Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen hái hoặc mua sài đất tươi về đun nước uống giải nhiệt trong những ngày nắng nóng oi bức. Thảo mộc dân dã này thường được truyền tai nhau với công dụng làm mát cơ thể, giải độc, trị rôm sảy và mụn nhọt. Tuy nhiên, việc chế biến và sử dụng thảo dược thu hái từ tự nhiên tiềm ẩn nhiều rủi ro về nhiễm khuẩn hoặc nhầm lẫn thực vật nếu không thực hiện đúng quy trình.
Để dùng sài đất an toàn, người dân cần nắm rõ cách định danh, sơ chế kỹ lưỡng nhằm loại bỏ tạp chất và chỉ sử dụng một lượng vừa phải, không lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Thảo mộc sài đất và thói quen giải nhiệt mùa nóng
Sài đất là loài cây cỏ mọc bò, thường xuất hiện ở các vùng ẩm ướt, bờ ruộng hoặc ven đường khắp các vùng quê. Theo kinh nghiệm dân gian lâu đời, sài đất có tính mát, thường được dùng toàn cây ở dạng tươi hoặc khô để nấu nước uống giải khát, trị mẩn ngứa ngoài da.
Người dân thường hái một nắm lá thân tươi, rửa sơ rồi bỏ vào ấm đun lấy nước uống cho cả nhà từ người già đến trẻ nhỏ. Thói quen này xuất phát từ quan niệm cây cỏ tự nhiên là lành tính, uống càng nhiều càng tốt để thanh lọc cơ thể.
Thực tế, dược thảo tự nhiên mọc sát mặt đất mang theo nhiều nguy cơ ô nhiễm vi sinh vật, ký sinh trùng, trứng giun sán hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Việc sử dụng bừa bãi mà không qua kiểm soát định lượng hay sơ chế đúng cách có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa và ngộ độc.
Đặc tính sinh học và nguy cơ nhầm lẫn loài
Cây sài đất bản địa thường được biết đến với danh pháp khoa học là Sphagneticola calendulacea, thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1]. Đây là một cây thuốc có giá trị trong tự nhiên, sở hữu bộ gen lục lạp hoàn chỉnh dài 151.748 cặp bazơ với tổng số 134 gen dự đoán, có quan hệ họ hàng gần gũi với cỏ mực (Eclipta prostrata) [1].
Trong tự nhiên, sài đất bản địa đang chịu sự cạnh tranh và lai tạp mạnh mẽ từ loài ngoại lai xâm lấn là cúc bò (Sphagneticola trilobata) [2]. Các nhà khoa học đã ghi nhận dạng cây lai tự nhiên Sphagneticola x guangdongensis giữa sài đất bản địa và loài ngoại lai này [2]. Hiện tượng lai tạp tự nhiên đe dọa các quần thể sài đất bản địa vốn đã dễ bị tổn thương [1].
Nghiên cứu sinh thái năm 2024 cho thấy khi gặp điều kiện ngập úng, cây lai và sài đất bản địa S. calendulacea sinh ra lượng ethylene cao hơn rõ rệt so với loài ngoại lai S. trilobata, đồng thời phát triển nhiều rễ bất định và mô khí để thích nghi [2]. Hàm lượng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và malondialdehyde của sài đất bản địa và cây lai cũng thấp hơn, giúp lá của chúng ít bị tổn thương hơn khi ngập úng so với loài ngoại lai [2].
Ngược lại, nghiên cứu công bố năm 2021 về khả năng chịu hạn lại chỉ ra rằng sài đất bản địa S. calendulacea chịu hạn kém nhất, hoạt tính enzyme chống oxy hóa thấp nhất và lá chịu tổn thương nghiêm trọng nhất do tổng hợp ít acid abscisic (ABA) hơn loài ngoại lai [3]. Do đó, sài đất bản địa phân bố ít hơn ở vùng khô hạn [3]. Ngoài ra, trong môi trường râm mát, sài đất bản địa có hiệu suất quang hóa cực đại và tốc độ vận chuyển điện tử quang hợp thấp hơn so với loài ngoại lai S. trilobata [4]. Loài ngoại lai thể hiện khả năng chịu bóng tốt hơn thông qua việc tăng hoạt tính enzyme superoxide dismutase và ít bị đốm nhuộm gốc oxy hóa phản ứng hơn [4].
