Thói quen dùng riềng và nỗi lo tích tụ độc tính
Củ riềng là gia vị rất quen thuộc trong gian bếp Việt, đồng thời là vị thuốc cổ truyền được sử dụng từ lâu đời. Gần đây, xu hướng sấy khô thân rễ riềng rồi tán thành bột mịn để pha nước uống hoặc trộn vào thức ăn hằng ngày nhằm hỗ trợ tiêu hóa, kháng viêm đang ngày càng phổ biến.
Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng an toàn, thậm chí lạm dụng với liều cao kéo dài. Liệu việc sử dụng bột riềng hằng ngày có gây quá tải hoặc tổn thương cho gan và thận hay không?
Dữ liệu độc chất học hiện đại cho thấy chiết xuất thân rễ các loài thuộc chi Riềng có ngưỡng dung nạp tương đối rộng và độ an toàn khả quan ở mức dùng vừa phải. Đối với chiết xuất chuẩn hóa của riềng nếp (Alpinia galanga), mức thu nạp hằng ngày có thể chấp nhận được (ADI) ở người được xác định là 1.800 mg/ngày [1]. Đối với riềng thuốc (Alpinia officinarum), mức liều chiết xuất cồn 400 mg/kg dùng liên tục 35 ngày trên động vật không gây suy giảm chức năng gan, thận [2]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên tự ý dùng bột riềng thô vượt mức gia vị thông thường nếu chưa có hướng dẫn y tế.
Cơ chế chuyển hóa tại gan và thận
Khi dung nạp bột thân rễ riềng qua đường tiêu hóa, các hoạt chất sinh học phải đi qua hệ thống chuyển hóa tại gan và bài tiết qua thận. Ở mức liều vừa phải, các hợp chất tự nhiên trong riềng không gây hủy hoại tế bào gan hay ống thận [2].
Thậm chí, trong điều kiện gan bị nhiễm độc cấp tính, các chất chống oxy hóa tự nhiên trong riềng còn phát huy tác dụng bảo vệ tế bào [3]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất củ riềng giúp điều hòa quá trình chết rụng tế bào, tăng cường protein bảo vệ Bcl-2 và giảm biểu hiện yếu tố p53, hỗ trợ tế bào gan chống lại tác nhân oxy hóa [3].
Mặc dù vậy, bất kỳ dược chất nào khi đưa vào cơ thể ở nồng độ đậm đặc kéo dài đều buộc gan và thận phải làm việc liên tục để thanh thải. Nếu vượt quá ngưỡng đào thải sinh học, nguy cơ kích ứng chuyển hóa hoặc tương tác bất lợi hoàn toàn có thể xảy ra.
Bằng chứng an toàn từ các thử nghiệm bán trường diễn
Để đánh giá mức độ an toàn của chiết xuất thân rễ riềng nếp (Alpinia galanga), một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thực hiện thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột cống Sprague Dawley theo hướng dẫn của OECD [1]. Chuột được cho uống chiết xuất chuẩn hóa EnXtra với các mức liều 0, 1.000, 2.000 và 3.000 mg/kg thể trọng mỗi ngày, kèm theo giai đoạn theo dõi hồi phục 28 ngày [1].
Kết quả ghi nhận không có trường hợp tử vong hay dấu hiệu lâm sàng bất thường nào liên quan đến điều trị [1]. Cân nặng, lượng thức ăn tiêu thụ, các chỉ số huyết học, sinh hóa lâm sàng và hormone tuyến giáp của chuột đều nằm trong giới hạn bình thường [1]. Phân tích giải phẫu bệnh cũng không phát hiện tổn thương vi thể hay đại thể trên các cơ quan [1]. Từ đó, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 3.000 mg/kg thể trọng/ngày, tương đương mức thu nạp hằng ngày có thể chấp nhận được (ADI) là 1.800 mg/ngày ở người [1].
Đối với loài riềng thuốc (Alpinia officinarum), một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát độc tính bán trường diễn trên chuột khi dùng chiết xuất cồn ở mức 400 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 35 ngày [2]. Kết quả kiểm tra nồng độ urê và creatinine huyết thanh để đánh giá chức năng thận cho thấy các chỉ số này không bị biến đổi bất lợi so với nhóm đối chứng [2]. Độc tính cấp tính đường uống (LD50) của chiết xuất cồn riềng thuốc cũng được đánh giá lên tới 4.000 mg/kg thể trọng [2].
Một loài khác cùng chi là Alpinia malaccensis cũng được thử nghiệm độc tính cấp tính đường uống vào năm 2021 trên chuột cống Wistar cái theo hướng dẫn OECD 423 ở các liều 0, 300 và 2.000 mg/kg [4]. Sau 14 ngày, liều 2.000 mg/kg không gây tử vong, không làm thay đổi hành vi, thể trọng hay các chỉ số sinh hóa, huyết học và mô bệnh học [4]. Nghiên cứu tế bào đi kèm cũng xác nhận nồng độ không gây độc trên dòng tế bào gan HepG2 là 1,4 microg/mL [4].
