Người cao tuổi uống cà phê: bao nhiêu tách mỗi ngày là an toàn cho tim?

Người cao tuổi uống bao nhiêu cà phê mỗi ngày?

Nhiều người lớn tuổi duy trì thói quen nhâm nhi tách cà phê vào mỗi buổi sáng. Tuy nhiên, khi tuổi tác tăng lên, nỗi lo về sức khỏe tim mạch và tình trạng đau nhức xương khớp khiến không ít người băn khoăn liệu thói quen này có còn an toàn.

Người cao tuổi chỉ nên uống ở mức vừa phải, tương đương dưới 200 đến 300 mg caffeine mỗi ngày ^[1]. Lượng này thường tương ứng khoảng 1 đến 3 tách cà phê tiêu chuẩn. Việc uống từ 4 tách trở lên mỗi ngày bắt đầu liên quan đến nguy cơ giảm mật độ khoáng của xương và tăng gánh nặng lên hệ tuần hoàn [1, 3].

Dược động học caffeine thay đổi ra sao khi cơ thể già đi?

Cà phê là nguồn cung cấp caffeine phổ biến nhất ở người lớn tuổi, trung bình khoảng 200 mg mỗi ngày ^[1]. Khi già đi, tỷ lệ mỡ trong cơ thể tăng lên trong khi khối lượng cơ nạc giảm đi ^[1]. Caffeine lại phân bố chủ yếu qua các mô nạc của cơ thể ^[1].

Do sự thay đổi cấu trúc cơ thể, cùng một liều caffeine tính trên mỗi kilôgam trọng lượng có thể dẫn đến nồng độ trong huyết tương và mô ở người già cao hơn so với người trẻ tuổi ^[1]. Quá trình chuyển hóa và phản ứng sinh lý nói chung tương tự giữa hai lứa tuổi, nhưng phản ứng ở một số hệ thống có thể nhạy cảm hơn khi dùng liều từ 200 đến 300 mg ^[1]. Tuổi cao cũng liên quan đến việc tăng độ nhạy với tác dụng làm tăng huyết áp của caffeine ^[1].

Về mặt xương khớp, caffeine làm tăng bài tiết canxi qua đường nước tiểu ở cả người trẻ lẫn người già ^[1]. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy caffeine tác động mạnh hơn đến chuyển hóa canxi và xương ở người cao tuổi ^[1]. Ở phụ nữ lớn tuổi có sự mất cân bằng canxi, lượng caffeine cao thúc đẩy mất xương vỏ tại đầu trên xương đùi ^[2].

Bằng chứng về rối loạn nhịp tim và rung nhĩ

Nhiều người lo ngại caffeine gây loạn nhịp, đặc biệt là rung nhĩ. Mối quan hệ giữa lượng cà phê tiêu thụ và khả năng hồi phục nhịp xoang tự nhiên ở bệnh nhân rung nhĩ phụ thuộc vào tiền sử bệnh lý tim mạch, nổi bật là tình trạng huyết áp ^[3].

Nghiên cứu trên 600 bệnh nhân nhập viện vì cơn rung nhĩ đầu tiên ghi nhận 247 người có tăng huyết áp ^[3]. Trong nhóm huyết áp bình thường, những người không có thói quen uống hoặc uống rất ít có tỷ lệ tự chuyển về nhịp xoang cao nhất trong vòng 48 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng (OR 1,93; khoảng tin cậy 95%: 0,88 - 3,23) ^[3].

Ngược lại, ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp, mối quan hệ diễn ra theo dạng đường cong chữ U ^[3]. Những người uống lượng vừa phải lại có xác suất tự chuyển nhịp xoang thấp nhất (OR 1,13; khoảng tin cậy 95%: 0,67 - 1,99), trong khi nhóm uống nhiều không ghi nhận xu hướng này ^[3]. Thêm vào đó, bệnh nhân bị phì đại thất trái có tỷ lệ tự chuyển về nhịp đều thấp hơn rõ rệt ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế quan sát trên nhóm bệnh nhân đã khởi phát cơn loạn nhịp, dựa trên bảng hỏi tự báo cáo lượng tiêu thụ dinh dưỡng nên cần thêm bằng chứng thử nghiệm ^[3].

