Gan nhiễm mỡ và băn khoăn về dầu ăn hàng ngày

Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán gan nhiễm mỡ thường có tâm lý kiêng tuyệt đối mọi loại chất béo vì sợ tích tụ thêm mỡ trong gan. Tuy nhiên, việc cắt giảm toàn bộ chất béo đôi khi dẫn đến chế độ ăn mất cân bằng và thiếu hụt dinh dưỡng thiết yếu. Thay vì kiêng khem quá mức, xu hướng chuyển đổi sang các loại dầu thực vật giàu chất béo chưa bão hòa đơn, điển hình là dầu ô liu, đang được nhiều người quan tâm và tìm hiểu.

Dữ liệu can thiệp lâm sàng cho thấy dầu ô liu không phải "thần dược" làm tiêu biến mỡ gan lập tức, nhưng việc dùng nó để thay thế một phần chất béo bão hòa trong khẩu phần ăn kiểm soát calo mang lại nhiều chuyển biến tích cực. Cụ thể, loại dầu này hỗ trợ giảm men gan, cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát mức độ thoái hóa mỡ ở người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu [1], [2], [3].

Cơ chế tác động của dầu ô liu lên chuyển hóa gan

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) liên quan mật thiết đến tình trạng kháng insulin, béo phì và hội chứng chuyển hóa [4]. Khi lượng acid béo tự do dư thừa đổ về gan, đặc biệt là các acid béo bão hòa như acid palmitic, tế bào gan dễ bị nhiễm độc mỡ, dẫn đến stress lưới nội chất và chết theo chương trình [5].

Ngược lại, acid oleic – acid béo chưa bão hòa đơn chiếm tỷ lệ lớn trong dầu ô liu – được chứng minh là có khả năng chống lại độc tính do acid béo bão hòa gây ra [5]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên các dòng tế bào gan (HepG2, L-02, AML12) và mô hình chuột cho thấy acid oleic giúp phục hồi chức năng tự thực (autophagy) bị suy giảm do acid palmitic, từ đó giảm stress lưới nội chất và giảm chết tế bào gan [5]. Bên cạnh acid béo chưa bão hòa, các hợp chất phenol tự nhiên trong dầu ô liu cũng góp phần điều hòa chuyển hóa lipid tại gan, đem lại tác dụng hạ lipid máu và chống thoái hóa mỡ thông qua cải thiện rối loạn chức năng ty thể [6].

Các can thiệp lâm sàng ghi nhận gì về men gan và mỡ gan?

Để làm rõ giá trị thực tế của dầu ô liu, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được tiến hành trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu.

Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng tiến hành trong 12 tuần trên 50 bệnh nhân NAFLD (độ tuổi trung bình 45,91, BMI trung bình 29,7 kg/m2) chia làm hai nhóm cùng áp dụng chế độ ăn giảm calo [1]. Nhóm can thiệp tiêu thụ lượng dầu ô liu nguyên chất tương đương 20% tổng nhu cầu năng lượng hàng ngày, nhóm đối chứng dùng dầu thông thường [1]. Kết quả cho thấy nhóm dầu ô liu giảm đáng kể cả hai loại men gan ALT và AST so với trước can thiệp (P < 0,01), đồng thời có sự khác biệt rõ rệt về men gan so với nhóm đối chứng (P < 0,02), dù mức độ thoái hóa mỡ gan trên siêu âm chưa có biến đổi đáng kể [1].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên khác năm 2019 theo dõi 66 bệnh nhân NAFLD trong 12 tuần, so sánh việc sử dụng 20 g dầu ô liu mỗi ngày với 20 g dầu hướng dương trên nền chế độ ăn giảm 500 kcal/ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dầu ô liu có sự cải thiện độ thoái hóa mỡ gan vượt trội (-0,75 so với -0,29 ở nhóm dầu hướng dương, P < 0,001) [3]. Ngoài ra, nhóm dùng dầu ô liu còn giảm tỷ lệ mỡ cơ thể (-3,4% so với +0,38%), giảm nồng độ triglycerid trong máu và bảo tồn khối lượng cơ xương tốt hơn so với nhóm dùng dầu hướng dương [3].

Trước đó, một nghiên cứu kéo dài 6 tháng trên 93 nam giới khu vực châu Á mắc NAFLD đã so sánh ba chế độ nấu ăn bằng dầu ô liu (30 người), dầu hạt cải canola (33 người) và dầu đậu nành/hoa rum thông thường (30 người, nhóm đối chứng), khống chế không quá 20 g dầu/ngày kết hợp tư vấn lối sống [2]. Kết quả cho thấy nhóm can thiệp bằng dầu ô liu giảm cân nặng và BMI có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (P = 0,01) [2]. Hơn nữa, nhóm này còn cải thiện rõ rệt chỉ số kháng insulin (HOMA-IR), tăng nồng độ HDL-cholesterol (P = 0,004), giảm kích thước chiều dài gan (1,14 cm, P < 0,05) và giảm tỷ lệ gan nhiễm mỡ độ I từ 73,3% xuống 23,3% [2].

Tổng quan phân tích gộp: Hiệu quả thực sự đến đâu?

