Nhiều người thấy tóc rụng nhiều liền tự ý mua các loại viên sắt về uống mà không qua xét nghiệm. Quan niệm "cứ rụng tóc là do thiếu máu thiếu sắt" khiến không ít người bổ sung sắt kéo dài một cách mù quáng.

Việc tự ý uống viên sắt khi chỉ số ferritin trong máu hoàn toàn bình thường không giúp tóc mọc dày hơn mà ngược lại có thể gây tổn thương nang tóc, đẩy nhanh chu trình rụng và tàn phá nhiều cơ quan nội tạng. Bổ sung vi chất không có chỉ định y khoa là con dao hai lưỡi nguy hiểm cho sức khỏe.

Khi vi chất thiết yếu trở thành chất độc tế bào

Sắt đóng vai trò nền tảng đối với sự sống của các sinh vật [1]. Tuy nhiên, việc cơ thể tích tụ quá mức vi chất này sẽ đẩy người bệnh vào tình trạng quá tải sắt nguy hiểm, gây tổn thương mô nghiêm trọng thông qua việc sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và gia tăng stress oxy hóa [1].

Trạng thái stress oxy hóa xảy ra trong cơ thể bắt nguồn từ rất nhiều yếu tố bên trong lẫn môi trường xung quanh, từ bức xạ, viêm nhiễm cho tới áp lực tâm lý [2]. Các gốc tự do dư thừa này là tác nhân trực tiếp thúc đẩy nhanh quá trình lão hóa của toàn bộ cơ thể [2]. Khi sắt tích tụ vượt quá ngưỡng vận chuyển và chuyển hóa an toàn, lượng sắt tự do kích hoạt các phản ứng hóa học tạo ra hàng loạt gốc oxy hóa phá hủy màng tế bào, bào quan và vật chất di truyền [4, 8].

Cơ chế stress oxy hóa hủy hoại nang tóc và tế bào

Nang tóc là một trong những cấu trúc vi mô vô cùng nhạy cảm trước sự tấn công của các gốc tự do. Nghiên cứu thực hiện trên nang tóc người ở giai đoạn phát triển (anagen) từ những cá thể đang trong quá trình bạc tóc chỉ ra rằng đơn vị sắc tố của nang tóc có sự gia tăng mạnh mẽ stress oxy hóa kèm hiện tượng chết rụng tế bào hắc tố (melanocyte apoptosis) [2]. Đáng chú ý, các tổn thương tích tụ do stress oxy hóa được nhận diện thông qua dấu ấn đột biến mất đoạn DNA ty thể đặc trưng ("common" deletion), xuất hiện nổi bật nhất tại các nang tóc chịu tác động [2]. Khi các nang tóc có sắc tố được nuôi cấy tiếp xúc với tác nhân gây stress oxy hóa ngoại sinh, hiện tượng tế bào hắc tố ở phần củ tóc chết rụng diễn ra rõ rệt [2].

Không chỉ dừng lại ở các tế bào nang lông, tình trạng quá tải sắt kích hoạt chuỗi hủy hoại tế bào thông qua stress mạng lưới nội chất (ER) và suy giảm chức năng ty thể. Thí nghiệm trên tế bào thần kinh hồi hải mã HT-22 của chuột ghi nhận tình trạng ứ đọng sắt kích thích sản sinh các gốc ROS tại mạng lưới nội chất còn sớm hơn cả ở ty thể [3]. Tình trạng này làm rối loạn nồng độ canxi, gây phân mảnh ty thể, kích hoạt enzyme caspase-3 và dẫn thẳng đến cái chết tế bào [3].

Tại mô nội tiết, lượng sắt dư thừa thúc đẩy stress oxy hóa và viêm thông qua hình thành ROS, làm hư hại mạng lưới nội chất và kích hoạt phản ứng protein chưa gấp nếp [4]. Sắt không liên kết với transferrin (NTBI) thường xâm nhập tế bào nội tiết qua kênh canxi, gây độc tế bào nhờ ROS [4]. Các chất oxy hóa này kích thích yếu tố FOXO3a làm tăng ferritin, thay đổi lượng sắt tự do nội bào (LIP) và làm gián đoạn quá trình tổng hợp hormone [4]. Khi ROS ức chế ubiquitin-ligase TRAF6 và con đường Akt, tế bào bị thúc đẩy đi vào chu trình chết rụng [4]. Tác động tương tự diễn ra trên các tế bào gốc và tiền thân tạo máu (HSPC) trong tủy xương: sắt ứ đọng kích hoạt ROS nội bào dẫn đến phá hủy protein, màng tế bào và DNA, gây lão hóa và chết tế bào [5].

