Nhiều người mắc bệnh tiểu đường type 2 thường tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung với hy vọng kiểm soát đường huyết tốt hơn và giảm phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các dưỡng chất được quảng cáo rầm rộ, crom và magie nổi lên như hai khoáng chất vàng được cho là có khả năng phục hồi hoạt tính của insulin.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy bức tranh không hoàn toàn màu hồng như những lời đồn thổi. Việc tự ý bổ sung hai chất này chưa được xem là giải pháp điều trị thường quy, bởi hiệu quả thực tế trên lâm sàng vẫn còn nhiều mâu thuẫn và chỉ phát huy rõ ở nhóm bệnh nhân thực sự thiếu hụt [1], [2].
Cơ chế sinh học của crom và magie trong cơ thể
Về mặt sinh lý, crom và magie đều là những vi chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển hóa năng lượng và hoạt động của hormone insulin [1]. Magie nội bào đóng vai trò điều hòa phản ứng của thụ thể insulin, đồng thời nồng độ insulin cũng tác động ngược lại đến sự dịch chuyển của magie từ ngoài vào trong tế bào [3]. Khi nồng độ magie nội bào giảm thấp, hiện tượng đề kháng insulin sẽ bị kích hoạt; ngược lại, tình trạng đề kháng insulin kéo dài lại càng làm cơ thể hao hụt magie trầm trọng hơn [3].
Đối với crom, nguyên tố vi lượng này từ lâu đã được coi là nhân tố hỗ trợ dung nạp glucose, giúp tăng độ nhạy cảm của các thụ thể tiếp nhận insulin trên bề mặt tế bào [4], [5]. Những trường hợp bệnh nhân phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch dài ngày mà thiếu hụt crom hóa trị ba đã được ghi nhận xuất hiện tình trạng đề kháng insulin và tăng đường huyết [5]. Dù vậy, cơ chế sinh học trong phòng thí nghiệm không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành kết quả điều trị rõ ràng trên người bệnh tiểu đường [5].
Bằng chứng nghiên cứu về crom: Kết quả trái ngược
Khi bước vào các thử nghiệm lâm sàng, tác dụng hạ đường huyết của crom ghi nhận nhiều ý kiến bất đồng. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2008 gồm 50 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi về các chất bổ sung cho thấy crom là hoạt chất được nghiên cứu nhiều nhất với 16 thử nghiệm [6]. Đa số các thử nghiệm này ghi nhận tác động tích cực của crom lên chỉ số đường huyết lúc đói [6].
Tiếp đó, một phân tích gộp năm 2016 tổng hợp dữ liệu từ 13 thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 2000-2014 với liều crom và men bia từ 42 đến 1.000 microgam mỗi ngày, kéo dài từ 30 đến 120 ngày [4]. Kết quả phân tích cho thấy việc dùng crom giúp giảm đường huyết lúc đói trung bình 29,26 mg/dL và giảm cholesterol toàn phần 6,7 mg/dL [4].
Một tổng quan lớn công bố năm 2021 cũng trích dẫn phân tích gộp trên 28 nghiên cứu với 1.295 người bệnh tiểu đường type 2, sử dụng liều lên đến 3.000 microgam mỗi ngày trong 6 đến 24 tuần [3]. Kết quả cho thấy crom dạng chloride hoặc picolinate giúp giảm đường huyết đói 0,99 mmol/L, giảm chỉ số HbA1c 0,54%, giảm triglyceride và tăng HDL-cholesterol [3]. Trước đó, phân tích từ 25 thử nghiệm của nhóm tác giả Suksomboon cũng kết luận crom mang lại tác động tích cực trong kiểm soát glucose mà không làm tăng tác dụng phụ so với giả dược [3].
Tuy nhiên, chiều ngược lại của y văn ghi nhận những con số kém khả quan hơn rất nhiều. Một phân tích gộp của Yin và cộng sự trên 14 thử nghiệm gồm 875 người tham gia trong 8 đến 24 tuần cho thấy crom (dù ở dạng chloride, picolinate hay men crom) hoàn toàn không đem lại thay đổi có ý nghĩa thống kê trên chỉ số HbA1c [3]. Rất ít nghiên cứu đạt được mục tiêu lâm sàng có ý nghĩa như đưa HbA1c về dưới 7% hoặc giảm trên 0,5% [3].
Năm 2022, một phân tích gộp khác trên 10 thử nghiệm ngẫu nhiên với 509 bệnh nhân (269 người nhóm can thiệp, 240 người nhóm giả dược) chỉ ra rằng crom chỉ có tác dụng giảm nhẹ HbA1c ở một mức độ nhất định [7]. Các chỉ số quan trọng khác như đường huyết đói, triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL và HDL đều không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [7]. Do đó, một bài tổng quan năm 2014 đã khẳng định crom không làm giảm hiệu quả đường huyết đói hay cân nặng, và hiện chưa có bằng chứng thuyết phục để khuyến nghị người tiểu đường type 2 uống viên bổ sung crom [5].