Chiết xuất củ riềng và khả năng hỗ trợ bảo vệ gan
Bên cạnh ngưỡng an toàn sinh hóa, nghiên cứu công bố năm 2023 đã kiểm tra tác động bảo vệ gan của chiết xuất thân rễ riềng thuốc (Alpinia officinarum) trên 44 con chuột cống đực bị nhiễm độc gan do thuốc hóa trị cisplatin [3]. Chuột được chia thành 6 nhóm, dùng chiết xuất riềng ở các nồng độ 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 14 ngày, kết hợp tiêm cisplatin (7 mg/kg) vào ngày thứ 10 [3].
Sau 14 ngày, xét nghiệm men gan cho thấy chiết xuất củ riềng giúp làm giảm sự gia tăng bất thường của ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), lactate dehydrogenase (LDH), đồng thời cải thiện nồng độ albumin, protein toàn phần và bilirubin toàn phần [3]. Đánh giá mô bệnh học và hóa mô miễn dịch chứng minh dịch chiết làm giảm chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde, tăng hoạt tính enzyme superoxide dismutase và thúc đẩy phục hồi cấu trúc mô gan [3].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 trên chuột nhắt trắng sử dụng mô hình co giật do pentylentetrazole (PTZ) ghi nhận chiết xuất riềng thuốc ở các liều 200, 400 và 600 mg/kg tiêm màng bụng giúp kéo dài thời gian khởi phát cơn co giật và giảm thời gian co giật thông qua thụ thể opioid và benzodiazepine [5].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất thân rễ các loài riềng có độc tính thấp, người dùng cần lưu ý khoảng cách giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và thực tế sử dụng. Phần lớn các dữ liệu độc tính bán trường diễn và khả năng bảo vệ mô đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) bằng các loại chiết xuất chuẩn hóa hoặc dịch chiết cồn, dung môi hữu cơ [3] [2] [1] [4].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người đánh giá việc uống bột thân rễ khô nguyên chất kéo dài hàng năm. Bột củ riềng tự xay tại nhà chứa toàn bộ chất xơ thô, hàm lượng tinh dầu bay hơi và tạp chất tự nhiên, khác biệt đáng kể so với các chế phẩm chiết xuất tinh khiết được kiểm soát liều lượng trong nghiên cứu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc khô
Quan niệm phổ biến cho rằng "thảo dược uống càng nhiều càng bổ" là sai lầm nguy hiểm đối với sức khỏe [6]. Việc sử dụng thảo mộc kéo dài với liều lượng quá mức có thể tích tụ hoạt chất và gây gánh nặng chuyển hóa [6].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa lượng bột củ riềng thô và chiết xuất tiêu chuẩn. Mức ADI 1.800 mg/ngày nêu trong nghiên cứu khoa học là dành cho chiết xuất chuẩn hóa của Alpinia galanga [1], không đồng nghĩa với việc có thể tự do dùng hàng chục gam bột thô mỗi ngày. Việc lạm dụng bột gia vị đậm đặc có thể dẫn đến kích ứng niêm mạc dạ dày và khó chịu đường tiêu hóa.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dữ liệu an toàn hiện tại chủ yếu ghi nhận trên động vật trưởng thành khỏe mạnh và người trưởng thành khỏe mạnh [2] [1]. Chưa có nghiên cứu độc tính chuyên biệt trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với việc dùng bột riềng hằng ngày. Do đó, các đối tượng này chỉ nên dùng riềng như gia vị nấu ăn thông thường, tuyệt đối không tự ý dùng bột riềng dạng bổ sung liều cao.
Người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển cần cẩn trọng vì vị cay nóng của riềng có thể gây kích ứng niêm mạc. Những bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm từ thảo dược nào để tránh tương tác thuốc không mong muốn.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Trong sinh hoạt gia đình, bột củ riềng nên được sử dụng đúng bản chất là một loại gia vị tạo hương thơm và hỗ trợ tiêu hóa. Khi chế biến món ăn, mỗi khẩu phần chỉ cần dùng một lượng vừa phải để kích thích vị giác và giữ ấm tỳ vị.
Nếu dùng các chế phẩm chứa chiết xuất riềng nếp chuẩn hóa, người tiêu dùng không nên vượt quá ngưỡng tham chiếu an toàn 1.800 mg/ngày đã được tính toán [1]. Ưu tiên chọn nguồn nguyên liệu riềng khô sạch, không bị nấm mốc hay lẫn tạp chất độc hại.
Thân rễ riềng là nguồn thảo dược quý với biên độ an toàn rộng và tiềm năng sinh học tốt cho gan thận ở ngưỡng dung nạp cho phép. Tuy nhiên, việc duy trì một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng và không lạm dụng bất kỳ loại bột dược liệu đơn lẻ nào mới là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.
