Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm thấy chỉ số axit uric máu tăng cao thường lo lắng tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để hạ chỉ số này mà không phải dùng thuốc. Trong số đó, việc truyền tai nhau uống vitamin C liều cao hàng ngày đang trở thành một trào lưu phổ biến vì cho rằng loại vitamin này vừa bổ dưỡng lại vừa giúp tống khứ axit uric qua đường tiểu. Tuy nhiên, liệu việc bổ sung vitamin C liều cao có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội hay lại tiềm ẩn nguy cơ gây sỏi thận và các tác dụng phụ nguy hiểm khác?

Câu trả lời ngắn gọn: Vitamin C có tác dụng hỗ trợ hạ axit uric máu ở mức độ khiêm tốn thông qua cơ chế bài tiết tại thận, nhưng quan niệm "uống liều càng cao càng tốt" là hoàn toàn sai lầm. Các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy mức liều khoảng 500 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả nhất định, trong khi việc lạm dụng liều cao vượt ngưỡng an toàn làm tăng tích lũy oxalat, trực tiếp dẫn đến nguy cơ hình thành sỏi thận [1], [2].

Cơ chế bài tiết urat của vitamin C hoạt động ra sao?

Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của các hợp chất purin trong cơ thể. Khi nồng độ chất này trong máu tăng quá cao, các tinh thể urat natri có thể lắng đọng tại các khớp và mô mềm, dẫn đến các cơn đau viêm khớp dữ dội hoặc bệnh gout. Việc kiểm soát nồng độ axit uric phụ thuộc rất lớn vào quá trình đào thải của thận.

Vitamin C được ghi nhận có tác dụng tăng bài tiết urat qua đường tiết niệu [1]. Khi hiện diện trong cơ thể ở nồng độ thích hợp, axit ascorbic cạnh tranh tái hấp thu với axit uric tại các ống thận, từ đó giúp đẩy lượng axit uric dư thừa ra ngoài qua nước tiểu [1]. Ngoài ra, nghiên cứu còn chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin C làm tăng mức lọc cầu thận ước tính so với việc dùng giả dược [1]. Điều này góp phần cải thiện tốc độ lọc của thận, hỗ trợ hệ bài tiết làm việc hiệu quả hơn trong việc thanh thải các chất chuyển hóa [1].

Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả thực tế thế nào?

Để xác định chính xác tác động của vitamin C đối với axit uric máu, nhiều nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được thực hiện trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2005 được thực hiện trên 184 người không hút thuốc kéo dài trong 2 tháng [1]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng giả dược hoặc vitamin C với liều 500 mg mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy nồng độ axit uric huyết thanh giảm đáng kể ở nhóm dùng vitamin C với mức giảm trung bình là -0,5 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -0,6 đến -0,3), trong khi nhóm giả dược không giảm mà có mức thay đổi là 0,09 mg/dL [1]. Đáng chú ý, phân tích phân nhóm cho thấy người có nồng độ axit uric nền càng cao thì mức giảm càng rõ rệt, từ mức giảm -0,4 mg/dL ở nhóm có mức nền thấp nhất đến mức giảm -1,0 mg/dL ở nhóm có mức nền cao nhất [1].

Năm 2014, một nghiên cứu khác tiến hành trên 172 bệnh nhân đang lọc máu ngoài thận, chia thành nhóm can thiệp dùng 250 mg vitamin C (3 lần một tuần trong 8 tuần) và hai nhóm đối chứng [3]. Sau 2 tháng, mức axit uric trung vị giảm từ 6,2 mg/dL xuống 5,8 mg/dL ở nhóm dùng vitamin C, trong khi các nhóm đối chứng tăng lên 6,4 mg/dL và 6,3 mg/dL [3]. Nồng độ creatinin huyết thanh trung bình không thay đổi đáng kể trong suốt nghiên cứu [3].

Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm đều cho kết quả đồng nhất. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên 98 bệnh nhân mắc các bệnh khớp khác (không bị viêm khớp gout), trong đó 71 người hoàn thành thử nghiệm dùng vitamin C 500 mg/ngày hoặc giả dược trong 12 tuần [4]. Kết quả chỉ ra nồng độ axit uric không giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng vitamin C (thay đổi trung bình -0,32 mg/dL) so với nhóm giả dược (+0,12 mg/dL) [4]. Dù vậy, trong phân tích phân nhóm, những người có axit uric ban đầu cao hơn vẫn ghi nhận tác dụng giảm đáng kể, dù cỡ mẫu nhỏ khiến nghiên cứu khó đưa ra kết luận dứt khoát [4].

Nghiên cứu công bố năm 2018 trên các tân binh nam di chuyển lên vùng cao Tây Tạng cho thấy bổ sung 500 mg vitamin C mỗi ngày trong 1 tháng giúp duy trì nồng độ axit uric (411,5 µmol/L) và tỷ lệ tăng axit uric máu (48,5%) thấp hơn đáng kể so với nhóm không can thiệp (460,8 µmol/L và 78,8%) [5]. Dù vậy, trong một thử nghiệm so sánh tiếp theo ở năm 2016 trên 120 đối tượng, mức axit uric giữa nhóm dùng vitamin C (500 mg/ngày) và nhóm dùng vitamin E (75 IU/ngày) lại tương đương nhau sau 1 tháng [5].

Các phân tích gộp nói gì về bằng chứng hiện nay?

Khi tổng hợp số liệu từ hàng loạt thử nghiệm lâm sàng độc lập, các nhà khoa học đã có cái nhìn toàn diện hơn về mức độ hiệu quả của vitamin C.

Một phân tích gộp công bố năm 2012 đã tổng hợp dữ liệu từ 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng số 556 người tham gia [2]. Liều dùng vitamin C trung vị trong các nghiên cứu này là 500 mg mỗi ngày, thời gian can thiệp trung vị là 30 ngày [2]. Kết quả phân tích gộp cho thấy việc bổ sung vitamin C giúp giảm axit uric huyết thanh trung bình -0,35 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -0,66 đến -0,03; p = 0,032) [2]. Tuy nhiên, độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu được đánh giá là khá cao với chỉ số I-square đạt 77% [2].

Gần đây hơn, một phân tích gộp lớn công bố năm 2021 bao gồm 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 1.013 người tham gia cũng khẳng định việc bổ sung vitamin C qua đường uống mang lại tác dụng giảm nồng độ axit uric máu có ý nghĩa thống kê [6]. Phân tích phân nhóm trong nghiên cứu này chỉ ra hiệu quả rõ rệt hơn ở những người dưới 65 tuổi, các nghiên cứu có đối chứng giả dược hoặc đối chứng trắng, thời gian can thiệp dưới 1 tháng và ở các nghiên cứu có chất lượng cao [6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn không thể bỏ qua

Mặc dù các dữ liệu chứng minh vitamin C giúp giảm axit uric, mức giảm trung bình khoảng 0,35 mg/dL được đánh giá là tương đối khiêm tốn so với hiệu quả của các nhóm thuốc điều trị chuyên khoa [2], [7]. Bệnh gout là tình trạng bệnh lý có nguy cơ tăng gấp 10 lần ở những người có nồng độ axit uric máu trên 9 mg/dL [2]. Vì vậy, việc giảm nhẹ chỉ số này nhờ vitamin C khó có thể thay thế hoàn toàn phác đồ hạ urat trong các trường hợp bệnh nặng hoặc cơn gout cấp tính [2], [7].

Một bài tổng quan y khoa năm 2021 nhấn mạnh rằng hiện tại vẫn chưa có đủ bằng chứng khẳng định tính hữu ích của việc bổ sung vitamin C đối với những người đã thực sự mắc bệnh viêm khớp gout [7]. Tác dụng của vitamin C có thể chỉ có ý nghĩa xem xét ở những người tăng axit uric máu nhưng chưa tiến triển thành viêm khớp [7]. Ngoài ra, dữ liệu hiện tại chưa đủ để đưa ra đánh giá chắc chắn về vai trò của axit ascorbic trong việc phòng ngừa và điều trị bệnh gout [7].

