Thói quen truyền miệng và những băn khoăn về hiệu quả thực tế

Trong kho tàng kinh nghiệm dân gian, không ít loài cây hoang dại được người dân sử dụng như những phương thuốc tự nhiên để giải cảm, làm mát cơ thể và hạ nhiệt khi sốt. Cây găng trắng, loài thực vật quen thuộc mọc nhiều ở các vùng đồi núi và bờ rào nông thôn Việt Nam, thường được truyền tai với công dụng sắc nước từ vỏ thân để trị các chứng nóng sốt. Khi xuất hiện triệu chứng sốt cao, việc tìm đến các loại lá cây, vỏ cây quanh vườn đã trở thành thói quen cố hữu của nhiều gia đình, đặc biệt là ở những khu vực xa cơ sở y tế.

Tuy nhiên, trước sự phát triển của y học hiện đại dựa trên bằng chứng, thắc mắc được đặt ra là liệu việc dùng vỏ thân găng trắng có thực sự giúp hạ sốt hay không. Câu trả lời thẳng thắn là hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào, cả trên thử nghiệm lâm sàng ở người lẫn các mô hình động vật, xác nhận vỏ thân găng trắng có tác dụng hạ sốt. Những thông tin truyền miệng về tác dụng hạ nhiệt của bộ phận này hoàn toàn chỉ là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng, tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người bệnh áp dụng sai cách hoặc trì hoãn việc điều trị y tế kịp thời.

Cây găng trắng dưới góc nhìn y học hiện đại

Cây găng trắng, có tên khoa học thường gặp trong các tài liệu thực vật dược là Randia dumetorum Lamk., thuộc họ Cà phê (Rubiaceae). Tại nhiều quốc gia như Ấn Độ, loài cây này từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị một số chứng rối loạn sức khỏe, trong đó có các bệnh lý liên quan đến đường hô hấp [1]. Mặc dù cây được ứng dụng nhiều trong dân gian, việc phân định rõ ràng giữa các bộ phận dùng như vỏ thân, lá, rễ hay quả là điều tối quan trọng trong nghiên cứu dược lý.

Trong cơ thể con người, phản ứng sốt và phản ứng viêm có mối liên hệ mật thiết nhưng lại là hai quá trình sinh lý bệnh khác nhau. Sốt là phản ứng tăng thân nhiệt do trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi bị tác động bởi các chất gây sốt nội sinh hoặc ngoại sinh. Một chất muốn được công nhận là có tác dụng hạ sốt cần phải can thiệp trực tiếp vào cơ chế này để đưa nhiệt độ cơ thể trở lại mức bình thường. Trong khi đó, các nghiên cứu khoa học đối với cây găng trắng (Randia dumetorum) lại tập trung vào các đặc tính kháng viêm của quả, chứ không phải vỏ thân và cũng không nghiên cứu về tác dụng hạ thân nhiệt [1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về cây găng trắng?

Để làm sáng tỏ tiềm năng dược học của găng trắng, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá thực nghiệm trên các mô hình động vật nhằm tìm kiếm các hoạt chất có hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu công bố vào năm 2023 đã đi sâu khảo sát các thành phần chống viêm từ quả của cây găng trắng (Randia dumetorum Lamk.) đối với tình trạng tổn thương phổi cấp (ALI) ở chuột [1]. Nghiên cứu này được tiến hành nhằm xác định các hoạt chất chủ chốt mang lại hiệu quả kháng viêm từ phân đoạn chiết xuất hòa tan trong cồn (ethanol soluble fraction - ESF) của quả găng [1].

Trong nghiên cứu năm 2023, các tác giả đã sử dụng phương pháp sắc ký cột để phân tách dịch chiết ESF từ quả găng trắng thành 4 phân đoạn ký hiệu từ F1 đến F4 [1]. Kết quả kiểm tra hoạt tính sinh học cho thấy phân đoạn F3 thể hiện hoạt tính mạnh mẽ nhất [1]. Tiếp tục phân tách F3 thành các phân đoạn nhỏ hơn gồm F3.1, F3.2, F3.3 và F3.4, các nhà khoa học xác định phân đoạn F3.2 là phân đoạn có hoạt tính chống viêm vượt trội nhất [1].

