Quả bình bát có hạ đường huyết thật không: Bằng chứng nói gì?

Lời đồn dân gian về quả bình bát và bệnh tiểu đường

Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng quả bình bát ăn chín hoặc sắc nước uống để trị dứt điểm đái tháo đường. Tin đồn này khiến không ít bệnh nhân tiểu đường tìm mua loại quả này về sử dụng thường xuyên. Họ hy vọng tìm được bài thuốc tự nhiên thay thế thuốc tây ^[1].

Tuy nhiên, lời khẳng định bình bát giúp "chữa khỏi" bệnh tiểu đường là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Các dữ liệu nghiên cứu hiện nay mới chỉ ghi nhận tác dụng của dịch chiết từ hạt và lá bình bát trên động vật thí nghiệm, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người [1, 3].

Quả bình bát (tên khoa học Annona reticulata L.) thuộc họ Na (Annonaceae), là loài cây mọc hoang và được trồng phổ biến ở vùng nhiệt đới [1, 8]. Y học dân gian ở Đông Nam Á thường dùng quả non để trị kiết lỵ, tiêu chảy, dùng rễ chữa đau răng hoặc dùng nước sắc lá để tẩy giun, đắp mụn nhọt ^[1]. Việc sử dụng cây bình bát hỗ trợ điều trị đái tháo đường cũng là một kinh nghiệm truyền miệng xuất phát từ dân gian [3, 8].

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Để giải mã kinh nghiệm truyền miệng, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật của cây bình bát ^[2]. Họ phát hiện các bộ phận của cây chứa lượng lớn các hợp chất polyphenol và flavonoid mang hoạt tính sinh học ^[2].

Khi thử nghiệm trong ống nghiệm, dịch chiết lá bình bát thể hiện khả năng ức chế mạnh hai loại men tiêu hóa carbohydrate là alpha-amylase và alpha-glucosidase với mức ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[2]. Hai enzym này giữ vai trò phân cắt tinh bột và đường phức tạp thành glucose trong đường ruột. Việc ức chế chúng giúp làm chậm quá trình hấp thu đường sau bữa ăn ^[2]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định được 63 hợp chất có hoạt tính sinh học trong dịch chiết metanol của lá bình bát, bao gồm các acid carboxylic, dẫn xuất acid amin, ester acid béo và nhóm cồn ^[2].

Ngoài ra, ở cấp độ phân tử tế bào, dịch chiết từ hạt bình bát còn cho thấy khả năng làm tăng biểu hiện của các yếu tố điều hòa chống oxy hóa ^[3]. Thử nghiệm ghi nhận sự gia tăng biểu hiện mRNA của yếu tố hạt nhân liên quan erythroid 2 (Nrf2), protein Nrf2, NAD(P)H:quinone oxidoreductase 1 (NQO1), heme oxygenase-1 (HO-1), đồng thời làm suy giảm biểu hiện mRNA của Keap1 ^[3]. Con đường tín hiệu này giúp tăng cường hệ thống phòng thủ chống stress oxy hóa ở tế bào đảo tụy, gan và thận ^[3].

Nghiên cứu trên hạt bình bát kéo dài 42 ngày

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá chi tiết tác động của dịch chiết cồn từ hạt bình bát (Annona reticulata L.) trên mô hình chuột cống trắng Albino Wistar bị đái tháo đường tuýp 2 do hóa chất streptozotocin gây ra ^[3]. Chuột đực được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm, mỗi nhóm 6 con: nhóm I là chuột đối chứng khỏe mạnh; nhóm II là chuột bị đái tháo đường không điều trị; nhóm III và nhóm IV là chuột đái tháo đường uống dịch chiết hạt bình bát với liều lần lượt là 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng; nhóm V dùng thuốc metformin ^[3].

Dịch chiết được cho uống qua đường dạ dày liên tục trong 42 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy, việc dùng dịch chiết hạt bình bát đã phục hồi đáng kể những biến đổi về trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn và nước uống của chuột thí nghiệm ^[3]. Mức đường huyết lúc đói (FBG), nồng độ insulin máu, độ nhạy insulin, chỉ số HbA1c và chỉ số kháng insulin HOMA-IR đều được cải thiện rõ rệt ^[3]. Mô bệnh học tụy ghi nhận sự gia tăng diện tích đảo tụy và số lượng tế bào dương tính với insulin ^[3].