Hiểu lầm phổ biến: Càng uống liều cao, axit uric càng giảm nhanh?

Một sai lầm rất thường gặp ở nhiều bệnh nhân là tự ý tăng liều vitamin C lên 1.000 mg, thậm chí 2.000 mg hoặc hơn mỗi ngày với hy vọng nhanh chóng đưa chỉ số axit uric về mức bình thường.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy ngưỡng liều đem lại lợi ích được ghi nhận nhiều nhất trong các nghiên cứu chỉ ở mức 500 mg/ngày [1], [2], [7]. Không có cơ sở khoa học nào chứng minh việc uống liều cực cao sẽ tăng tuyến tính khả năng hạ urat. Trái lại, vitamin C khi vào cơ thể với lượng dư thừa lớn sẽ bị chuyển hóa thành oxalat qua thận. Lượng oxalat này kết hợp với canxi trong nước tiểu dễ tạo thành sỏi canxi oxalat, gây tổn thương hệ tiết niệu và làm suy giảm chức năng bài tiết. Đối với người vốn đang có nồng độ axit uric cao, việc dùng vitamin C liều cao không kiểm soát vừa không mang lại thêm lợi ích hạ urat, vừa tăng gánh nặng sỏi thận.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng vitamin C?

Không phải ai cũng có thể tùy tiện bổ sung vitamin C để hạ axit uric. Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có tiền sử sỏi thận: Nhóm này có nguy cơ tái phát sỏi rất cao nếu bổ sung vitamin C liều cao kéo dài do sự gia tăng bài tiết oxalat qua đường tiểu.
  • Bệnh nhân suy thận, chạy thận nhân tạo: Dù nghiên cứu cho thấy liều thấp (250 mg dùng 3 lần/tuần) có thể hạ axit uric ở bệnh nhân lọc máu [3], việc dùng bất kỳ liều lượng nào ở nhóm đối tượng này đều phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thận.
  • Người đang có cơn gout cấp tính hoặc viêm khớp nặng: Không tự ý dùng vitamin C thay thế các thuốc giảm đau, kháng viêm hoặc thuốc hạ axit uric đặc hiệu [7].
  • Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc lợi tiểu: Cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế vì sự tương tác thuốc có thể ảnh hưởng đến mức độ đào thải axit uric và chức năng thận [1].

Hướng dẫn áp dụng an toàn và hiệu quả trong đời sống

Để hỗ trợ kiểm soát axit uric một cách an toàn mà không gây hại cho thận, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

  • Ưu tiên nguồn tự nhiên: Thay vì phụ thuộc vào viên uống liều cao, hãy bổ sung vitamin C qua thực phẩm hàng ngày như ổi, cam, kiwi, ớt chuông, bông cải xanh và dâu tây.
  • Sử dụng viên uống đúng liều: Nếu được bác sĩ tư vấn dùng thực phẩm bổ sung, mức liều an toàn và đã được kiểm chứng hiệu quả là khoảng 500 mg mỗi ngày [1], [2]. Tránh các loại viên sủi liều cao (1.000 mg) dùng liên tục dài ngày.
  • Uống đủ nước: Nước đóng vai trò then chốt giúp thận đào thải cả axit uric lẫn các tinh thể oxalat dư thừa, ngăn ngừa tạo sỏi. Hãy duy trì 2-2,5 lít nước mỗi ngày.
  • Điều chỉnh lối sống toàn diện: Kiểm soát axit uric đòi hỏi hạn chế các thực phẩm giàu purin như thịt đỏ, nội tạng động vật và rượu bia; đồng thời duy trì cân nặng hợp lý và vận động thể lực đều đặn [7].

Vitamin C có thể hỗ trợ hạ axit uric máu nhờ khả năng tăng cường bài tiết qua thận, nhưng hiệu quả chỉ ở mức bổ trợ khiêm tốn [1], [2]. Bổ sung liều cao quá mức hoàn toàn không đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn mà còn trực tiếp làm tăng nguy cơ sỏi thận. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có phác đồ can thiệp phù hợp nhất.