Bằng chứng khoa học về hậu quả của việc nạp sắt dư thừa

Bên cạnh nguy cơ tổn thương nang tóc, việc nạp sắt bừa bãi khi nồng độ ferritin máu đã ở mức bình thường sẽ gây nhiễm độc hàng loạt hệ cơ quan trong cơ thể:

  • Hệ thống gan và phản ứng phân tử: Nghiên cứu phân tích hệ protein trên tế bào u gan người HepG2 bị phơi nhiễm với nồng độ sắt cao trong 3 ngày [6]. Trong tổng số 1.060 vết protein được quan sát qua điện di hai chiều và khối phổ, có 21 vết biểu hiện khác biệt do quá tải sắt [6]. Các nhà khoa học xác định được 19 protein (11 protein tăng biểu hiện và 8 protein suy giảm), liên quan trực tiếp đến việc lưu trữ sắt, đáp ứng căng thẳng, chống stress oxy hóa, gấp cuộn protein, chuyển hóa năng lượng và điều hòa chu kỳ tế bào [6]. Khi sắt tích tụ quá nhiều, các cơ chế tự vệ này bị quá tải, dẫn tới suy giảm chức năng gan, xơ hóa và xơ gan [6].
  • Cấu trúc xương và mô nâng đỡ: Một nghiên cứu năm 2024 thiết lập mô hình chuột C57BL/6 bị quá tải sắt bằng cách tiêm iron dextran vào phúc mạc liên tục trong 2 tháng [7]. Kết quả cho thấy việc bổ sung sắt ngoại sinh làm tăng vọt lượng sắt trong gan, lách, thận, huyết thanh và mô xương [7]. Tình trạng này làm suy yếu vi cấu trúc và độ chịu lực của xương, làm tăng tỷ lệ tế bào xương chết rụng và tăng tỷ lệ ổ khuyết rỗng [7]. Phân tích mô học và huyết thanh chứng minh sắt dư thừa kích hoạt stress oxy hóa trong tế bào xương cả trên cơ thể sống lẫn trong ống nghiệm, làm tăng biểu hiện của phối tử RANKL và đẩy mạnh quá trình tiêu xương mà không làm thay đổi sự hình thành xương mới [7].
  • Hệ thần kinh và trục nội tiết: Mô hình thí nghiệm năm 2021 trên não chuột bạch tạng đực trưởng thành bị gây quá tải sắt cho thấy nồng độ sắt tăng cao gây stress oxy hóa tại mô não, dẫn đến tổn thương DNA và biến đổi bệnh lý mô học [1]. Ngoài ra, quá tải sắt còn gây rối loạn các hormone tuyến yên trong huyết thanh bao gồm hormone kích thích nang trứng (FSH), hormone tạo hoàng thể (LH), prolactin và testosterone [1]. Dư thừa sắt làm tổn thương tế bào tuyến tụy, tuyến yên và tuyến giáp [4]. Sự tích tụ sắt làm ức chế enzyme prolyl hydroxylase phụ thuộc sắt, gây ổn định và tích tụ bất thường yếu tố HIF-1alpha, làm tăng biểu hiện các gen tham gia vào quá trình sinh mạch máu và chuyển hóa đường [4].
  • Hệ miễn dịch và vật chất di truyền: Nghiên cứu năm 2017 tiến hành so sánh 66 bệnh nhân tan máu bẩm sinh (thalassemia major) bị quá tải sắt nội bào với 10 người đối chứng cùng độ tuổi [8]. Kết quả chỉ ra nồng độ ferritin huyết thanh tương quan chặt chẽ với stress oxy hóa (R2 = 0,934) [8]. Gốc tự do ROS lại tương quan mật thiết với tổn thương DNA lympho bào (R2 = 0,961) [8]. Hiện tượng đứt gãy DNA do quá tải sắt nội bào làm suy giảm chức năng tế bào lympho, dẫn đến suy giảm miễn dịch và làm tăng tỷ lệ mắc các đợt nhiễm trùng (với hệ số tương quan R2 = 0,91) [8].

Hiểu lầm phổ biến: Cứ rụng tóc là phải mua sắt uống

Hiểu lầm tai hại nhất hiện nay là đồng nhất hiện tượng rụng tóc với chứng thiếu máu thiếu sắt. Rụng tóc có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân độc lập: căng thẳng thần kinh, rối loạn nội tiết tố, bệnh lý tự miễn, nhiễm nấm da đầu hoặc lão hóa tự nhiên của nang tóc [2].

