Nhiều người có thói quen tìm mua các sản phẩm kết hợp cả vitamin D3 lẫn vitamin K2 vì tin rằng uống riêng D3 sẽ gây hại cho mạch máu. Lời truyền tai phổ biến cho rằng vitamin D3 giúp hấp thu canxi nhưng cần có K2 để "dẫn đường" canxi vào xương, tránh tình trạng lắng đọng vôi hóa ở thành động mạch. Điều này khiến không ít người băn khoăn liệu việc dùng đơn độc vitamin D3 có thực sự gây nguy hiểm và có bắt buộc phải chi thêm tiền mua sản phẩm phối hợp hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: việc bổ sung đồng thời vitamin D3 và K2 không phải là yêu cầu bắt buộc đối với tất cả mọi người. Dù sự phối hợp này cho thấy một số tiềm năng sinh học nhất định trong các thử nghiệm chuyên biệt, các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn chưa khẳng định được lợi ích vượt trội rõ rệt trên mật độ xương đại trà hay khả năng ngăn ngừa viêm và vôi hóa mạch máu ở người bình thường.
Cơ chế tác động sinh học giữa D3 và K2
Vitamin D3 từ lâu đã được xác nhận giữ vai trò trung tâm trong việc cân bằng canxi và chuyển hóa xương suốt vòng đời con người [1]. Khi cơ thể hấp thu đủ vitamin D3, ruột sẽ tăng cường vận chuyển canxi từ thức ăn vào máu để phục vụ các hoạt động sống và tái tạo xương [1]. Nhiều nghiên cứu đã nhấn mạnh ảnh hưởng có lợi của vitamin D3 khi phối hợp cùng canxi đối với mật độ khoáng xương toàn thân hoặc khu vực xương hông và xương chậu [1].
Trong khi đó, vitamin K2 tham gia vào quá trình kích hoạt các protein điều hòa canxi trong mô. Tiêu biểu là osteocalcin ở xương và Matrix Gla Protein (MGP) tại thành mạch. Khi đủ vitamin K2, các protein này được carboxyl hóa để gắn canxi hiệu quả hơn, từ đó xuất hiện giả thuyết cho rằng K2 giúp đưa canxi vào mô xương và ngăn canxi lắng đọng sai chỗ trong mô mềm [2, 5]. Chỉ số dạng bất hoạt dephosphorylated uncarboxylated MGP (dp-ucMGP) thường được dùng làm dấu ấn đại diện cho tình trạng thiếu hụt hoặc đáp ứng của vitamin K2 trong cơ thể [2].
Bằng chứng phối hợp D3 và K2 đối với sức khỏe xương
Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật từng ghi nhận kết quả tích cực về sự kết hợp này. Một nghiên cứu công bố năm 2001 thực hiện trên chuột cái 20 tuần tuổi bị cắt buồng trứng đã chia thành 4 nhóm can thiệp trong 8 tuần: nhóm chứng, nhóm dùng K2 liều 30 mg/kg, nhóm dùng D3 liều 0,3 microgram/kg và nhóm phối hợp cả hai [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng phối hợp K2 và D3 có mật độ xương, hàm lượng khoáng chất vùng hành xương gần và bề dày vỏ xương thân xương cao hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng D3 đơn độc [3]. Sức bền xương đùi cũng có xu hướng tăng rõ nhất ở nhóm phối hợp này, cho thấy tiềm năng hạn chế mất xương sau cắt buồng trứng [3].
Tuy nhiên, khi bước vào các thử nghiệm trên người, kết quả lại có sự phân hóa đáng kể. Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2020 thực hiện trên 311 người trung niên và cao tuổi tại cộng đồng Trung Quốc (từ 50 đến 75 tuổi) trong vòng 1 năm nhằm tìm kiếm liều K2 hiệu quả và xem xét việc phối hợp canxi cùng D3 có mang lại lợi ích lớn hơn không [4]. Các đối tượng được chia thành 4 nhóm: giả dược, 50 microgram K2/ngày, 90 microgram K2/ngày hoặc nhóm phối hợp gồm K2 cùng 500 mg canxi và 10 microgram D3/ngày [4]. Kết quả ghi nhận ở phụ nữ sau mãn kinh, nhóm dùng K2 liều 90 microgram giảm mất xương cổ xương đùi đáng kể so với giả dược, nhưng việc phối hợp thêm canxi và vitamin D3 lại không mang lại hiệu quả gia tăng nào, đồng thời không ghi nhận tác dụng trên nam giới [4].
