Nhiều người khi đi mua thực phẩm bổ sung vi chất thường băn khoăn trước các kệ thuốc bày bán la liệt các loại vitamin B12. Bên cạnh dạng viên nén uống truyền thống, thị trường xuất hiện ngày càng nhiều các sản phẩm dạng ngậm dưới lưỡi, xịt dưới lưỡi với lời quảng cáo hấp thụ nhanh vượt trội. Sự đa dạng này khiến không ít người tiêu dùng đặt dấu hỏi liệu việc chi trả nhiều tiền hơn cho các viên ngậm dưới lưỡi có đem lại hiệu quả thực sự vượt trội so với dạng viên nuốt thông thường.
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng: dạng ngậm dưới lưỡi và dạng uống nuốt thông thường có hiệu quả phục hồi nồng độ vitamin B12 trong máu tương đương nhau [1]. Các phân tích gộp và thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp đều ghi nhận cả hai phương pháp đều đưa chỉ số B12 và các chỉ số chuyển hóa liên quan về ngưỡng bình thường mà không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê [2], [1], [3].
Cơ chế hấp thu qua niêm mạc miệng và đường tiêu hóa
Để hiểu rõ sự khác biệt giữa hai dạng dùng, cần nắm rõ cơ chế sinh học khi đưa B12 vào cơ thể. Khi uống viên nén thông thường, vitamin B12 đi qua dạ dày, cần gắn với yếu tố nội tại (intrinsic factor) do tế bào viền dạ dày tiết ra, sau đó phức hợp này di chuyển xuống đoạn cuối ruột non (hồi tràng) để được hấp thu vào máu. Quá trình này đòi hỏi hệ tiêu hóa phải khỏe mạnh và phụ thuộc chặt chẽ vào số lượng thụ thể chuyên biệt tại ruột non.
Ngược lại, dạng ngậm dưới lưỡi được thiết kế để đặt dưới đáy lưỡi, giữ cố định từ một đến hai phút cho tan dần [4]. Niêm mạc dưới lưỡi có hệ thống mao mạch nông dày đặc, cho phép các phân tử vitamin khuếch tán thụ động trực tiếp vào tuần hoàn máu mà không cần đi qua dịch vị dạ dày hay phụ thuộc yếu tố nội tại [4]. Nhờ con đường này, dạng ngậm được kỳ vọng sẽ tránh được hiện tượng suy giảm hấp thu do các bệnh lý tiêu hóa hoặc thiếu hụt men tiêu hóa [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận thấy rằng ở liều cao, việc uống nuốt thông thường vẫn tạo ra cơ chế khuếch tán thụ động dọc theo toàn bộ chiều dài ống tiêu hóa độc lập với yếu tố nội tại, khiến chênh lệch hiệu quả thực tế giữa hai con đường không đáng kể [5].
Các bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng đối đầu
Để kiểm chứng hiệu quả thực tế, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện để so sánh trực tiếp hai con đường bổ sung này trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau.
Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 2003 đã tiến hành so sánh trực tiếp hiệu quả giữa ngậm dưới lưỡi và uống nuốt trên 30 người trưởng thành bị thiếu hụt cobalamin [3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: nhóm dùng 1 viên ngậm dưới lưỡi chứa 500 microgam cobalamin mỗi ngày, nhóm uống 1 viên 500 microgam mỗi ngày, và nhóm uống 2 viên phức hợp vitamin B mỗi ngày [3]. Kết quả sau 4 tuần can thiệp cho thấy nồng độ cobalamin trong huyết thanh tăng mạnh ở cả ba nhóm: từ mức ban đầu lần lượt là 94, 108 và 98 pmol/L lên mức 288, 286 và 293 pmol/L [3]. Sự gia tăng này đạt mức ý nghĩa thống kê cao (p = 0,0001), tuy nhiên không có bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về nồng độ B12 trong máu giữa nhóm ngậm dưới lưỡi và nhóm uống thông thường [3].