Ferritin là protein phản ánh lượng sắt dự trữ trong cơ thể. Khi chỉ số ferritin huyết thanh đang nằm trong giới hạn bình thường, việc tự ý bổ sung thêm các chế phẩm viên uống sắt không hề mang lại tác dụng kích thích mọc tóc. Ngược lại, lượng sắt ngoại sinh nạp thừa không có protein liên kết sẽ tồn tại tự do, gây bùng phát stress oxy hóa cục bộ tại da đầu và làm chết rụng các tế bào ở nang tóc [1, 6].

Cần hiểu rõ giới hạn của các nghiên cứu hiện tại: phần lớn cơ chế tác động trực tiếp của nồng độ sắt cực cao lên stress oxy hóa và chết rụng tế bào được ghi nhận trên mô hình tế bào nuôi cấy (in vitro) hoặc trên động vật thí nghiệm [3, 4, 5]. Các dữ liệu lâm sàng ở người chủ yếu đến từ các bệnh nhân mắc bệnh lý tích tụ sắt nặng như hemochromatosis hoặc thalassemia cần truyền máu liên tục [3, 7]. Dẫu vậy, các cơ chế phân tử đã được xác lập cảnh báo rõ ràng rằng: ép cơ thể nạp một lượng lớn vi chất oxy hóa mạnh như sắt khi không thiếu hụt sẽ gây tổn thương tế bào nhiều hơn là mang lại lợi ích.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với viên sắt?

Nếu không có chẩn đoán xác định thiếu sắt và chỉ định bằng văn bản từ bác sĩ, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý dùng viên sắt:

  • Người có chỉ số ferritin máu bình thường hoặc ở mức cao.
  • Bệnh nhân mắc các bệnh lý rối loạn chuyển hóa sắt di truyền (hemochromatosis), bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) [3, 7].
  • Người mắc các bệnh lý suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc viêm gan, do gan là nơi chính lưu trữ và chịu tổn thương đầu tiên từ sắt dư thừa [3, 5].
  • Người đang có tình trạng nhiễm trùng hoặc viêm mạn tính, bởi lượng sắt tự do gia tăng có thể làm suy yếu hệ thống phòng thủ của tế bào lympho [8].
  • Nam giới trưởng thành và phụ nữ sau mãn kinh không bị mất máu mạn tính qua đường tiêu hóa.

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ quá tải sắt hoặc tổn thương cơ quan, y học phải sử dụng các hoạt chất thải sắt chuyên biệt như deferoxamine hoặc deferasirox kết hợp với các chất chống oxy hóa mạnh (như N-acetyl-L-cysteine) để trung hòa gốc tự do và bảo vệ mô [2, 5, 7, 8].

Lời khuyên áp dụng an toàn cho người bị rụng tóc

Để phục hồi mái tóc mà không gây hại cho sức khỏe toàn thân, người gặp tình trạng rụng tóc cần tuân thủ các bước sau:

  1. Thăm khám và làm xét nghiệm máu toàn diện: Trước khi mua bất kỳ loại viên uống bổ sung nào, hãy xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu, nồng độ sắt huyết thanh và chỉ số ferritin dự trữ.
  2. Tuân thủ liều lượng y khoa: Chỉ uống bổ sung sắt khi có kết luận thiếu sắt từ bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý tăng liều để "tóc nhanh mọc".
  3. Ưu tiên sắt từ chế độ dinh dưỡng tự nhiên: Bổ sung sắt thông qua các thực phẩm tự nhiên như thịt đỏ, cá, các loại đậu và rau lá xanh đậm. Cơ chế hấp thu của ruột sẽ tự động điều hòa lượng sắt lấy từ thức ăn, giảm thiểu tối đa nguy cơ quá tải sắt so với việc uống viên sắt liều cao.
  4. Hỗ trợ chống stress oxy hóa bằng lối sống: Giảm thiểu các yếu tố sinh gốc tự do bằng cách ngủ đủ giấc, giảm bớt căng thẳng tâm lý, tránh xa khói thuốc lá và tia xạ có hại [2].

Rụng tóc là tín hiệu cảnh báo cơ thể đang mất cân bằng, nhưng việc tự chữa trị bằng các chế phẩm vi chất liều cao lại tiềm ẩn rủi ro phá hủy sức khỏe khôn lường. Sắt là dưỡng chất thiết yếu nhưng cũng là chất oxy hóa mạnh khi tích tụ quá mức trong cơ thể. Đừng vội vã uống viên sắt theo cảm tính; hãy kiểm tra nồng độ ferritin trong máu và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để tìm đúng nguyên nhân và tiếp cận hướng điều trị an toàn nhất.