Ở một khía cạnh tích cực đối với lòng mạch, nghiên cứu Ikaria trên 142 người cao tuổi từ 66 đến 91 tuổi cho thấy tiêu thụ cà phê mạn tính giúp cải thiện chức năng nội mô thông qua đo độ giãn mạch qua dòng chảy (FMD) ^[4]. Nhóm uống ít (dưới 200 ml/ngày) đạt FMD 4,33%, nhóm vừa (200 - 450 ml/ngày) đạt 5,39%, và nhóm uống nhiều (trên 450 ml/ngày) đạt 6,47% ^[4]. Đa số người tham gia (87%) dùng loại cà phê đun sôi kiểu Hy Lạp, vốn mang lại chỉ số FMD cao hơn rõ rệt so với các dạng cà phê khác ^[4].

Tác động của cà phê lên mật độ xương và nguy cơ gãy xương

Mối liên hệ giữa việc uống cà phê và độ chắc khỏe của xương nhận được nhiều sự quan tâm. Nghiên cứu thuần tập năm 2010 chỉ ra rằng mức tiêu thụ cao từ 4 tách cà phê trở lên mỗi ngày góp phần làm giảm mật độ khoáng xương (BMD) ở đầu trên xương đùi của nam giới cao tuổi ^[5]. Mật độ xương giảm rõ rệt hơn ở những người mang kiểu gen CYP1A2 chuyển hóa caffeine nhanh, cho thấy nhóm này có nguy cơ mất xương đặc thù ^[5]. Hạn chế của nghiên cứu là chỉ đánh giá tần suất tiêu thụ tại thời điểm ban đầu ^[5].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên tại Rochester, Minnesota trên phụ nữ da trắng chia theo tầng tuổi cho thấy caffeine không liên quan đến mật độ xương ở 5 trong 6 vị trí đo sau khi hiệu chỉnh tuổi ^[2]. Tuy nhiên, tại thân xương đùi, xuất hiện tương tác có ý nghĩa thống kê giữa tuổi và caffeine: lượng tiêu thụ cao làm giảm nhẹ mật độ xương ở người lớn tuổi nhưng lại tăng nhẹ ở người trẻ ^[2]. Dù vậy, dữ liệu chỉ ra caffeine ở mức tiêu thụ thông thường không phải là yếu tố nguy cơ lớn gây loãng xương ^[2].

Tại Thụy Điển, nghiên cứu thuần tập theo dõi 61.433 phụ nữ sinh năm 1914-1948 từ năm 1987 đến 2008 ghi nhận 14.738 ca gãy xương nói chung và 3.871 ca gãy xương hông ^[6]. Kết quả cho thấy tăng tiêu thụ cà phê không làm tăng tỷ lệ gãy xương nói chung (HR mỗi 200 ml là 0,99) hay gãy xương hông (HR mỗi 200 ml là 0,97) ^[6]. Uống từ 4 tách trở lên mỗi ngày làm giảm 2% đến 4% mật độ xương so với người uống dưới 1 tách, nhưng tỷ số chênh loãng xương chỉ là 1,28 ^[6]. Sự suy giảm mật độ xương nhỏ này không chuyển hóa thành việc tăng nguy cơ gãy xương thực tế ^[6].

