờ giậu hoặc lấy quả tráng miệng. Gần đây, mạng xã hội xuất hiện trào lưu mách nhau hái lá bình bát đun nước uống hàng ngày để "đánh tan" sỏi thận, lọc sạch gan và trị mụn nhọt tận gốc.

Hiệu quả này hầu hết là truyền miệng, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận lá bình bát làm tan sỏi thận. Trái lại, việc đun sắc lá tươi uống tùy tiện có thể dẫn tới rủi ro tổn thương tạng do hoạt tính gây độc tế bào của một số hợp chất tự nhiên có trong loài cây này.

Nguồn gốc lời đồn: Trị sỏi thận và mụn nhọt

Trong dân gian Đông Nam Á, nước sắc lá bình bát từng được dùng qua đường uống để trừ giun sán hoặc đắp ngoài da để trị áp xe, mụn nhọt [1]. Vỏ cây bình bát cũng từng được dùng làm thuốc làm se, trị viêm, tiêu chảy và hỗ trợ điều trị vết thương [2].

Tại một số cộng đồng dân cư bản địa, loại cây này còn được dùng hạ sốt, làm dịu vết loét hoặc giảm co thắt [1], [2], [3]. Tuy nhiên, trong toàn bộ kho tàng dữ liệu y học dân tộc được ghi nhận, không có tài liệu nào nhắc tới công dụng tán sỏi thận hay chữa sỏi tiết niệu bằng lá bình bát [1], [2].

Sự xuất hiện của lời đồn trị sỏi thận có thể bắt nguồn từ việc đánh đồng công dụng hỗ trợ chức năng thận hoặc các tác dụng lợi tiểu nhẹ ở những loài cùng chi họ [1]. Người bệnh khi nghe đồn thổi thường dùng sai liều lượng, tự nấu nước đặc uống dài ngày gây nguy hiểm.

Cơ chế sinh học: Kháng viêm và kháng khuẩn

Dưới góc nhìn hóa học, lá bình bát chứa nhiều nhóm chất thực vật có hoạt tính sinh học đa dạng. Phân tích thành phần cho thấy lá cây chứa nhiều hợp chất phenol, flavonoid và các dẫn xuất chuyển hóa thứ cấp [4], [1].

Một nghiên cứu phân tích thành phần lá bình bát đã phân lập được 9 hợp chất, trong đó có triterpenoid mới tên là annonaretin A [2]. Khi kiểm tra trên tế bào đại thực bào màng bụng của chuột được kích thích bởi LPS, hầu hết các hợp chất này đều cho thấy khả năng ức chế giải phóng oxit nitric (NO) rõ rệt với giá trị IC50 trong khoảng 48,6 ± 1,2 đến 99,8 ± 0,4 µM [2]. Điều này giải thích tại sao trong dân gian, việc giã đắp lá ngoài da giúp giảm sưng đau, gom mủ mụn nhọt [1].

Ngoài khả năng chống viêm, chiết xuất lá còn có tính kháng khuẩn đáng chú ý. Các hợp chất tự nhiên nhóm alkaloid như anonaine, nornuciferine và liriodenine trong chi bình bát đã được báo cáo có hoạt tính kìm khuẩn và diệt khuẩn đối với nhiều chủng vi khuẩn nguy hiểm, bao gồm Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Bacillus cereus [5].

Dữ liệu phòng thí nghiệm: Độc tính và tác động lên gan thận

Một mối bận tâm lớn của người dùng là liệu uống nước sắc lá bình bát có gây hại gan thận hay không. Các dữ liệu thực nghiệm hiện tại cho thấy bức tranh phức tạp giữa khả năng bảo vệ chuyển hóa và nguy cơ gây độc tế bào.

Nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm chiết xuất methanol từ lá bình bát trên chuột đái tháo đường do streptozotocin [4]. Chiết xuất này được cho chuột uống ở mức liều 500 mg/kg thể trọng liên tục trong 28 ngày [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất giàu phenol và flavonoid, ức chế enzyme tiêu hóa carbohydrate, giúp kiểm soát đường huyết và cải thiện đồng thời các chỉ số chức năng gan và thận trên mô hình chuột thí nghiệm [4]. Phân tích sắc ký khí-khối phổ (GC-MS) ghi nhận 63 hợp chất có hoạt tính sinh học trong chiết xuất lá này [4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2016 trên vỏ cây bình bát cũng chỉ ra phân đoạn chiết xuất cồn và nước giúp bảo vệ tế bào gan HepG2 và chuột khỏi độc tính do hóa chất CCl4 gây ra, đồng thời ức chế viêm [6].