Ngược lại, ở một nhóm đối tượng can thiệp ngoại khoa cụ thể, sự phối hợp lại cho thấy giá trị rõ rệt. Một nghiên cứu có đối chứng tiến cứu công bố năm 2022 thực hiện trên các bệnh nhân thoái hóa cột sống thắt lưng có kèm loãng xương hoặc giảm mật độ xương phải phẫu thuật hàn liên thân đốt thắt lưng [5]. Nghiên cứu ban đầu gồm 78 người, sau đó 9 người ngừng tham gia do dịch bệnh [5]. Nhóm can thiệp được dùng phối hợp K2, D3 và canxi, trong khi nhóm đối chứng chỉ dùng canxi và D3 [5]. Sau 6 tháng theo dõi, tỷ lệ liền xương hoàn toàn ở nhóm phối hợp K2 và D3 đạt 91,18%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 71,43% ở nhóm đối chứng [5]. Tại thời điểm 3 tháng sau mổ, nhóm dùng phối hợp cũng ghi nhận sự gia tăng vượt trội của chỉ số tạo xương procollagen type I amino terminal propeptide lên tới 91,81% [5].
Tại một lĩnh vực mô xương khác là nha chu, hiệu quả phối hợp lại không ghi nhận sự vượt trội. Nghiên cứu công bố năm 2015 trên 72 con chuột bị gây viêm nha chu bằng chỉ buộc trong 7 ngày, sau đó điều trị lấy cao răng và làm nhẵn chân răng (SRP) kết hợp dùng K2 (30 mg/kg) hoặc D3 (2 microgram/kg) hoặc cả hai trong 10 ngày [6]. Kết quả đánh giá vào ngày thứ 18 chỉ ra việc bổ sung D3 và K2 đơn lẻ hay phối hợp đều không làm thay đổi các dấu ấn viêm mô nướu (IL-1beta, IL-10), dấu ấn chu chuyển xương huyết thanh (B-ALP, TRAP-5b) hay mức xương ổ răng so với việc chỉ điều trị SRP thông thường [6].
Bằng chứng về nguy cơ vôi hóa mạch máu và tim mạch
Mối lo ngại lớn nhất thúc đẩy người tiêu dùng mua vitamin K2 là nỗi sợ vôi hóa động mạch vành khi uống D3. Để trả lời câu hỏi này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Một nghiên cứu đăng tải năm 2025 là nghiên cứu phụ từ thử nghiệm AVADEC thực hiện trên 388 nam giới lớn tuổi (65 đến 74 tuổi) có nguy cơ tim mạch [2]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng liều cao vitamin K2 (720 microgram/ngày) kết hợp vitamin D3 (25 microgram/ngày) hoặc dùng giả dược liên tục trong suốt 24 tháng [2].
Nghiên cứu đánh giá tình trạng viêm thông qua thể tích và độ suy giảm của mô mỡ quanh màng ngoài tim (EAT), độ suy giảm của mô mỡ quanh mạch vành (PCAT) trên chụp cắt lớp vi tính, cùng hàng loạt chỉ số viêm toàn thân như hs-CRP, IL-6, TNF-alpha, Fetuin-A và osteopontin [2]. Kết quả sau 2 năm cho thấy dù dạng bất hoạt dp-ucMGP giảm mạnh ở nhóm dùng vitamin (chênh lệch giữa hai nhóm là 255,31 pmol/L, chứng minh K2 được hấp thu và kích hoạt protein vận chuyển), sự can thiệp này không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với thể tích mỡ EAT, PCAT hay các chỉ số viêm hệ thống [2].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược đa trung tâm công bố đề cương năm 2023 đang được tiến hành trên 400 nam và nữ có điểm số vôi hóa mạch vành nặng (chỉ số CAC từ 400 trở lên) [7]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng vitamin K2 liều 720 microgram/ngày cùng D3 liều 25 microgram/ngày hoặc giả dược trong 2 năm nhằm theo dõi sự tiến triển vôi hóa mảng xơ vữa qua chụp CT tim tại thời điểm 12 và 24 tháng [7]. Hiện tại, giới khoa học vẫn đang chờ đợi các kết quả sau cùng từ nghiên cứu này để khẳng định liệu D3 kết hợp K2 liều cao có thực sự làm chậm được tiến trình vôi hóa mạch vành hay không [7].
Tác động trên các chỉ số chuyển hóa
Không chỉ giới hạn ở xương và mạch máu, tác động của hai loại vitamin này trên chuyển hóa đường huyết cũng được tìm hiểu. Một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 trên 40 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (độ tuổi 30 đến 70) kéo dài 3 tháng đã phân chia thành 3 nhóm: nhóm dùng 1000 IU vitamin D3, nhóm dùng 100 microgram vitamin K2 và nhóm phối hợp cả 1000 IU D3 cùng 100 microgram K2 [8].
