Nhiều bậc phụ huynh hiện nay lựa chọn các chế độ ăn thuần tự nhiên, trong đó có ăn chay thực dưỡng (macrobiotic), với mong muốn mang lại nguồn dinh dưỡng lành mạnh cho con nhỏ. Thực đơn này chủ yếu tập trung vào ngũ cốc nguyên cám, rau củ và cắt giảm hoàn toàn các sản phẩm từ sữa động vật cũng như chế phẩm bổ sung vi chất. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt này ở lứa tuổi đang phát triển nhanh chóng làm dấy lên nhiều lo ngại về sức khỏe hệ cơ xương.
Liệu trẻ nhỏ ăn thực dưỡng có thực sự đối diện với nguy cơ còi xương do thiếu vitamin D và canxi? Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn thực dưỡng không cung cấp đủ lượng vitamin D, canxi cần thiết, dẫn tới tỷ lệ còi xương và suy giảm khoáng hóa xương rất cao ở trẻ [1], [2].
Cơ chế khiến xương suy yếu khi ăn thực dưỡng
Để xương phát triển bình thường và đạt độ chắc khỏe, cơ thể trẻ cần sự phối hợp nhịp nhàng giữa canxi và vitamin D [3], [4]. Vitamin D đóng vai trò thiết yếu giúp hấp thu canxi và duy trì quá trình khoáng hóa sụn tăng trưởng cũng như khuôn xương [5], [4]. Còi xương dinh dưỡng ở trẻ em về bản chất là tình trạng khiếm khuyết trong biệt hóa tế bào sụn và khoáng hóa đĩa tăng trưởng thứ phát do thiếu hụt vitamin D, lượng canxi nạp vào thấp, hoặc kết hợp cả hai [5].
Chế độ ăn thực dưỡng loại bỏ hoàn toàn sữa và các sản phẩm từ sữa bò, đồng thời thường dùng sữa đậu nành hoặc sữa gạo chưa được bổ sung vi chất [1], [5]. Thêm vào đó, lượng chất xơ quá cao trong khẩu phần thực dưỡng làm cản trở mức độ sinh khả dụng của khoáng chất [1], [6]. Tình trạng này khiến nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết tương sụt giảm và không cung cấp đủ canxi cho hệ xương đang lớn [1].
Hệ quả là quá trình khoáng hóa sụn đĩa tăng trưởng và chất nền xương bị đình trệ [5]. Khi thiếu vitamin D nặng, trẻ có thể rơi vào tình trạng hạ canxi máu, co giật, chậm phát triển vận động và biến dạng xương [7].
Tỷ lệ còi xương báo động: Bằng chứng từ Hà Lan
Một nghiên cứu tiêu biểu công bố năm 1990 đã đánh giá tình trạng vitamin D ở 53 trẻ da trắng từ 10 đến 20 tháng tuổi áp dụng chế độ ăn thực dưỡng, so sánh với 57 trẻ đối chứng ăn chế độ hỗn hợp bình thường [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành theo dõi nồng độ vi chất và các biểu hiện thực thể ở hai thời điểm mùa khác nhau trong năm [1].
Vào cuối mùa hè (tháng 8 đến tháng 11), các triệu chứng lâm sàng của bệnh còi xương đã xuất hiện ở 28% số trẻ thuộc nhóm ăn thực dưỡng [1]. Những trẻ bị còi xương này có nồng độ 25(OH)D huyết tương trung bình là 34,0 ± 15,3 nmol/L, thấp hơn rõ rệt so với mức 49,7 ± 21,9 nmol/L ở những trẻ ăn thực dưỡng nhưng chưa có biểu hiện bệnh [1].
Khi tiến hành theo dõi một nhóm nhỏ gồm 25 trẻ ăn thực dưỡng vào giai đoạn cuối đông xuân (tháng 3 đến tháng 4), tỷ lệ trẻ có triệu chứng còi xương thực thể đã tăng vọt lên mức 55% [1]. Tất cả nồng độ vi chất trong máu của trẻ thời điểm này đều thấp hơn đáng kể so với mùa hè trước đó, với mức 25(OH)D trung bình giảm sâu chỉ còn 12,3 ± 4,3 nmol/L [1]. Phân tích sâu hơn khẳng định độ khả dụng sinh học thấp của canxi trong chế độ ăn thực dưỡng là một yếu tố độc lập gây ra tỷ lệ còi xương cao [1].
Nguy cơ thiếu hụt vi chất từ các nghiên cứu khác
Nguy cơ còi xương ở trẻ ăn thực dưỡng cũng đã được ghi nhận từ nhiều thập niên trước. Một nghiên cứu năm 1979 khảo sát hồ sơ khẩu phần ăn của 52 trẻ ăn chay lứa tuổi mầm non trong giai đoạn 1974-1976 [2]. Kết quả chỉ ra rằng chế độ ăn thực dưỡng cung cấp lượng vitamin D, canxi và phốt pho ở mức rất thấp, kém hơn hẳn các kiểu ăn chay khác [2].
Đặc biệt, nhóm trẻ ăn thực dưỡng hầu như không được cho dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung vitamin D nào [2]. Đã có hai trường hợp xuất hiện bằng chứng còi xương rõ ràng trên hình ảnh chụp X-quang [2]. Khi kiểm tra bệnh sử của 32 trẻ ăn thực dưỡng vào năm 1977, các bác sĩ nhận thấy nhóm này thường xuyên có các dấu hiệu thực thể và hình ảnh X-quang của bệnh còi xương hơn so với 17 trẻ ăn chế độ chay khác [2]. Trẻ ăn thực dưỡng cũng có tỷ lệ nồng độ men phosphatase kiềm trong huyết thanh tăng cao nhiều hơn [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2016 một lần nữa nhấn mạnh việc tránh dùng các sản phẩm từ sữa kết hợp với ăn quá nhiều chất xơ trong chế độ thực dưỡng gây tổn hại trực tiếp cho quá trình phát triển xương ở trẻ nhỏ [6]. Còi xương dinh dưỡng không phải là căn bệnh đã biến mất mà vẫn đang là một thực tế lâm sàng đáng lo ngại tại nhiều quốc gia [6], [3].