Ngoài ra, nghiên cứu dọc tại Đài Loan trích dẫn dữ liệu trên 31.527 phụ nữ Thụy Điển từ 40 đến 76 tuổi cho thấy uống từ 4 tách mỗi ngày trở lên làm tăng nguy cơ gãy xương do loãng xương ở những người có chế độ ăn ít canxi ^[7]. Uống từ 4 tách trở lên cũng làm giảm mật độ xương đùi ở nam giới ^[7]. Nghiên cứu năm 2022 trên 7.041 người lớn từ 20 đến 49 tuổi cũng khẳng định mối liên hệ này rất phức tạp: caffeine có thể liên quan bất lợi đến mật độ xương cột sống thắt lưng ở nam giới 40-49 tuổi, nhưng lại liên quan tích cực ở phụ nữ 30-39 tuổi ^[8].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Nhiều người thường cho rằng cứ uống cà phê là sẽ bị loãng xương và gãy xương. Các nghiên cứu quy mô lớn cho thấy lượng cà phê cao có làm giảm mật độ khoáng của xương từ 2% đến 4%, nhưng mức giảm nhỏ này không trực tiếp dẫn đến việc tăng nguy cơ gãy xương nếu cơ thể được cung cấp đủ dưỡng chất ^[6].

Một hiểu lầm khác là người bị bệnh tim tuyệt đối không được chạm vào cà phê. Caffeine có thể ảnh hưởng đến nhịp tim và huyết áp, nhưng việc sử dụng cà phê đun sôi lâu năm ở mức vừa phải thậm chí còn ghi nhận sự cải thiện tích cực ở lớp nội mô mạch máu của người già [6, 8]. Tác động tiêu cực chỉ bộc lộ rõ khi lạm dụng trên 4 tách mỗi ngày hoặc ở những đối tượng có sẵn bệnh nền huyết áp kèm thiếu hụt canxi [1, 4, 7].

Nhóm người cao tuổi nào cần thận trọng?

Người cao tuổi có tiền sử tăng huyết áp cần đặc biệt lưu tâm đến lượng caffeine đưa vào cơ thể hàng ngày [6, 7]. Bệnh nhân tăng huyết áp có cơn rung nhĩ hoặc có tình trạng phì đại thất trái cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng cà phê thường xuyên ^[3].

Phụ nữ mãn kinh hoặc người lớn tuổi có nguy cơ loãng xương cao, đặc biệt là những người ăn uống thiếu canxi, không nên uống cà phê đậm đặc vượt quá 3 tách mỗi ngày [2, 4]. Người có kiểu gen chuyển hóa caffeine nhanh cũng cần lưu ý về mật độ khoáng tại xương đùi ^[5]. Khi có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị mạn tính, người cao tuổi cần trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế để có mức dùng an toàn nhất.

Áp dụng thực tế: Uống cà phê an toàn cho người già

Người cao tuổi nên giới hạn lượng cà phê tiêu thụ ở mức 1 đến 2 tách mỗi ngày (khoảng dưới 200 ml đến 450 ml tổng lượng nước cà phê), tương đương lượng caffeine nạp vào dưới ngưỡng 200 mg/ngày [6, 8].

Thời điểm thích hợp để thưởng thức là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh uống sau 15 giờ để không ảnh hưởng đến giấc ngủ và huyết áp ban đêm. Cần ưu tiên kết hợp chế độ ăn giàu canxi từ sữa, sữa chua hoặc cá nhỏ nguyên xương để bù đắp lượng canxi bài tiết qua thận do caffeine gây ra [4, 6]. Người cao tuổi nên chọn cà phê pha phin hoặc cà phê đun sôi truyền thống, hạn chế tối đa việc cho thêm nhiều đường hoặc sữa đặc có đường để tránh làm tăng đường huyết và huyết áp ^[4].

Tóm lại, cà phê không phải là thức uống cấm kỵ đối với người cao tuổi nếu được sử dụng điều độ. Duy trì thói quen uống từ 1 đến 2 tách mỗi ngày mang lại sự tỉnh táo và hỗ trợ chức năng mạch máu, đồng thời tránh được các tác động bất lợi lên nhịp tim và mật độ khoáng của xương.