Nhiều người có thói quen uống thêm vitamin C liều cao khi bị ốm để nhanh hồi phục, kể cả lúc đang dùng thuốc kháng sinh. Thói quen này xuất phát từ tâm lý xem vitamin là chất bổ vô hại, có thể dùng chung với mọi loại thuốc trị bệnh.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy vitamin C và kháng sinh có thể tương tác trực tiếp với nhau. Tùy thuộc vào từng nhóm kháng sinh, sự kết hợp này có thể mang lại lợi ích hiệp đồng hoặc ngược lại, làm giảm đáng kể hiệu quả diệt khuẩn.
Cơ chế tác động dược học khi dùng chung
Khi vào cơ thể, vitamin C (axit ascorbic) có thể làm thay đổi môi trường hóa học tại các mô và dịch cơ thể, đặc biệt là sự axit sinh học và khả năng tạo ra các gốc oxy hóa tự do. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng vitamin C có thể hoạt động như tiền chất thúc đẩy tạo hydro peroxide nhằm hỗ trợ diệt khuẩn [1].
Mặt khác, vitamin C cũng tương tác trực tiếp với các phân tử thuốc kháng sinh thông qua phản ứng tạo gốc tự do superoxide (O2.-) [2]. Bên cạnh đó, vitamin C còn có khả năng can thiệp vào điện thế oxy hóa khử tại bộ máy dịch mã của vi khuẩn, từ đó làm suy yếu tác động của một số loại thuốc ức chế tổng hợp protein [1].
Giảm hoạt tính của nhiều kháng sinh thông thường
Năm 2000, một nghiên cứu in vitro đánh giá 13 chất hóa trị liệu kháng khuẩn khi kết hợp với vitamin C [2]. Kết quả đo quang phổ và phương pháp Heatley ghi nhận vitamin C phản ứng với ofloxacine, fleroxacine, tetracycline và doxycycline [2].
Đáng chú ý, sự hiện diện của vitamin C làm giảm hiệu quả kháng khuẩn từ 9,6% đến 40,7% ở vi khuẩn Staphylococcus aureus, và giảm từ 10,1% đến 45,1% ở vi khuẩn Escherichia coli [2]. Phân tích động học sống sót của tế bào trong 24 giờ cho thấy phối hợp ofloxacine hoặc tetracycline với vitamin C làm tăng mật độ vi khuẩn (CFU/ml) có ý nghĩa thống kê [2].
Năm 2022, nghiên cứu về các tác nhân gây viêm vú ở bò ghi nhận vitamin C làm tăng nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của hai kháng sinh nhóm aminoglycoside là kanamycin và streptomycin [1]. Điều này đồng nghĩa với việc vi khuẩn trở nên kém nhạy cảm hơn và cần nồng độ thuốc cao hơn mới bị tiêu diệt [1]. Nghiên cứu cũng xác nhận vitamin C tạo ra hiệu ứng bảo vệ vi khuẩn trước erythromycin, kanamycin, streptomycin và ciprofloxacin [1].
Một thử nghiệm năm 2022 trên vi khuẩn Proteus mirabilis gây nhiễm trùng đường tiết niệu liên quan đến ống thông (CAUTI) cũng ghi nhận vitamin C làm giảm đáng kể hiệu quả điều trị của kháng sinh aminoglycoside đối với tế bào vi khuẩn dạng trôi nổi [3]. Thêm vào đó, việc kết hợp giữa vitamin C và ciprofloxacin cũng không tạo ra thay đổi mật độ quang học nào đáng kể để cải thiện việc diệt khuẩn [3].
Trường hợp ghi nhận tác dụng hỗ trợ
Trái ngược với hiện tượng đối kháng ở nhóm aminoglycoside hay quinolone, một số kháng sinh lại gia tăng hiệu lực khi có mặt vitamin C. Nghiên cứu năm 2022 ghi nhận vitamin C làm giảm nồng độ MIC của hai kháng sinh nhóm beta-lactam là ampicillin và penicillin, qua đó hỗ trợ diệt khuẩn tốt hơn [1]. Cơ chế được giải thích là do vi khuẩn S. aureus bị mất các plasmid sinh men penicillinase khi tiếp xúc với vitamin C [1].