Hệ lụy lâu dài đối với sự phát triển của trẻ
Thiếu hụt vitamin D và còi xương trong những năm đầu đời không chỉ gây biến dạng xương tạm thời mà còn để lại các di chứng sức khỏe lâu dài [7]. Một nghiên cứu so sánh 14 trẻ từng được chẩn đoán còi xương với 11 trẻ khỏe mạnh đã theo dõi những tác động dài hạn của bệnh [7]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ từng bị còi xương do thiếu vitamin D có nguy cơ gãy xương cao hơn trong quá trình phát triển sau này [7].
Ngoài ra, trẻ có tiền sử còi xương còn đối mặt với tỷ lệ mắc bệnh hen suyễn cao hơn và xuất hiện nhiều khiếm khuyết ở men răng so với trẻ bình thường [7]. Tình trạng thiếu vitamin D nặng, được định nghĩa khi nồng độ 25(OH)D dưới 10 ng/mL, liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm phát triển vận động, chậm lớn và khiếm khuyết khoáng hóa xương trên diện rộng [7]. Bệnh nhi bị còi xương dinh dưỡng liên quan đến thiếu hụt vitamin D luôn tiềm ẩn nguy cơ cao gãy xương bệnh lý [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng khem dinh dưỡng
Nhiều người tin rằng trẻ nhỏ có thể phát triển hoàn toàn khỏe mạnh chỉ nhờ các loại sữa hạt như sữa đậu nành, sữa gạo và ngũ cốc nguyên cám mà không cần sữa mẹ, sữa công thức hay sữa động vật. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo các chế độ ăn đặc biệt tránh sữa bò và sử dụng sữa hạt không được bổ sung vi chất dành riêng cho trẻ sơ sinh có thể khiến trẻ dễ mắc còi xương dinh dưỡng [5].
Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ cần trẻ được phơi nắng đầy đủ thì ăn thực dưỡng cũng không sợ thiếu hụt. Thực tế, tổng hợp vitamin D qua da bị ảnh hưởng rất lớn bởi vĩ độ địa lý, mùa trong năm, thời điểm trong ngày, mức độ ô nhiễm không khí và cả tập quán che chắn quần áo [3]. Nghiên cứu năm 1990 chứng minh ngay cả vào cuối mùa hè, 28% trẻ ăn thực dưỡng vẫn bị còi xương do lượng canxi hấp thu từ thức ăn quá nghèo nàn [1]. Hơn nữa, việc loại bỏ hoàn toàn các chế phẩm bổ sung vitamin D khiến trẻ gần như không thể đạt được nhu cầu khuyến nghị hằng ngày [2], [4].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất nếu cha mẹ áp dụng các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo như thực dưỡng [1]. Đây là giai đoạn hệ xương phát triển với tốc độ rất nhanh, nhu cầu canxi và vitamin D tính trên trọng lượng cơ thể là cực kỳ lớn [3], [5].
Các bậc phụ huynh có con bị dị ứng thực phẩm cần ăn kiêng nghiêm ngặt cũng phải hết sức cẩn trọng. Báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp một bé gái 27 tháng tuổi bị còi xương nghiêm trọng do chế độ ăn kiêng hạn chế vì dị ứng và không được bổ sung đầy đủ vitamin D [4]. Ngoài ra, trẻ sinh non, trẻ béo phì, trẻ mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các thuốc làm thay đổi chuyển hóa vitamin D là những nhóm có nguy cơ rất cao bị thiếu hụt vi chất này [5].
Áp dụng thực tế để bảo vệ xương cho trẻ
Để ngăn ngừa còi xương dinh dưỡng, can thiệp chế độ ăn phải được thực hiện đúng thời điểm. Quá trình đa dạng hóa chế độ ăn của trẻ sơ sinh nên bắt đầu không muộn hơn 6 đến 6,5 tháng tuổi và phải bao gồm các sản phẩm giàu canxi để đảm bảo lượng nạp vào đầy đủ [5]. Không nên tự ý thay thế sữa công thức hoặc sữa mẹ bằng các loại sữa thực vật thông thường chưa được bổ sung vi chất phù hợp cho lứa tuổi [5].
Về mặt bổ sung, trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên khỏe mạnh được khuyến nghị cần nạp ít nhất 400 IU vitamin D mỗi ngày để phòng ngừa hiệu quả còi xương và thiếu hụt vitamin D [3]. Trẻ nhỏ rất khó đạt đủ liều khuyến nghị hằng ngày nếu không có dầu gan cá hoặc các sản phẩm bổ sung vitamin D dạng giọt [4]. Khi trẻ đã được chẩn đoán mắc còi xương dinh dưỡng, các bác sĩ có thể phải áp dụng phác đồ vitamin D liều cao từ 1.500 IU/ngày cho đến liều nạp tấn công 300.000 - 600.000 IU để điều chỉnh khiếm khuyết khoáng hóa [5].
Nuôi con bằng các thực phẩm tự nhiên là mong muốn chính đáng của cha mẹ, nhưng việc loại bỏ sữa và các chất bổ sung theo lối ăn thực dưỡng tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với hệ xương của trẻ. Các gia đình không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt cho con nhỏ và cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo trẻ nhận đủ vitamin D và canxi mỗi ngày.
