Thói quen dân gian và câu hỏi đặt ra
Thời tiết giao mùa khiến các bệnh lý đường hô hấp trên như viêm họng, nghẹt mũi bùng phát. Nhiều người tìm đến các phương pháp tự nhiên như xông hơi với các loại thảo mộc hoặc nhựa thơm dân gian.
Trong số các dược liệu cổ truyền, cánh kiến trắng (nhựa benzoin) thường được nhắc đến như một liệu pháp xông giúp sát trùng đường thở. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự dưới góc nhìn của khoa học hiện đại vẫn cần được xem xét thận trọng.
Cánh kiến trắng có thực sự diệt được mầm bệnh khi xông hít hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Nhựa benzoin chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học, nhưng bằng chứng hiện tại chủ yếu dừng ở mức thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và kinh nghiệm sử dụng cổ xưa, hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng hiện đại xác thực qua đường xông hít.
Nguồn gốc tự nhiên của cánh kiến trắng
Cánh kiến trắng là chất nhựa thơm bán hóa thạch tiết ra từ thân các loài cây thuộc chi Styrax, họ Styracaceae [1]. Cây phân bố chủ yếu ở khu vực châu Á, Đông Nam Á và Bắc Mỹ [1].
Nhựa này đã được ghi nhận và sử dụng từ thời cổ đại trong y học phương Đông cũng như tài liệu y học Ả Rập thế kỷ 14 [2, 8]. Thương mại ghi nhận hai nguồn chính gồm benzoin Sumatra (từ Styrax benzoin) và benzoin Siam (từ Styrax tonkinensis mọc tại Việt Nam, Lào, Thái Lan) [2].
Chi Styrax có khoảng 130 loài dạng cây gỗ và cây bụi phân bố toàn cầu [2, 4]. Việc khai thác chất tiết nhựa dầu này đã tồn tại qua nhiều thế kỷ để làm hương xông và dược liệu [3].
Cơ chế tác động và thành phần hóa thực vật
Thành phần hóa học chính trong nhựa cánh kiến trắng bao gồm các acid balsamic, lignan, terpene và steroid [1]. Các hợp chất này tạo nên mùi thơm đặc trưng đồng thời mang lại một số đặc tính dược lý.
Các nghiên cứu dược lý ghi nhận benzoin có hoạt tính kháng viêm, giảm sốt, giảm đau và hỗ trợ lưu thông khí huyết [1]. Khi xông, tinh dầu bay hơi tiếp xúc với niêm mạc, về mặt lý thuyết có thể tạo lớp màng làm dịu mô sưng viêm.
Ngoài ra, hệ nấm nội sinh sống trên cây Styrax benzoin và Styrax sumatrana cũng được ghi nhận sản sinh các chất có hoạt tính chống nấm và chống oxy hóa mạnh trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [4]. Bản thân nhựa cây từ lâu đã được đưa vào điều trị vết thương ngoài da và ban đỏ [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu lực thực tế?
Mặc dù có lịch sử lâu đời, các công bố hiện đại về khả năng trị viêm hô hấp của cánh kiến trắng qua đường xông hít rất hạn chế. Phần lớn nghiên cứu tập trung vào nguồn gốc thực vật hoặc đặc tính hóa học cơ bản.
Nghiên cứu định danh phân tử năm 2023 phân tích mẫu nhựa benzoin thương phẩm bằng kỹ thuật giải trình tự ITS2 [1]. Kết quả ghi nhận nguồn gốc chính từ Styrax tonkinensis và Styrax japonicus, nhưng có tới 29,6% mẫu trên thị trường bị lẫn tạp chất mô thực vật từ các chi khác [1]. Điều này cho thấy nguy cơ không đồng nhất về chất lượng dược liệu trôi nổi trên thị trường.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 về chi Styrax khẳng định nhựa Styrax benzoin có truyền thống dùng làm hương xông và chữa bệnh [3]. Dù vậy, bài báo chỉ ra nhiều khoảng trống dữ liệu khoa học về hoạt tính sinh học và ứng dụng y khoa vẫn chưa được lấp đầy [3].
