Nhiều người có thói quen dùng cùng lúc nhiều viên bổ sung vitamin tan trong chất béo nhằm tăng cường đề kháng và chống lão hóa. Tuy nhiên, việc nạp vi chất liều cao thường làm dấy lên lo ngại về hiện tượng cạnh tranh hấp thu qua đường tiêu hóa. Một câu hỏi phổ biến là liệu bổ sung vitamin E liều cao có làm cản trở cơ thể hấp thu vitamin A hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: vitamin E liều cao không cản trở hấp thu vitamin A, mà thậm chí còn có thể hỗ trợ gia tăng sự hấp thu của vi chất này. Ngược lại, chính vitamin A liều cao mới là yếu tố ức chế sự hấp thu của vitamin E trong ruột non [1], [2].
Cơ chế cạnh tranh vi chất tan trong lipid tại ruột non
Cả vitamin A, D, E và K đều thuộc nhóm vi chất tan trong chất béo, cần có lipid và dịch tiêu hóa để hòa tan thành các hạt micelle trước khi đi qua màng tế bào niêm mạc ruột [3]. Sự hiện diện của chất béo trong khẩu phần ăn giữ vai trò then chốt cho quá trình hấp thu này [3].
Tại tế bào biểu mô ruột non, các phân tử vi chất phải cạnh tranh nhau để được vận chuyển và đóng gói vào các hạt chylomicron trước khi đổ vào hệ bạch huyết [4]. Do dùng chung các con đường hòa tan và đóng gói vận chuyển, sự dư thừa của một loại vitamin này có thể làm thay đổi tỷ lệ hấp thu của loại vitamin khác [3].
Vitamin E không ức chế, ngược lại còn làm tăng hấp thu vitamin A
Nhiều giả thiết cho rằng phân tử tocopherol (vitamin E) kích thước lớn sẽ choán chỗ vận chuyển của retinol (vitamin A). Tuy nhiên, các báo cáo tổng quan về hấp thu vi chất cho thấy chiều hướng tác động hoàn toàn khác.
Một bài tổng quan công bố năm 2021 ghi nhận vitamin E ở nồng độ trung bình và cao giúp tăng cường mức độ hấp thu vitamin A lên tới 40% [3]. Trong khi đó, vitamin E nồng độ trung bình làm giảm 15% và nồng độ cao làm giảm 17% sự hấp thu của vitamin D [3]. Vitamin A ở nồng độ cao cũng làm giảm 30% mức hấp thu vitamin D [3].
Một thử nghiệm trên người công bố năm 2022 phân tích động học hấp thu vi chất qua lipidomics với liều vitamin E cao gấp 100 lần vitamin A và 5000 lần vitamin D2 [4]. Kết quả cho thấy thời gian đạt nồng độ đỉnh (Tmax) trong phân đoạn chylomicron của vitamin A và D2 chỉ mất 3 giờ, trong khi vitamin E mới hấp thu cần tới 9 giờ do bị giữ lại trong tế bào biểu mô ruột [4]. Dù liều lượng vitamin E cao vượt trội, các hạt ester retinyl của vitamin A vẫn được vận chuyển bình thường trên mỗi chylomicron [4].
Chiều ngược lại: Vitamin A liều cao cản trở vitamin E
Trái với sự an toàn của vitamin A trước sự có mặt của vitamin E, các thực nghiệm cho thấy vitamin A liều cao lại là tác nhân ức chế mạnh sự hấp thu của vitamin E tại ruột non [1], [2].
Nghiên cứu công bố năm 1984 trên gà con sử dụng hai mức vitamin A (10.000 hoặc 50.000 IU/kg) kết hợp bốn mức vitamin E bổ sung (0, 50, 100 hoặc 150 mg/kg) [1]. Kết quả cho thấy nồng độ tocopherol trong huyết tương bị sụt giảm rõ rệt khi bổ sung vitamin A liều cao [1]. Ngược lại, các mức bổ sung vitamin E khác nhau không gây bất kỳ ảnh hưởng nào lên nồng độ retinol huyết tương [1]. Việc bổ sung dầu mỡ vào khẩu phần ăn cũng không làm thay đổi tương tác đối kháng này [1].
Thử nghiệm sâu hơn với vitamin E đánh dấu phóng xạ 3H-dl-alpha-tocopheryl acetate phối hợp với liều vitamin A đường uống 100.000 IU cho thấy lượng phóng xạ giảm mạnh ở tất cả các mô và cơ quan [1]. Tuy nhiên, khi chuyển sang dùng đường tiêm để loại trừ tương tác tại ống tiêu hóa, vitamin A không còn cản trở sự phân bố và đào thải của vitamin E [1]. Điều này chứng minh tương tác ức chế của vitamin A đối với vitamin E diễn ra thuần túy ở giai đoạn vận chuyển hấp thu qua ruột [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 1976 cũng khẳng định khẩu phần chứa mức vitamin A rất cao (1,0 x 10^6 và 1,5 x 10^6 IU/kg) đã đẩy nhanh quá trình suy kiệt tocopherol huyết tương [2]. Các khảo sát trên quai ruột cô lập cho thấy liều cao vitamin A trực tiếp can thiệp và cản trở sự hấp thu của vitamin E qua đường tiêu hóa [2].