Hoạt tính sinh học của các phân đoạn này được đánh giá thông qua việc phân tích lượng protein và đếm số lượng tế bào tổng số cũng như tỷ lệ tế bào lympho/bạch cầu trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) thu thập từ chuột bị tổn thương phổi cấp [1]. Phân đoạn F3.2 chứng minh khả năng cải thiện tình trạng tổn thương phổi cấp thông qua việc tác động tích cực lên các thông số stress oxy hóa và các chất trung gian gây viêm, được đo lường bằng các kỹ thuật sinh học phân tử như xét nghiệm ELISA, phản ứng chuỗi polymerase (PCR) và kỹ thuật thẩm tách Western blotting [1].

Tiến hành kết tinh phân đoạn F3.2 bằng các dung môi có độ phân cực khác nhau, nhóm nghiên cứu đã phân lập được hai hợp chất tinh khiết là D-Mannitol và Acid Oleanolic (OA), được xác định cấu trúc qua các phương pháp quang phổ hiện đại như 1H-NMR, 13C-NMR, FT-IR và khối phổ ESIMS [1]. Điều đáng chú ý là hợp chất D-Mannitol không thể hiện hoạt tính sinh học đáng kể nào [1]. Trong khi đó, Acid Oleanolic được chứng minh là thành phần chính tạo nên tác dụng kháng viêm trong mô hình tổn thương phổi [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2023 chỉ thực hiện trên bộ phận quả của cây găng trắng, trên mô hình tổn thương phổi ở động vật thực nghiệm (chuột), chứ không phải trên người [1]. Nghiên cứu này hoàn toàn không đánh giá tác dụng hạ thân nhiệt hay kiểm tra hoạt tính trên bộ phận vỏ thân cây [1]. Do đó, việc suy diễn từ hoạt tính kháng viêm của quả găng trong ống nghiệm và trên chuột sang công dụng "hạ sốt bằng vỏ thân" ở người là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Dữ liệu khoa học cho thấy các hợp chất chiết xuất từ quả găng trắng, tiêu biểu là Acid Oleanolic, có tiềm năng trong việc điều hòa các chất trung gian gây viêm và giảm thiểu stress oxy hóa trong các mô hình thực nghiệm bệnh lý đường hô hấp [1]. Khả năng tác động lên phản ứng viêm ở đường dẫn khí là một hướng đi triển vọng để y học tiếp tục khám phá các phân tử thuốc mới.

Tuy nhiên, khoảng cách từ những thử nghiệm trên động vật tới việc ứng dụng thực tế trên cơ thể người là rất lớn. Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay bao gồm:

  • Đối tượng nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở loài chuột trong phòng thí nghiệm, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả cũng như độ an toàn [1].
  • Bộ phận nghiên cứu là quả găng trắng, không phải vỏ thân cây như thói quen lưu truyền trong dân gian [1].
  • Mục tiêu nghiên cứu là tổn thương phổi cấp và phản ứng viêm, hoàn toàn không đánh giá chỉ số nhiệt độ hay cơ chế hạ sốt [1].
  • Phương pháp chiết xuất trong nghiên cứu sử dụng dung môi phân cực và kỹ thuật sắc ký phân đoạn phức tạp, khác hoàn toàn với cách đun sắc nước uống thông thường tại gia đình [1].