Sự xuất hiện của các loài ngoại lai và cây lai có hình thái thân lá, hoa vàng rất giống sài đất bản địa khiến người thu hái dễ bị nhầm lẫn. Việc sử dụng nhầm loài thực vật ngoại lai hoặc cây lai chưa rõ độc tính sinh học có thể gây ảnh hưởng không mong muốn tới sức khỏe.
Bằng chứng khoa học và vấn đề ký sinh trên sài đất
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu về tác dụng giải nhiệt đường uống của sài đất trên cơ thể người còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu học thuật tập trung vào phân tích di truyền [1], tính thích nghi sinh thái học [2, 3, 6], hoặc sự tương tác của cây với các loài ký sinh trùng tự nhiên [5].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 đã kiểm tra tác động của việc bị ký sinh bởi dây tơ hồng (Cuscuta australis) trên cây sài đất bản địa S. calendulacea và sài đất ngoại lai S. trilobata [5]. Kết quả chỉ ra rằng, hiện tượng tích hợp sinh lý ở sài đất bản địa khiến một nhánh bị ký sinh có thể rút dinh dưỡng từ nhánh lành [5]. Cụ thể, khối lượng sinh học của nhánh không bị ký sinh giảm tới 60%, tổng sinh khối của toàn cây giảm 40%, trong khi khối lượng của loài ký sinh tăng 50% [5]. Loài tơ hồng ký sinh làm tăng lượng xuất khẩu đồng vị nitơ-15 từ nhánh lành sang nhánh bệnh gấp 7 lần ở sài đất bản địa, trong khi hiện tượng này không xảy ra ở loài ngoại lai S. trilobata [5].
Dữ liệu trên cho thấy sài đất ngoài tự nhiên rất dễ bị các loài thực vật ký sinh xâm nhập và làm biến đổi sinh khối [5]. Do các nghiên cứu lâm sàng trên người chưa đầy đủ, người tiêu dùng không nên xem nước sài đất như một phương thuốc chữa bệnh hay chất thanh lọc thần kỳ.
Nguy cơ nhiễm khuẩn từ thảo mộc tươi thu hái ngoài tự nhiên
Sài đất là loại thân thảo mọc bò sát đất, các đốt thân thường bén rễ cắm sâu vào bùn đất [2]. Đây là môi trường lý tưởng cho các loại vi khuẩn, nấm mốc, giun sán và trứng ký sinh bám dính.
Nếu chỉ rửa sơ sài dưới vòi nước chảy rồi đem đun hoặc hãm như trà, các mầm bệnh bám sâu ở kẽ lá và lớp lông tơ của thân cây khó có thể sạch hoàn toàn. Nhiều người thậm chí còn có thói quen giã lá tươi vắt lấy nước cốt uống trực tiếp. Thói quen này làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường ruột, đau bụng, tiêu chảy và ngộ độc thực phẩm cấp tính.
Ngoài ra, nguồn đất và nước tại nơi cây mọc tự nhiên có thể bị nhiễm kim loại nặng hoặc phân bón, thuốc trừ sâu trôi dạt. Thảo dược tươi nếu không rõ nguồn gốc sẽ tích tụ những chất độc hại này vào cơ thể người sử dụng.
Hướng dẫn sơ chế an toàn tránh nhiễm khuẩn
Để đảm bảo vệ sinh khi dùng sài đất tươi đun nước uống giải nhiệt, việc sơ chế phải tuân thủ các bước nghiêm ngặt:
Đầu tiên là phân loại và loại bỏ. Cần nhặt bỏ toàn bộ rễ phụ bám đất, lá vàng úa, lá sâu bệnh hoặc những thân cây có dấu hiệu bị dây tơ hồng hay nấm ký sinh bám vào [5]. Chỉ giữ lại phần thân non và lá xanh nguyên vẹn.