Bên cạnh kiểm soát đường huyết, dịch chiết hạt bình bát làm giảm đáng kể nồng độ triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và làm tăng nồng độ HDL-cholesterol có lợi ^[3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm các chỉ số men gan (ALT, AST, ALP, GGT) cùng tổn thương mô học ở gan ^[3]. Nồng độ BUN, creatinine, acid uric, thể tích nước tiểu và protein niệu giảm rõ rệt, đi kèm với độ thanh thải creatinine (CCr) tăng cao ^[3]. Nồng độ các chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa như MDA và NO giảm mạnh, trong khi hoạt tính các men chống oxy hóa gồm SOD, CAT và GPx tại thận, gan và tụy được tăng cường rõ rệt ^[3].

Dù vậy, giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột đực với quy mô 6 con mỗi nhóm và thử nghiệm bằng dịch chiết hạt chuẩn hóa, không tương đương với việc người bệnh ăn quả tươi ^[3].

Nghiên cứu trên lá bình bát kéo dài 28 ngày

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tập trung làm rõ tiềm năng hạ glucose máu và bảo vệ gan thận của dịch chiết lá bình bát (Annona reticulata L.) ^[2]. Nghiên cứu tiến hành cả thử nghiệm trong ống nghiệm lẫn trên mô hình chuột cống bị đái tháo đường thực nghiệm do streptozotocin ^[2].

Sau các thử nghiệm độc tính đường uống cấp và đánh giá dung nạp glucose, các nhà khoa học đã cho chuột đái tháo đường uống dịch chiết metanol lá bình bát (MeEAR) ở liều 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 28 ngày liên tiếp ^[2]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá thể hiện khả năng kiểm soát đường huyết vượt trội trên sinh vật sống ^[2]. Đồng thời, các chỉ số sinh hóa huyết thanh và mô bệnh học cho thấy chức năng gan và thận của chuột đái tháo đường đều được cải thiện đáng kể ^[2].

Cũng giống như thử nghiệm hạt, nghiên cứu này mới dừng lại ở dịch chiết dung môi metanol trên động vật gặm nhấm ^[2]. Các nhà nghiên cứu kết luận lá bình bát có tiềm năng để tiếp tục phát triển thành thuốc trị đái tháo đường trong tương lai, nhưng chưa thể xem là phương pháp điều trị thay thế hiện hành ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2022 cũng xác nhận lá bình bát có tác động lên miễn dịch khi thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy và chuột nhắt trắng Swiss albino ^[4]. Dịch chiết cồn lá bình bát kích thích tăng sinh tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC), bạch cầu đơn nhân THP1 và đại thực bào U937 của người ^[4]. Ở chuột nhắt dùng liều 150 mg/kg và 300 mg/kg, nồng độ kháng thể và đáp ứng quá mẫn muộn đều gia tăng mạnh mẽ, đi kèm tăng biểu hiện IL-2 và IL-6 ^[4]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong lá bình bát có tác động đa cơ chế và cần được kiểm soát thận trọng ^[4].

Bằng chứng tiền lâm sàng và khoảng trống trên người

Cần nhìn nhận khách quan rằng tất cả các dữ liệu ủng hộ khả năng hạ đường huyết của bình bát hiện nay đều đến từ nghiên cứu tiền lâm sàng [1, 3]. Các nghiên cứu này được thực hiện trên chuột với các dịch chiết chiết xuất bằng dung môi cồn (ethanol) hoặc metanol nhằm thu gom tối đa hoạt chất [1, 3].

Từ phòng thí nghiệm đến ứng dụng thực tế trên người là một khoảng cách rất lớn. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân đái tháo đường được công bố để xác thực liều dùng hiệu quả, độ an toàn lâu dài cũng như tương tác thuốc của bình bát. Động vật gặm nhấm có tốc độ chuyển hóa và cơ chế đáp ứng khác biệt so với cơ thể người.