Tương tự trên người lớn tuổi, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi tại một trung tâm thực hiện năm 2006 đã đánh giá hiệu quả giảm homocysteine toàn phần giữa hai dạng dùng [2]. Nghiên cứu tuyển chọn 41 đối tượng trong độ tuổi từ 50 đến 80 có nồng độ homocysteine máu trên 11 micromol/L, phân ngẫu nhiên thành nhóm dùng vitamin B qua đường ngậm dưới lưỡi và nhóm dùng qua đường uống trong 6 tuần [2]. Mỗi công thức bổ sung đều chứa 1000 microgam methylcobalamin, 400 microgam acid folic và 5 mg pyridoxine HCl [2]. Cả hai nhóm đều được bổ sung giả dược chéo tương ứng để đảm bảo tính mù đôi [2]. Sau 6 tuần, cả hai nhóm đều ghi nhận mức giảm homocysteine có ý nghĩa thống kê, nhưng hoàn toàn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm ngậm và nhóm uống nuốt [2].
Đối với trẻ nhỏ, một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2021 đã đánh giá 158 bệnh nhân từ 0 đến 3 tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 (nồng độ huyết thanh dưới 300 ng/L) [6]. Các bệnh nhi được chia thành 3 nhóm điều trị: uống cyanocobalamin, ngậm dưới lưỡi methylcobalamin, và tiêm bắp cyanocobalamin [6]. Sau quá trình can thiệp, giá trị trung bình của nồng độ vitamin B12 đều tăng vượt ngưỡng 300 ng/L ở cả ba nhóm với độ tin cậy p < 0,05 [6]. Nghiên cứu đi đến kết luận methylcobalamin ngậm dưới lưỡi có hiệu quả tương đương với cả dạng uống lẫn tiêm bắp trong việc cải thiện nồng độ B12 ở trẻ em từ 0 đến 3 tuổi [6].
Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn
Bên cạnh các nghiên cứu đơn lẻ, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp mạng lưới công bố năm 2024 đã tổng hợp dữ liệu toàn diện nhất về vấn đề này [1]. Phân tích đã rà soát trên bốn cơ sở dữ liệu điện tử lớn gồm PubMed, Scopus, Web of Science và Cochrane CENTRAL, thu thập 13 nghiên cứu so sánh với tổng cộng 4275 bệnh nhân thiếu hụt B12 [1].
Về khả năng tăng nồng độ vitamin B12 huyết thanh, đường tiêm bắp xếp vị trí đầu tiên, tiếp theo là đường ngậm dưới lưỡi so với đường uống thông thường với chênh lệch trung bình lần lượt là 94,09 pg/mL và 43,31 pg/mL [1]. Tuy nhiên, các chênh lệch này không đạt mức ý nghĩa thống kê [1]. Về chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin), đường uống xếp hạng cao nhất (78,3) và tiêm bắp xếp thứ hai (49,6), nhưng mức độ khác biệt gộp giữa tất cả các đường dùng cũng không đạt ý nghĩa thống kê [1]. Phân tích kết luận rằng cả ba con đường tiêm bắp, uống và ngậm dưới lưỡi đều mang lại hiệu quả nâng cao nồng độ B12 mà không có sự khác biệt lâm sàng rõ rệt, đồng thời không có sự khác biệt giữa các con đường dùng đối với các chỉ số công thức máu khác hay nồng độ homocysteine [1].
Hiểu lầm thường gặp về dạng ngậm dưới lưỡi
Nhiều người tiêu dùng tin rằng dạng ngậm dưới lưỡi luôn hấp thu trực tiếp 100% vào máu và tránh hoàn toàn sự phân hủy của đường ruột. Thực tế, trong quá trình ngậm kéo dài từ 1 đến 2 phút, khoang miệng sẽ kích thích tiết nước bọt [4]. Một phần đáng kể lượng thuốc ngậm sẽ bị nuốt xuống dạ dày cùng nước bọt theo phản xạ tự nhiên. Do đó, dạng ngậm dưới lưỡi thực chất hoạt động theo cơ chế lai: một phần hấp thu tại niêm mạc miệng, phần còn lại đi vào dạ dày ruột như dạng viên uống thông thường.