Cũng trong nghiên cứu năm 2022 về nhiễm trùng đường tiết niệu, vitamin C được ghi nhận có khả năng hiệp đồng cùng ciprofloxacin và ceftriaxone để chống lại Candida sp., Citrobacter sp., E. coli, Enterobacter sp., và S. aureus [3]. Sự kết hợp giữa levofloxacin và vitamin C làm giảm hình thành màng sinh học (biofilm) trên ống thông từ 80% đến 100% đối với nhiều chủng vi khuẩn [3]. Tuy vậy, giới hạn lớn là các kết quả hiện còn mâu thuẫn, do có nghiên cứu khác ghi nhận màng sinh học lại tăng sinh khi bổ sung đồng thời vitamin C và kháng sinh [3].
Ngoài ra, ở góc độ độc tính cơ quan, thử nghiệm năm 2022 trên 60 chuột cống đực chia làm 6 nhóm cho thấy vitamin C tiêm phúc mạc giúp giảm tổn thương tim và gan do tương tác giữa azithromycin và etoricoxib gây ra, phục hồi các chỉ số men ALT, AST, LDH, CK-MB và troponin [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin C
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng vitamin C bổ sung càng nhiều thì càng mau khỏi bệnh nhiễm trùng. Việc tự ý uống vitamin C liều cao cùng lúc với thuốc kháng sinh có thể vô tình bao bọc, bảo vệ vi khuẩn trước sự tấn công của thuốc như streptomycin, tetracycline hay ofloxacine [1] [2].
Một ngộ nhận khác là xem việc axit hóa hoặc thay đổi môi trường bằng vitamin C luôn luôn giúp làm sạch vi khuẩn đường tiết niệu. Bằng chứng thực tế cho thấy tính hợp lý của việc dùng chung vitamin C và kháng sinh để chữa viêm tiết niệu vẫn còn nhiều nghi vấn, thậm chí làm giảm tác dụng thuốc trên vi khuẩn tự do [3].
Ai nên thận trọng?
Người đang điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu bằng kháng sinh nhóm aminoglycoside hoặc quinolone cần thận trọng, tránh tự ý uống vitamin C vì có nguy cơ làm giảm hiệu lực diệt khuẩn [3] [1].
Bệnh nhân đang dùng các kháng sinh phổ rộng thông thường như ofloxacine, doxycycline, tetracycline hay erythromycin cũng không nên tự ý phối hợp với vitamin C liều cao [1] [2]. Người có bệnh lý nền về tim, gan, thận hoặc đang phối hợp nhiều thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ chế phẩm vitamin nào [4].
Cách áp dụng thực tế
Khi được bác sĩ chỉ định dùng kháng sinh, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và thời gian uống thuốc. Không tự ý mua thêm viên sủi, viên ngậm vitamin C liều cao (từ 500mg đến 1000mg) để dùng đồng thời trong đợt điều trị kháng sinh.
Nếu cơ thể mệt mỏi, nên ưu tiên bổ sung vitamin tự nhiên qua chế độ ăn uống cân bằng với lượng vừa phải từ cam, ổi, rau xanh. Trong trường hợp cần thiết phải dùng cả hai loại theo chỉ định, nên uống cách xa thời điểm dùng kháng sinh ít nhất 2 giờ để hạn chế tương tác trực tiếp trong đường tiêu hóa. Khi có bất thường về sức khỏe hoặc bệnh nền, luôn trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị.
Việc phối hợp vitamin C và kháng sinh có thể mang lại tác dụng đa chiều, từ hiệp đồng có lợi đến ức chế tiêu cực tùy thuộc vào từng hoạt chất cụ thể. Người bệnh không nên tùy tiện kết hợp dựa trên thói quen mà cần dựa vào hướng dẫn y khoa để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả điều trị cao nhất.