Bên cạnh đó, trong tự nhiên có nhiều loài thực vật có tên khoa học hoặc tên gọi địa phương dễ gây nhầm lẫn. Việc tự ý thu hái vỏ thân cây ngoài tự nhiên có thể dẫn đến nhầm lẫn loài nguy hiểm, đe dọa trực tiếp tới tính mạng người dùng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ sốt

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đồng nhất khái niệm "chống viêm" với "hạ sốt". Mặc dù nhiều loại thuốc tân dược hiện đại thuộc nhóm hạ sốt, kháng viêm (như NSAID) có cả hai tác dụng này nhờ ức chế tổng hợp prostaglandin, nhưng điều đó không có nghĩa là mọi dược liệu có tính kháng viêm đều có khả năng hạ sốt. Hoạt chất Acid Oleanolic phân lập từ quả găng trắng cho thấy khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm trong mô phổi, nhưng chưa từng được chứng minh có tác động điều hòa trung tâm thân nhiệt ở não bộ [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính". Vỏ thân cây là nơi tích tụ nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp của thực vật, bao gồm tannin và các chất đắng tự nhiên nhằm bảo vệ cây khỏi côn trùng. Khi đun sắc không kiểm soát, các chất này có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, cồn cào hoặc ảnh hưởng tới chức năng gan, thận. Việc tin tưởng mù quáng vào các bài thuốc truyền miệng khiến người bệnh bỏ qua các phương pháp hạ sốt an toàn đã được chứng minh, làm tăng nguy cơ co giật do sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc biến chứng nguy hiểm ở người lớn.

Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý áp dụng?

Hiện tại, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn hay liều dùng an toàn của vỏ thân cây găng trắng trên người. Do đó, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý sử dụng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá độc tính sinh sản hoặc sự bài tiết qua sữa mẹ của các hợp chất trong vỏ cây găng trắng, việc dùng bừa bãi có thể gây co thắt tử cung hoặc ảnh hưởng xấu tới thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Trẻ em: Hệ thần kinh và cơ quan thải trừ của trẻ chưa hoàn thiện, cơn sốt cao ở trẻ cần được theo dõi sát sao và xử trí bằng thuốc hạ sốt chuyên dụng theo cân nặng; việc dùng nước sắc vỏ cây lạ có thể dẫn tới ngộ độc hoặc co giật.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc viêm loét dạ dày: Các hợp chất thô chưa qua tinh chế trong nước sắc vỏ cây có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa hoặc gây kích ứng đường tiêu hóa nghiêm trọng.
  • Người đang trong tình trạng sốt cao nhiễm trùng, sốt xuất huyết hoặc sốt không rõ nguyên nhân: Trì hoãn điều trị y tế để uống nước lá cây có thể khiến bệnh diễn tiến nặng, dẫn tới sốc hoặc suy đa tạng.

Cách tiếp cận đúng đắn khi bị sốt

Sốt là một triệu chứng phản ánh phản ứng bảo vệ của hệ miễn dịch trước các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn hoặc virus. Thay vì tìm kiếm các loại vỏ cây chưa rõ tác dụng dược lý, việc quản lý cơn sốt cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa khoa học:

  1. Theo dõi thân nhiệt thường xuyên bằng nhiệt kế. Khi nhiệt độ cơ thể vượt ngưỡng cần thiết, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để sử dụng các loại thuốc hạ sốt thông dụng, chuẩn hóa về liều lượng theo cân nặng.
  2. Bù nước và điện giải đầy đủ. Sốt làm tăng quá trình thoát hơi nước qua da và hô hấp, do đó việc uống nhiều nước lọc, dung dịch oresol đúng tỷ lệ pha, hoặc nước canh thanh đạm là điều tiên quyết giúp cơ thể không bị kiệt sức.
  3. Mặc quần áo thoáng mát, nghỉ ngơi trong phòng có không khí lưu thông tốt, tránh đắp chăn quá dày gây ủ nhiệt. Lau người bằng nước ấm ở các vị trí có mạch máu lớn như nách, bẹn khi cần hỗ trợ tản nhiệt.
  4. Đến ngay cơ sở y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục không đáp ứng thuốc, li bì, khó thở, co giật, xuất huyết dưới da, hoặc đau đầu dữ dội.

Y học dân tộc là một nguồn tài nguyên quý giá, nhưng việc ứng dụng cần phải dựa trên các bằng chứng khoa học rõ ràng, quy trình chiết xuất tinh khiết và thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ. Người bệnh không nên tự ý dùng vỏ thân găng trắng để trị sốt tại nhà, tránh biến những kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng thành mối nguy hại cho sức khỏe bản thân và gia đình.