Hiểu lầm thứ hai là dạng ngậm dưới lưỡi chắc chắn giúp phục hồi sức khỏe nhanh hơn viên uống. Các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra các chỉ số chuyển hóa quan trọng như homocysteine hay sự phục hồi của các tế bào máu đều diễn biến như nhau bất kể dùng qua đường uống hay ngậm [2], [1]. Do đó, việc kỳ vọng dạng ngậm tạo ra bước ngoặt điều trị vượt trội so với dạng uống là không có cơ sở khoa học.
Ai nên cân nhắc dùng dạng ngậm dưới lưỡi?
Mặc dù hiệu quả sinh học tương đương, dạng ngậm dưới lưỡi vẫn mang lại giá trị thực tiễn lớn cho các nhóm đối tượng gặp khó khăn với đường uống thông thường:
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng hưởng lợi rõ nét. Một nghiên cứu năm 2023 trên 49 trẻ sơ sinh từ 6 đến 12 tháng tuổi bị thiếu hụt B12 (dưới 300 pg/mL) đã thử nghiệm điều trị bằng methylcobalamin ngậm dưới lưỡi với liều 1000 microgam theo phác đồ giảm dần trong 4 tuần [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ B12 tăng từ mức trung bình 199 pg/mL lên 684 pg/mL (p < 0,001), dung nạp tốt, không gây nôn ói hay phát ban [5]. Dạng dùng này giúp trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tránh được các mũi tiêm bắp gây đau đớn lặp đi lặp lại hoặc tình trạng khó nuốt viên nén lớn [6], [5].
Người có hội chứng khó nuốt, người cao tuổi gặp trở ngại khi uống các viên nén kích thước to, hoặc những người có phản xạ nôn khi nuốt thuốc cũng là đối tượng phù hợp để chuyển sang dạng ngậm.
Bên cạnh đó, dạng ngậm dưới lưỡi còn cho thấy hiệu quả hỗ trợ tại chỗ trong một số bệnh lý niêm mạc. Một bài tổng quan năm 2022 về viêm loét miệng tái phát (aphthous stomatitis) cho thấy việc dùng vitamin B12 ngậm dưới lưỡi liều cao 1000 microgam mỗi ngày trong 6 tháng giúp giảm đáng kể số đợt bùng phát, số lượng vết loét và thời gian kéo dài của vết loét [7].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lựa chọn dạng dùng
Khi quyết định bổ sung B12, người tiêu dùng không cần quá đặt nặng việc phải tìm mua dạng ngậm đắt tiền nếu có khả năng nuốt thuốc bình thường. Dạng viên uống thông thường vẫn là lựa chọn kinh tế và hiệu quả tương đương [1], [3].
Nếu lựa chọn dạng ngậm dưới lưỡi, cần thực hiện đúng kỹ thuật để tối ưu hóa hấp thu: đặt viên thuốc hoặc dung dịch dưới đáy lưỡi, ngậm yên trong khoảng 1 đến 2 phút để viên thuốc tan rã dần và tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mao mạch, tránh nhai hoặc nuốt vội [4]. Đối với người ăn chay trường hoặc ăn chay bán phần có nguy cơ thiếu hụt vi chất, một thử nghiệm lâm sàng năm 2019 cho thấy việc bổ sung methylcobalamin dạng ngậm với liều hàng tuần (kể cả liều thấp 350 microgam/tuần hay liều cao 2000 microgam/tuần trong 12 tuần) đều giúp khôi phục hiệu quả nồng độ B12 huyết thanh và các chỉ số sinh hóa như holotranscobalamin [8].
Dù chọn dạng ngậm hay dạng uống, việc tuân thủ đều đặn liều lượng mới là yếu tố quyết định hiệu quả nâng cao vi chất [4]. Người có bệnh nền về đường tiêu hóa, phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được xét nghiệm chẩn đoán và chỉ định liều dùng phù hợp trước khi tự ý bổ sung.