Ngược lại, lá bình bát lại chứa nhiều acetogenin - nhóm hoạt chất đặc trưng của chi họ này với đặc tính gây độc tế bào rất mạnh [7]. Các nhà khoa học đã phân lập được annoreticuin-9-one cùng 4 acetogenin khác gồm squamone, solamin, annomonicin và rolliniastatin 2 từ lá bình bát [7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2025 đánh giá chiết xuất methanol lá bình bát cho thấy dịch chiết có hoạt tính gây độc tế bào đáng kể trong thử nghiệm ấu trùng tôm ngâm nước muối với giá trị LC50 đạt 114,12 µg/mL [3]. Trên mô hình chuột mang khối u báng (EAC), chiết xuất lá ở liều 400 mg/kg thể trọng làm giảm kích thước u (trọng lượng u đạt 3,20 ± 0,20 g) và mật độ tế bào u (8,40 ± 0,51 tế bào/mL) [3]. Hoạt tính tiêu diệt tế bào này tuy có tiềm năng phát triển thuốc ung thư nhưng cảnh báo rủi ro nếu tự uống nước lá tươi chưa tách chiết hoạt chất độc.

Bằng chứng kháng khuẩn củng cố mẹo đắp ngoài da

Nghiên cứu công bố năm 2024 tại Bangladesh đã phân tích khả năng kháng khuẩn từ các phân đoạn chiết xuất dung môi của lá bình bát phơi khô [8]. Phương pháp khuếch tán đĩa thạch và vi pha loãng trong môi trường lỏng đã chứng minh dịch chiết methanol thể hiện khả năng kháng khuẩn mạnh nhất trên các vi khuẩn thử nghiệm và làm tăng hiệu lực kháng sinh trên vi khuẩn E. coli [8].

Các nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng khẳng định chiết xuất từ bình bát có phổ kháng khuẩn rộng, tác động lên cả các vi khuẩn đường ruột và vi khuẩn gây nhiễm trùng da như tụ cầu vàng [5].

Dữ liệu này hoàn toàn củng cố cho kinh nghiệm đắp ngoài da trị nhọt mủ của đồng bào xưa [1]. Khi lá cây được giã nát, các chất kháng sinh thực vật và hoạt chất ức chế viêm giúp khoanh vùng ổ nhiễm khuẩn, làm mụn nhanh vỡ và chóng lành [1], [8], [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá bình bát

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là việc tin rằng uống nước lá bình bát tươi sẽ làm "mòn" viên sỏi trong thận. Đến nay chưa có công bố khoa học nào chỉ ra lá bình bát có khả năng hòa tan canxi oxalat hay axit uric tạo nên sỏi đường tiết niệu. Sỏi thận không thể tự tan biến chỉ bằng việc uống nước lá cây dại.

Nhiều người còn cho rằng thảo dược tự nhiên hái sau vườn thì an toàn tuyệt đối, uống thay nước lọc cả ngày càng tốt. Sự thật là chiết xuất lá chứa hàng loạt hợp chất acetogenin và alkaloid có hoạt tính sinh học cực mạnh [1], [7]. Việc đun nấu thủ công không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, rất dễ dẫn đến quá liều gây kích ứng đường tiêu hóa, nôn mửa hoặc gánh nặng đào thải cho gan mật.

Những ai tuyệt đối không nên dùng

  • Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý uống nước lá bình bát do nguy cơ kích thích co bóp và ảnh hưởng đến thai nhi.
  • Người có bệnh lý suy gan, suy thận nặng: Việc tiếp nhận các hợp chất độc tế bào chưa rõ hàm lượng có thể làm bệnh trạng diễn tiến xấu hơn.
  • Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Chiết xuất lá bình bát có tác dụng hạ đường huyết trên động vật [4], dùng phối hợp dễ gây tụt đường huyết quá mức.
  • Người có cơ địa dị ứng hoặc da nhạy cảm: Cần thận trọng khi dùng bã lá tươi đắp ngoài, tránh nguy cơ viêm da tiếp xúc.

Áp dụng thực tế an toàn và kết luận

Nếu có vết mụn nhọt sưng tấy không hở miệng, người dân có thể dùng một nắm lá bình bát bánh tẻ, rửa sạch ngâm nước muối loãng, giã nát với vài hạt muối sạch rồi đắp ngoài da 15-20 phút [1]. Tuyệt đối không đắp lên vết thương hở sâu, vết loét hoại tử hay vùng da gần mắt.

Người dân không tự ý hái lá bình bát đun nước uống hàng ngày để chữa sỏi thận hay giải độc gan. Khi phát hiện các triệu chứng đau lưng hông, tiểu buốt, tiểu rắt nghi do sỏi thận, người bệnh cần đến bệnh viện siêu âm và điều trị theo phác đồ chuyên khoa.

Lá bình bát là nguồn dược liệu giàu tiềm năng chống viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ chuyển hóa trong môi trường thí nghiệm [4], [8], [2]. Tuy nhiên, công dụng làm tan sỏi thận hoàn toàn là đồn thổi thiếu căn cứ. Người bệnh cần tỉnh táo, tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào qua đường uống để bảo vệ sức khỏe chính mình.