Magie có thực sự giúp hạ đường huyết?
Tương tự như crom, lợi ích của việc uống viên magie phụ thuộc lớn vào nồng độ khoáng chất sẵn có trong cơ thể người bệnh. Dù các dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng trong 20 năm qua ghi nhận vai trò bảo vệ của magie đối với nguy cơ mắc đái tháo đường [3], việc kê đơn bổ sung đại trà cho bệnh nhân vẫn là vấn đề gây tranh cãi [1], [2].
Để làm rõ điều này, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2014 đã theo dõi 98 bệnh nhân tiểu đường type 2 có nồng độ magie máu hoàn toàn bình thường [8]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống magie lactate (chứa 360 mg magie nguyên tố) hoặc giả dược trong 3 tháng, nghỉ 3 tháng rồi đổi chéo liệu trình thêm 3 tháng [8]. Có 56 người hoàn thành toàn bộ nghiên cứu [8].
Kết quả cho thấy ở nhóm uống magie, lượng magie bài tiết qua nước tiểu tăng vọt so với nhóm dùng giả dược (p = 0,0002), chứng tỏ cơ thể đã đào thải lượng khoáng chất dư thừa ra ngoài [8]. Quan trọng nhất, các chỉ số đường huyết lúc đói, HbA1c, nồng độ insulin, chỉ số kháng insulin HOMA-IR và mỡ máu đều không có bất kỳ cải thiện nào [8]. Các tác giả kết luận rằng bổ sung magie không mang lại lợi ích chuyển hóa hay cải thiện độ nhạy insulin ở người tiểu đường có mức magie máu bình thường [8].
Hiểu lầm phổ biến và giới hạn của các bằng chứng
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là coi các khoáng chất vi lượng như thuốc chữa bệnh tiểu đường tự nhiên, uống càng nhiều càng tốt. Thực tế y khoa cho thấy các nghiên cứu về crom và magie hiện nay thiếu tính đồng nhất nghiêm trọng về liều lượng sử dụng, dạng hoạt chất, thời gian can thiệp cũng như đặc điểm của đối tượng tham gia [2].
Đặc biệt, hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện có đều diễn ra trong thời gian tương đối ngắn từ vài tuần đến vài tháng [2], [3], [4], [5]. Cho đến nay, y văn vẫn thiếu vắng các nghiên cứu chất lượng cao quy mô lớn theo dõi dài hạn để khẳng định tính an toàn tuyệt đối và hiệu quả bền vững của việc bổ sung các vi chất này [1], [2], [3], [5]. Các bằng chứng hiện có hoàn toàn chưa đủ vững chắc để đưa ra khuyến cáo chung cho toàn bộ cộng đồng bệnh nhân [2].
Thêm vào đó, việc bệnh nhân tiểu đường type 2 có thực sự bị thiếu hụt crom trên lâm sàng hay không vẫn là điều chưa thể xác định rõ ràng, do thiếu các phương pháp xét nghiệm chuẩn xác để đánh giá tình trạng crom trong cơ thể trước khi can thiệp [5].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận đúng đắn
Mặc dù crom và magie được đánh giá là không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng ở mức liều thử nghiệm [1], [3], người bệnh không nên tự ý mua các sản phẩm bổ sung liều cao mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Những người có bệnh lý suy giảm chức năng thận, người đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị tiểu đường kết hợp hoặc có bệnh nền phức tạp cần đặc biệt thận trọng, bởi khả năng đào thải khoáng chất dư thừa qua thận có thể bị suy giảm.
Thay vì dồn sự chú ý vào các viên uống bổ sung đắt đỏ, các chuyên gia y tế khuyến cáo người bệnh nên quay về nền tảng cốt lõi là thay đổi lối sống và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng [1], [2]. Tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở người bệnh đa phần bắt nguồn từ một chế độ ăn uống không cân đối [1]. Nhân viên y tế cần đầu tư nhiều nỗ lực hơn vào việc tư vấn dinh dưỡng hợp lý thay vì tập trung vào việc cho bệnh nhân dùng viên vi chất để kiểm soát chuyển hóa [1].
Người bệnh có thể hấp thu magie và các vi chất tự nhiên một cách an toàn thông qua thực phẩm hàng ngày như các loại rau lá xanh đậm, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và đậu. Việc kiểm soát bệnh cần kết hợp chặt chẽ giữa dinh dưỡng khoa học, vận động thể chất đều đặn và tuân thủ phác đồ thuốc hạ đường huyết đã được bác sĩ chỉ định.
Bổ sung crom và magie không phải là chiếc đũa thần giúp đẩy lùi bệnh tiểu đường type 2. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo trước các trích dẫn nghiên cứu chưa đầy đủ, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm nào để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