Hơn nữa, các nghiên cứu tập trung vào hạt và lá của cây bình bát [1, 3]. Phần thịt quả chín – bộ phận duy nhất thường được dùng để ăn – lại chứa lượng đường tự nhiên nhất định. Hiện chưa có nghiên cứu nào khẳng định việc ăn phần thịt quả bình bát chín có thể giúp hạ đường huyết.

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi bình bát là vị thuốc "tiên" có thể chữa dứt điểm bệnh tiểu đường mà không cần dùng thuốc tây. Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, đòi hỏi phải theo dõi và điều chỉnh lối sống cùng thuốc điều trị suốt đời. Việc tự ý bỏ thuốc được bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc lá hay hạt bình bát có thể dẫn đến biến chứng cấp tính nguy hiểm như hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu hoặc nhiễm toan ceton.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại". Hạt của các loài thuộc chi Annona nói chung thường chứa các độc chất tự nhiên có thể gây độc cho tế bào thần kinh hoặc đường tiêu hóa nếu không được tinh chế và loại bỏ độc tính đúng cách ^[1]. Việc tự ý xay hạt bình bát để uống có nguy cơ ngộ độc cao.

Cuối cùng, nhiều người cho rằng ăn quả bình bát chín càng nhiều càng tốt cho đường huyết. Trái cây chín luôn chứa một lượng đường fructose và glucose nhất định. Tiêu thụ mất kiểm soát phần thịt quả có thể khiến đường huyết sau ăn tăng vọt, gây phản tác dụng đối với mục tiêu kiểm soát bệnh.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường (như insulin, metformin, sulfonylurea) cần hết sức cẩn trọng. Nếu các chất trong lá hoặc hạt bình bát phát huy tác dụng hiệp đồng làm giảm hấp thu đường, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc co giật.

Người mắc bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính không nên tự ý dùng các loại nước sắc cô đặc từ lá, vỏ hay hạt bình bát. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy khả năng cải thiện men gan và chức năng thận ở liều chuẩn hóa, nhưng nồng độ tạp chất không kiểm soát từ cây tự nhiên có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho các cơ quan này [1, 3].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm dân gian từ lá và hạt bình bát do thiếu hoàn toàn dữ liệu về tính an toàn sinh sản và độc tính phát triển.

Bất kỳ ai muốn thử nghiệm sử dụng các bộ phận của cây bình bát vào chế độ ăn hay uống bổ trợ đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị chuyên khoa nội tiết trước khi thực hiện.

Ứng dụng quả bình bát an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng hoàn toàn có thể thưởng thức thịt quả bình bát chín như một loại trái cây giải nhiệt thông thường. Nên chọn những quả chín mềm, bỏ vỏ và nhằn bỏ hoàn toàn hạt trước khi sử dụng. Không nên nghiền nát hạt lẫn vào phần thịt để tránh nuốt phải độc chất tự nhiên ^[1].

Đối với người bệnh tiểu đường, quả bình bát chín chỉ nên được tính là một phần khẩu phần trái cây trong ngày. Khi ăn, cần giữ nguyên độ nguyên bản, tuyệt đối không dầm thêm đường cát, sữa đặc hay siro ngọt. Một khẩu phần an toàn chỉ nên tương đương khoảng một góc nhỏ quả hoặc nửa quả vừa (dưới 100-150g thịt quả), ăn cách xa bữa chính ít nhất 2 giờ để tránh cộng dồn carbohydrate.

Người bệnh nên kiểm tra đường huyết trước và sau khi ăn bình bát 2 giờ bằng máy đo cá nhân nhằm theo dõi phản ứng riêng biệt của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý đun sắc hạt hay lá bình bát để uống hàng ngày thay nước lọc hoặc thay thế thuốc điều trị.

Bình bát là một nguồn nguyên liệu tiềm năng cho các nghiên cứu dược học trong tương lai về hỗ trợ đái tháo đường [1, 3]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ thái độ khoa học và tỉnh táo, phân biệt rõ giữa tác dụng dược lý của dịch chiết trong phòng thí nghiệm với việc ăn quả tươi trong đời sống thường ngày. Kiểm soát chế độ ăn cân bằng, duy trì vận động thể lực và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực vẫn luôn là nền tảng vững chắc nhất để chung sống an toàn với bệnh đái tháo đường.