Nhiều người truyền tai nhau dùng cà dại hoa trắng nấu canh hoặc sắc nước uống để bồi bổ khí huyết, trị chứng xanh xao do thiếu máu. Thảo dược mọc hoang này quen thuộc trong bữa cơm và các bài thuốc dân gian, khiến không ít người tin rằng đây là nguồn bổ sung sắt tự nhiên dồi dào.
Khoa học hiện đại cho thấy cà dại hoa trắng không phải giải pháp tối ưu cho bệnh thiếu máu do thiếu sắt. Dù chứa vi chất, lượng sắt trong thực vật này có độ sinh khả dụng thấp, khó hấp thu qua hệ tiêu hóa và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn.
Mẹo dân gian và câu hỏi về khả năng trị thiếu máu
Cà dại hoa trắng (tên khoa học Solanum torvum) xuất hiện nhiều ở vùng nông thôn nhiệt đới. Trong y học cổ truyền, quả và lá cây được dùng làm thuốc với niềm tin giúp thanh nhiệt, bổ huyết và trợ tiêu hóa. Khi thấy cơ thể mệt mỏi, da dẻ nhợt nhạt, nhiều gia đình sắc nước quả khô hoặc ăn các món chế biến từ loại quả này để tự điều trị.
Quan niệm thực vật giàu vi chất giúp đẩy lùi thiếu máu rất phổ biến. Tuy nhiên, việc đánh đồng hàm lượng sắt ghi nhận trong phòng thí nghiệm với lượng sắt cơ thể thực sự hấp thu được là nhầm lẫn lớn. Thiếu máu do thiếu vi chất cần được xem xét trên góc độ chuyển hóa sinh học chứ không chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.
Thiếu sắt gây thiếu máu dẫn đến mệt mỏi, suy giảm nhận thức và làm yếu chức năng miễn dịch [1]. Để hiểu rõ giá trị của cà dại hoa trắng, các thử nghiệm đối chứng trực tiếp đã được tiến hành nhằm kiểm tra khả năng phục hồi máu của loài thực vật này.
Cơ chế hấp thu sắt thực vật: Rào cản sinh khả dụng
Sắt trong chế độ ăn uống tồn tại ở hai dạng chính: sắt heme và sắt non-heme. Thực phẩm nguồn gốc động vật cung cấp sắt heme có sinh khả dụng cao hơn cho người, trong khi thực phẩm thực vật chứa sắt non-heme kém hấp thu hơn nhiều [1]. Sắt non-heme cần điều kiện môi trường tiêu hóa thuận lợi và chịu sự tác động lớn từ các chất ức chế.
Sự hiện diện của các chất ức chế như polyphenol trong thực vật ngăn cản đáng kể quá trình hấp thu vi chất sắt [2]. Nghiên cứu định lượng cho thấy cà dại hoa trắng chứa hợp chất chlorogenic acid—một dạng polyphenol—với hàm lượng thay đổi tùy theo xuất xứ, bộ phận thu hái và thời gian thu hoạch [3]. Sự xuất hiện của các hợp chất này tạo ra rào cản chuyển hóa tại ruột, khiến lượng sắt nạp vào khó hòa tan và khó đi qua màng tế bào.
Hàm lượng sắt cao trong rau củ không đồng nghĩa với việc cơ thể hấp thu tốt [2]. Ở phụ nữ trẻ, việc tăng tỷ lệ rau lá giàu sắt trong bữa ăn không làm tăng hấp thu sắt, nguyên nhân do lượng rau lớn bổ sung kèm theo lượng lớn polyphenol gây ức chế hấp thu [2].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm phục hồi sắt trên động vật suy dinh dưỡng
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã trực tiếp đánh giá tác động của bột cà dại hoa trắng (Solanum torvum) lên tình trạng dinh dưỡng và sắt ở chuột suy dinh dưỡng [4]. Chuột thí nghiệm bị gây suy dinh dưỡng bằng chế độ ăn nghèo protein (5%) và chỉ chứa khoảng 2 ppm Fe trong 21 ngày [4].
Sau giai đoạn gây thiếu hụt, 5 nhóm chuột (n = 8 mỗi nhóm) bước vào chu kỳ 14 ngày bổ sung các khẩu phần khác nhau: dế mèn (Acheta domesticus), ấu trùng đuông cọ (Rhynchophorus phoenicis fabricius), cà dại hoa trắng, hỗn hợp dế mèn kết hợp cà dại hoa trắng, và nhóm đối chứng dương dùng casein kèm sắt sulfat [4]. Một nhóm không bổ sung vi chất đóng vai trò đối chứng âm [4].
Các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) để xác định thành phần cơ thể và phương pháp phục hồi hemoglobin để đo giá trị sinh học tương đối (RBV) [4]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung cà dại hoa trắng không có sự cải thiện về tăng cân, khoáng chất trong xương, khối lượng nạc, mỡ và trọng lượng cơ quan, tương tự như nhóm đối chứng âm bị suy dinh dưỡng [4]. Ngược lại, các nhóm dùng côn trùng ăn được và nhóm đối chứng sắt sulfat tăng nồng độ sắt trong hemoglobin và chỉ số RBV tương đương nhau [4].
Nghiên cứu này khẳng định bổ sung cà dại hoa trắng đơn thuần không mang lại hiệu quả phục hồi sinh khả dụng của sắt hay cải thiện thể trạng trên mô hình suy dinh dưỡng thực nghiệm [4].