Các giới hạn của bằng chứng hiện có
Phần lớn cơ chế cạnh tranh trực tiếp giữa vitamin A và vitamin E ở liều cực cao được quan sát chi tiết trên các mô hình động vật như gà [1], [2]. Mặc dù đường tiêu hóa có những nét tương đồng về sinh học màng, động học hấp thu ở người có thể có sai khác tùy thuộc vào tình trạng chuyển hóa cơ thể [4].
Đối với con người, các nghiên cứu tế bào Caco-2 đã chứng minh tương tác đối kháng giữa vitamin E và vitamin D, nhưng hiện tượng này vẫn chưa được xác nhận đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng dài hạn [4]. Dữ liệu hiện tại chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin E ở các mức khuyến nghị dinh dưỡng thông thường không gây ra các tương tác dưỡng chất bất lợi [5].
Những hiểu lầm thường gặp về tương tác vitamin
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống chung các vitamin tan trong dầu thì chúng sẽ cùng nhau ức chế hấp thu toàn bộ. Thực tế, mỗi vi chất có ái lực và cơ chế vận chuyển riêng; vitamin E nồng độ cao không triệt tiêu vitamin A mà có thể hỗ trợ hấp thu vi chất này tốt hơn qua niêm mạc [3].
Một hiểu lầm khác là việc bổ sung càng nhiều dầu mỡ vào bữa ăn thì các vi chất sẽ càng được hấp thu tối đa mà không bị cản trở. Thử nghiệm khoa học đã chỉ ra việc bổ sung thêm dầu không thể xóa bỏ hiện tượng vitamin A nồng độ cao ức chế vitamin E trong đường tiêu hóa [1]. Ngoài ra, loại acid béo cũng tạo ra khác biệt: acid béo không bão hòa đơn hỗ trợ hiệu quả hấp thu vitamin D, trong khi acid béo không bão hòa đa lại làm giảm hiệu quả này [3].
Những ai cần thận trọng khi bổ sung vi chất liều cao?
Người cao tuổi cần đặc biệt lưu ý do quá trình vận chuyển chủ động qua ruột bị suy giảm và tỷ lệ mắc viêm teo dạ dày gia tăng, làm ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận vitamin A cùng các vi chất khác [6]. Lượng thức ăn sụt giảm kết hợp với việc dùng nhiều thuốc điều trị bệnh mạn tính ở người già càng làm tăng nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng [6].
Bệnh nhân mắc xơ gan mật nguyên phát (PBC) có tình trạng giảm hấp thu vitamin E trầm trọng so với người bình thường (p < 0,01) [7]. Bệnh nhân PBC có mức bilirubin toàn phần trên 3 mg/dl, cholylglycine trên 600 microgram/dl hoặc alkaline phosphatase trên 1000 IU/L đối mặt với nguy cơ kém hấp thu và thiếu vitamin E rất cao [7].
Những người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc các thuốc đặc trị cần hết sức cẩn trọng. Liều bổ sung vitamin E từ 300 mg/ngày trở lên có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc như aspirin, warfarin, tamoxifen và cyclosporine A [5]. Ngoài ra, vitamin E liều cao (500 mg/kg) và vitamin A liều cao (30.000 IU/kg) trên mô hình động vật được ghi nhận làm tăng nồng độ thuốc là cơ chất của P-glycoprotein như ivermectin trong huyết tương và mô não từ 2 đến 3 lần [8].
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để tối ưu hóa hấp thu, các viên bổ sung vitamin tan trong chất béo nên được dùng cùng bữa ăn có chứa lượng chất béo lành mạnh vừa đủ [3]. Không nên tự ý kết hợp các viên uống đơn lẻ chứa liều cực cao nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế [5].
Nếu phải dùng đồng thời vitamin A liều cao điều trị và vitamin E, người dùng nên tách rời thời điểm uống giữa hai loại để tránh hiện tượng vitamin A ngăn cản hấp thu vitamin E tại ruột [1]. Không tự ý bổ sung vitamin E liều trên 300 mg mỗi ngày kéo dài do nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn [5].
Tóm lại, bổ sung vitamin E liều cao không làm cản trở hấp thu vitamin A, mà thậm chí có thể hỗ trợ vi chất này thâm nhập biểu mô tốt hơn [3]. Mối lo cản trở hấp thu thực sự chỉ xảy ra theo chiều ngược lại khi dùng vitamin A liều quá cao đối với vitamin E [1], [2]. Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp các loại vitamin tan trong dầu liều cao.