Tiếp theo là rửa sạch nhiều lần. Ngâm thảo mộc trong chậu nước sạch lớn, dùng tay khuấy nhẹ để bùn đất lắng xuống đáy rồi vớt ra. Lặp lại quá trình này 3 đến 4 lần dưới vòi nước chảy nhằm trôi sạch đất cát bám ở nách lá và lông thân.
Khử trùng bề mặt bằng cách ngâm ngập sài đất trong dung dịch nước muối loãng nồng độ khoảng 1-2% trong 10 đến 15 phút. Nước muối giúp làm bong các ấu trùng giun sán, vi khuẩn còn sót lại. Sau đó vớt ra, xả lại bằng nước sạch và để ráo hoàn toàn trước khi chế biến.
Cách nấu và định lượng thảo mộc tươi an toàn
Trong các tài liệu khoa học hiện có, chưa có hướng dẫn quy chuẩn về liều lượng chính xác cho dịch chiết sài đất trên cơ thể người. Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất là sử dụng với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc.
Về định lượng, chỉ nên dùng một nắm nhỏ thảo mộc tươi (khoảng 30 đến 50 gram) cho một ấm nước dung tích từ 1 đến 1,5 lít. Không nên hái cả bó lớn đun đặc quánh vì có thể gây kích ứng đường tiêu hóa.
Về cách nấu, cho sài đất đã ráo nước vào nồi, đổ đủ nước sạch, đun sôi bùng lên rồi hạ nhỏ lửa tiếp tục đun sôi lăn tăn trong khoảng 10 đến 15 phút. Việc duy trì nhiệt độ sôi đủ thời gian giúp tiêu diệt hầu hết vi sinh vật gây hại còn sót lại, đồng thời giúp các hoạt chất thực vật hòa tan vào nước.
Nước nấu xong cần uống hết trong ngày, bảo quản ở nơi thoáng mát hoặc trong tủ lạnh. Tuyệt đối không uống nước sài đất đã để qua đêm ở nhiệt độ phòng vì môi trường nước thảo mộc để lâu rất dễ ôi thiu và tái nhiễm khuẩn.
Những ai cần thận trọng khi dùng nước sài đất?
Mặc dù là thức uống tự nhiên, nước sài đất không phải phù hợp cho tất cả mọi người. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:
Người có cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên lạnh bụng, phân lỏng, tiêu hóa kém không nên uống nước sài đất đậm đặc hoặc uống kéo dài. Tính hàn của dược liệu có thể làm tình trạng đầy bụng, tiêu chảy trở nên nặng hơn.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần thận trọng. Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của sài đất đối với thai nhi hay việc tiết qua sữa mẹ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng nước sài đất tươi khi chưa có ý kiến của bác sĩ.
Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi có hệ tiêu hóa non nớt, không nên cho uống nước thảo mộc tươi tự nấu tại nhà để tránh nguy cơ rối loạn đường ruột hoặc dị ứng thực vật.
Những người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên, nhằm tránh tương tác giữa các hợp chất trong cây và thuốc chuyển hóa qua gan, thận.
Lời khuyên để giải nhiệt lành mạnh
Nước sài đất nấu chín có thể là một loại thức uống mát lành cho những ngày hè oi bức nếu được thu hái đúng loại, sơ chế sạch sẽ và nấu chín kỹ. Thức uống này mang tính hỗ trợ giải khát, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh hay nước lọc tinh khiết.
Người dùng nên giữ mức độ vừa phải, chỉ uống 1-2 cốc nhỏ mỗi ngày và luân phiên thay đổi với các loại nước uống khác, kết hợp chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi và uống đủ nước lọc. Khi có bất kỳ triệu chứng lạ như nổi mẩn, đau bụng, buồn nôn, cần ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