Nghiên cứu về tạo máu từ chiết xuất nước
Năm 2011, một nghiên cứu khác khảo sát tác dụng điều hòa miễn dịch và tạo máu của chiết xuất nước quả cà dại hoa trắng trên chuột bị gây thiếu máu tán huyết bằng phenylhydrazine [5]. Hóa chất phenylhydrazine tạo ra các gốc tự do tấn công hemoglobin và hồng cầu, gây vỡ hồng cầu sớm tại lách [5].
Kết quả ghi nhận chiết xuất quả cà dại hoa trắng gây ra sự gia tăng phụ thuộc liều lượng đối với số lượng hồng cầu và nồng độ hemoglobin ở chuột thiếu máu so với nhóm không điều trị [5]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng lượng bạch cầu tổng và tỷ lệ bạch cầu trung tính, giúp tăng cường đáp ứng miễn dịch thể dịch [5].
Các nhà nghiên cứu nhận định tác dụng này nhiều khả năng bắt nguồn từ hàm lượng phức hợp vitamin B và vitamin C có trong quả giúp chống oxy hóa và hỗ trợ miễn dịch, hơn là cung cấp trực tiếp nguồn sắt sinh khả dụng dồi dào [5]. Đây là cơ chế bảo vệ tế bào máu trước tác nhân oxy hóa độc chất, hoàn toàn khác với việc bổ sung nguyên liệu sắt để điều trị thiếu máu do thiếu hụt dinh dưỡng.
Hiểu lầm thường gặp: Hàm lượng cao không bằng hấp thu nhiều
Nhiều người lầm tưởng thực phẩm nào có hàm lượng sắt đo được cao thì có tác dụng bổ máu tốt. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học chỉ ra hàm lượng sắt trong thực vật chỉ hỗ trợ hấp thu đến một ngưỡng nhất định; hàm lượng quá cao cũng không chuyển hóa thành lợi ích bổ sung [2].
Yếu tố quyết định sinh khả dụng của sắt quan trọng nhất là tình trạng sắt của đối tượng, không đơn thuần là lượng sắt có trong thức ăn [2]. Thử nghiệm so sánh trên các loài rau dền cho thấy loài có hàm lượng sắt thấp hơn lại cho sinh khả dụng sắt cao hơn loài có hàm lượng sắt rất cao trong cùng một mức cung cấp [2]. Do đó, việc tự ý ăn nhiều cà dại hoa trắng với hy vọng tăng nhanh lượng sắt là thiếu cơ sở khoa học.
Ngoài ra, các kỹ thuật chế biến có thể làm giảm các chất kháng dinh dưỡng trong thực vật nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ làm mất khoáng chất và thoái hóa vitamin từ cấu trúc nền thực phẩm [6]. Việc dựa hoàn toàn vào nguồn sắt từ thực vật để đảo ngược tình trạng thiếu máu là thách thức rất lớn do độ hòa tan và hấp thu giới hạn [6].
Ai nên thận trọng khi dùng cà dại hoa trắng?
Những người được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt nặng tuyệt đối không dùng cà dại hoa trắng thay thế thuốc bổ sung sắt được bác sĩ kê đơn. Thiếu máu dinh dưỡng chiếm khoảng 70% các ca thiếu máu ở trẻ em và thanh thiếu niên nữ tại một số vùng có gánh nặng bệnh cao [6]. Việc trì hoãn điều trị y khoa để dùng mẹo dân gian có thể khiến tình trạng kiệt quệ vi chất trầm trọng hơn.
Phụ nữ mang thai bị thiếu máu nghiêm trọng cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của cơ sở y tế [6]. Tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược không rõ liều lượng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của mẹ và thai nhi.
Người có hệ tiêu hóa yếu, viêm loét dạ dày hoặc bệnh thận mạn tính nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng các bài thuốc sắc từ cà dại hoa trắng do sự biến thiên của các hợp chất chuyển hóa thực vật tùy thuộc vào nguồn gốc và thời điểm thu hái [3].
Gợi ý áp dụng và tối ưu hóa vi chất sắt trong đời sống
Trong bữa ăn gia đình, cà dại hoa trắng có thể sử dụng như một loại rau hoặc quả gia vị phong phú khẩu phần, không xem đây là dược liệu đặc trị thiếu máu. Khi chế biến các món từ thực vật chứa sắt, nên kết hợp với các thực phẩm giàu vitamin C tự nhiên như ớt chuông, cà chua, nước chanh để cải thiện một phần sự hấp thu sắt non-heme.
Để phòng ngừa và điều trị thiếu máu thiếu sắt hiệu quả, cần phối hợp đa dạng nguồn sắt từ tự nhiên. Thực phẩm nguồn gốc động vật mang lại nguồn sắt heme có sinh khả dụng cao [1]. Bên cạnh đó, các dạng chế phẩm sắt chuyên biệt như phức hợp protein-sắt tự nhiên đã được chứng minh đạt sinh khả dụng cao (khoảng 80%) ở đối tượng thiếu máu thực nghiệm [7].
Không nên uống trà đặc, cà phê hay dùng thực phẩm chứa hàm lượng polyphenol cao ngay trong hoặc sau bữa ăn chính vì các chất này cản trở đường ruột hấp thu sắt non-heme [6], [2].
Cà dại hoa trắng là một loài thảo mộc dân dã có giá trị dinh dưỡng và tiềm năng chống oxy hóa nhất định. Dù vậy, các thử nghiệm khoa học khẳng định loại cây này không có khả năng phục hồi nhanh dự trữ sắt hay điều trị thiếu máu thiếu sắt. Người bệnh cần thăm khám y khoa, xét nghiệm máu định kỳ và xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối thay vì phụ thuộc vào các mẹo truyền miệng.