Mặc dù các thử nghiệm riêng lẻ cho thấy kết quả khả quan, bức tranh tổng thể khi gộp các bằng chứng lại đòi hỏi góc nhìn cẩn trọng hơn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2024 tổng hợp 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 515 bệnh nhân NAFLD đã đánh giá lại toàn diện vấn đề này [4].

Kết quả phân tích theo mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên cho thấy việc tiêu thụ dầu ô liu chưa tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ ALT (chênh lệch trung bình -1,83 IU/L; p = 0,37), AST (-1,65 IU/L; p = 0,25) hay số đo vòng eo (-0,23 cm; p = 0,65) [4]. Dẫu vậy, dầu ô liu mang lại tác động giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức độ khiêm tốn nhưng có ý nghĩa thống kê (chênh lệch trung bình -0,57 kg/m2; p = 0,03) khi so với chế độ ăn khác hoặc giả dược [4]. Điều này phản ánh rằng dầu ô liu có thể hỗ trợ điều chỉnh cân nặng gián tiếp, nhưng không thể xem là biện pháp duy nhất để hạ men gan trên mọi đối tượng.

Ngoài ra, bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật cũng cho thấy kết quả đa chiều [6]. Nghiên cứu năm 2019 trên 24 chuột đực cho thấy chuột ăn chế độ giàu chất béo từ dầu ô liu duy trì mức mỡ gan tương đương nhóm ăn thông thường và không gây biến dạng tế bào gan như dầu cọ hay dầu cọ lai [7]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác năm 2020 trên 49 chuột cái biến đổi gen thụ thể LDL cho thấy dầu ô liu không làm giảm mảng xơ vữa hay điểm viêm gan nhiễm mỡ hiệu quả bằng dầu cá khi nạp trên nền chế độ ăn nhiều chất béo [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu ô liu

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "dầu ô liu càng ăn nhiều càng tốt cho gan". Dầu ô liu là nguồn chất béo giàu năng lượng, nếu thêm vào khẩu phần một cách mất kiểm soát mà không trừ bớt năng lượng từ các món ăn khác, nguy cơ thừa calo và tăng cân hoàn toàn có thể xảy ra.

Một hiểu lầm khác là kỳ vọng dầu ô liu có thể "thay thế thuốc chữa bệnh". Thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đều áp dụng dầu ô liu song song với việc cắt giảm calo hoặc tư vấn thay đổi lối sống [1], [2], [3]. Dầu ô liu chỉ đóng vai trò chất béo thay thế lành mạnh, không có khả năng đảo ngược tổn thương gan nếu người bệnh vẫn duy trì lối sống ít vận động và ăn uống dư thừa năng lượng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có bệnh lý về gan kèm sỏi mật hoặc rối loạn chức năng bài tiết mật cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tăng lượng dầu béo trong chế độ ăn, nhằm tránh kích thích các cơn đau đường mật do co thắt.

Các dữ liệu can thiệp lâm sàng hiện tại tập trung chủ yếu vào người trưởng thành và nam giới mắc gan nhiễm mỡ không do rượu [1], [2], [3]. Chưa có nghiên cứu can thiệp riêng biệt về việc bổ sung dầu ô liu để kiểm soát gan nhiễm mỡ trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ em; dữ liệu hiện có trên các nhóm này còn hạn chế nên không thể tự ý áp dụng chế độ bổ sung liều lượng cao. Người đang điều trị bệnh nền hoặc sử dụng các loại thuốc kê đơn cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo lượng dầu bổ sung phù hợp với tổng thể trạng.

Gợi ý áp dụng dầu ô liu vào thực tế

Để khai thác lợi ích của dầu ô liu một cách an toàn và hợp lý, người tiêu dùng nên dùng nó để thay thế cho mỡ động vật hoặc các loại dầu ăn chứa nhiều chất béo bão hòa trong bữa ăn hàng ngày, thay vì uống trực tiếp thêm ngoài khẩu phần.

Về lượng dùng, các thử nghiệm lâm sàng thường áp dụng mức can thiệp an toàn khoảng 20 g mỗi ngày (tương đương khoảng 1,5 đến 2 thìa canh) hoặc chiếm khoảng 20% tổng năng lượng khẩu phần khi kết hợp với chế độ ăn giảm bớt 500 kcal/ngày [1], [2], [3]. Có thể sử dụng dầu ô liu để trộn các món rau xà lách, ướp thực phẩm hoặc xào nấu nhẹ nhàng, đồng thời luôn duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối và tập luyện thể dục thường xuyên.

Dầu ô liu là lựa chọn chất béo có lợi hỗ trợ kiểm soát mỡ cơ thể và cải thiện men gan khi được đặt trong một kế hoạch ăn uống kiểm soát năng lượng nghiêm ngặt [1], [4], [3]. Hãy nhớ rằng không có một loại thực phẩm riêng lẻ nào có thể trị dứt điểm gan nhiễm mỡ, việc kết hợp lối sống lành mạnh cùng tư vấn y khoa chuyên môn mới là chìa khóa duy trì lá gan khỏe mạnh.