Kết quả cho thấy ở cả nhóm dùng riêng rẽ lẫn nhóm phối hợp D3 và K2 đều ghi nhận sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về nồng độ đường huyết và tỷ lệ uOC/cOC [8]. Nhìn chung ở tổng thể quần thể nghiên cứu, các chỉ số đường huyết, kháng insulin HOMA-IR và huyết áp tâm trương đều có sự cải thiện [8]. Đồng thời, các phân tích tổng quan trước đó cũng chỉ ra D3 có tác dụng bảo vệ tế bào beta tụy ở bệnh nhân đái tháo đường [1]. Dù vậy, dữ liệu tổng quan cho thấy vai trò của D3 trong phòng ngừa đái tháo đường hay hạ huyết áp vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Dựa trên toàn bộ các dữ liệu hiện có, việc khẳng định "bắt buộc phải uống vitamin K2 khi dùng D3 để tránh tắc mạch" là một kết luận thiếu căn cứ vững chắc. Đa phần các lợi ích bảo vệ cấu trúc xương từ trước đến nay đều được chứng minh đầy đủ thông qua việc cung cấp đủ vitamin D3 cùng với canxi [1]. Việc bổ sung vitamin D3 đơn độc vẫn giữ vai trò nòng cốt trong kiểm soát loãng xương mà không đòi hỏi điều kiện tiên quyết phải có K2 đi kèm [1].
Sự kết hợp D3 và K2 chỉ bộc lộ lợi thế trong một số bối cảnh lâm sàng hẹp, chẳng hạn như hỗ trợ liền xương sau phẫu thuật cột sống ở người có bệnh lý thoái hóa kèm loãng xương [5]. Đối với mục tiêu giảm viêm quanh tim hay ức chế quá trình vôi hóa mạch vành, các bằng chứng hiện tại vẫn chưa cho thấy sự khác biệt đáng kể so với nhóm dùng giả dược trong các thử nghiệm can thiệp kéo dài tới 24 tháng [2].
Hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng vitamin D3 tự nó gây lắng đọng canxi vào thành mạch máu. Thực tế, D3 đóng vai trò sinh lý quan trọng trong cân bằng canxi và việc thiếu hụt D3 mới là nguyên nhân dẫn tới suy giảm chất lượng xương [1]. Hiện tượng vôi hóa mạch máu là một quá trình bệnh lý phức tạp liên quan đến viêm mạn tính và xơ vữa động mạch, chứ không đơn thuần do việc uống vitamin D3 đúng liều lượng gây ra [2, 5].
Một ngộ nhận khác là bổ sung càng nhiều thành phần cùng lúc thì hiệu quả càng tăng. Nghiên cứu thực tế trên người cao tuổi cho thấy khi dùng K2 liều 90 microgram/ngày đã có hiệu quả giảm mất xương cổ xương đùi ở phụ nữ sau mãn kinh, việc thêm canxi và D3 vào công thức không tạo ra thêm sự khác biệt nào trên mật độ khoáng xương [4]. Người tiêu dùng không nên tự ý tốn kém chi phí cho các sản phẩm kết hợp đắt tiền với kỳ vọng tạo ra "phép màu" tức thì cho hệ xương khớp.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù các báo cáo khoa học ghi nhận vitamin K2 chưa có tác dụng phụ nguy hiểm được báo cáo ở các liều nghiên cứu [7], một nhóm đối tượng đặc biệt phải hết sức cẩn trọng là những người đang sử dụng thuốc chống đông máu kháng vitamin K (như Warfarin). Trong hầu hết các nghiên cứu lâm sàng về K2, bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông kháng vitamin K hoặc có rối loạn đông máu đều thuộc diện bị loại trừ nghiêm ngặt nhằm tránh tương tác thuốc gây nguy hiểm [7].
Những người mắc bệnh lý tim mạch nặng, người chuẩn bị can thiệp phẫu thuật hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng thêm bất kỳ chế phẩm chứa D3 hay K2 liều cao nào. Tuyệt đối không tự ý dùng các thực phẩm bổ sung để thay thế phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, mục tiêu hàng đầu vẫn là đảm bảo đủ lượng vitamin D3 thông qua tiếp xúc ánh nắng hợp lý hoặc bổ sung theo liều khuyến cáo dinh dưỡng thông thường để duy trì chuyển hóa xương [1]. Có thể cung cấp vitamin K tự nhiên thông qua chế độ ăn phong phú gồm các loại rau lá xanh đậm, thực phẩm lên men hoặc các sản phẩm từ sữa.
Trong trường hợp được chỉ định bổ sung D3 và K2, người dùng nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa một lượng chất béo nhất định, do cả D3 và K2 đều là các vitamin tan trong dầu. Nếu thuộc nhóm bệnh nhân sau phẫu thuật xương khớp hoặc loãng xương nặng cần tối ưu hóa quá trình tạo xương, việc cân nhắc dùng phối hợp cần tuân theo chỉ dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [5].
Bổ sung vitamin D3 là biện pháp hữu hiệu và đã được chứng minh đầy đủ trong việc bảo vệ mật độ khoáng xương và kiểm soát loãng xương [1]. Sự góp mặt của vitamin K2 mang lại một số giá trị trong việc hỗ trợ tạo xương chuyên biệt [5], nhưng chưa có đủ bằng chứng thuyết phục để coi đây là thành phần bắt buộc phải đi kèm nhằm ngăn ngừa vôi hóa mạch máu [2]. Người tiêu dùng nên dựa trên tình trạng sức khỏe thực tế và tư vấn y khoa thay vì chạy theo các thông tin quảng cáo phóng đại.