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào chứng minh việc hít hơi nước chứa cánh kiến trắng giúp tiêu diệt virus hoặc vi khuẩn gây viêm phổi, viêm phế quản ở người. Những ghi chép hiện có phần lớn dựa vào y văn lịch sử và kinh nghiệm cổ truyền [2].
Phân biệt cánh kiến trắng với các hoạt chất sát khuẩn khác
Nhiều người lầm tưởng mọi chất có nguồn gốc nhựa cây hoặc cồn thuốc đều có thể dùng để xông hít diệt khuẩn tương tự các thuốc súc họng hay dung dịch kháng khuẩn y tế. Đây là nhận định sai lầm.
Trong y khoa hiện đại, các dung dịch sát khuẩn đường hô hấp như chlorhexidine thường chỉ dùng súc miệng ngoài để giảm vi khuẩn hầu họng ở bệnh nhân nặng [5]. Thậm chí việc sử dụng chlorhexidine cũng phải rất cẩn trọng để tránh hít sặc vào phổi gây biến chứng nguy hiểm [5].
Các loại xịt mũi họng tân dược chứa hoạt chất như fusafungine trước đây từng được dùng kháng khuẩn tại chỗ [6], hay dạng xịt kết hợp benzydamine và cetylpyridinium chloride đã được chứng minh diệt khuẩn in vitro sau 30 giây đến vài phút [7]. Những hợp chất này hoàn toàn khác biệt với nhựa cánh kiến trắng tự nhiên và được định liều chính xác cho niêm mạc.
Cánh kiến trắng là hỗn hợp nhựa thô phức tạp, không phải là dung dịch sát trùng đường thở vô khuẩn.
Nguy cơ dị ứng và những ai cần thận trọng
Dù là sản phẩm thiên nhiên, nhựa benzoin không hoàn toàn lành tính. Hợp chất cồn cánh kiến trắng (compound tincture of benzoin) từng được ghi nhận gây viêm da tiếp xúc dị ứng trong y văn [8].
Một báo cáo lâm sàng ghi nhận 19 trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng do cồn cánh kiến trắng, khi thử nghiệm áp bì (patch test) đều cho phản ứng dương tính với các thành phần trong chế phẩm [8]. Chất gôm styrax trong nhựa được xác định là tác nhân dễ gây phản ứng chéo dị ứng [8].
Do đó, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý xông hít cánh kiến trắng:
Người có cơ địa hen phế quản hoặc tăng phản ứng đường thở, vì khói nhựa thơm và hơi tinh dầu nồng độ cao có thể kích phát cơn co thắt phế quản cấp tính.
Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai không nên tiếp xúc với hơi xông đậm đặc do niêm mạc hô hấp nhạy cảm.
Người có tiền sử viêm da dị ứng hoặc dị ứng với các loại nhựa thơm thực vật [8].
Bệnh nhân viêm đường hô hấp dưới cấp tính sốt cao, khó thở cần đến bệnh viện khám thay vì tự xông tại nhà.
Cách ứng dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn trải nghiệm liệu pháp mùi hương từ cánh kiến trắng theo kinh nghiệm dân gian, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
Chỉ sử dụng nhựa cánh kiến trắng có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, tránh mua các loại nhựa không nhãn mác dễ bị trộn lẫn tạp chất [1].
Không đun sôi nhựa đậm đặc để hít thẳng vào mũi họng ở cự ly gần. Khoảng cách an toàn khi xông phòng là giữ không gian thoáng khí, không xông trong phòng kín thời gian dài.
Khi bị cảm cúm hoặc viêm mũi họng, các biện pháp nền tảng như uống đủ nước ấm, nghỉ ngơi, súc miệng nước muối sinh lý vẫn là ưu tiên hàng đầu.
Không sử dụng cánh kiến trắng để thay thế thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Khi xuất hiện dấu hiệu khó thở, ho kéo dài hoặc sốt cao, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Nhựa cánh kiến trắng là một di sản dược liệu có giá trị lịch sử lâu đời và mùi thơm dễ chịu [2, 8]. Tuy nhiên, việc coi đây là phương thuốc đặc hiệu diệt khuẩn đường hô hấp vẫn thiếu bằng chứng khoa học hiện đại xác thực [3]. Sử dụng đúng cách, đúng liều lượng và hiểu đúng giới hạn sẽ giúp bảo vệ sức khỏe an toàn.
