Nhiều người có thói quen uống chung các loại vi chất bổ sung vào cùng một thời điểm để tránh quên. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu canxi có cản trở quá trình hấp thu sắt hay không và có nhất thiết phải uống tách riêng hai loại này. Sự tương tác này có thực sự ảnh hưởng đến lượng máu của cơ thể hay chỉ xảy ra trong những điều kiện nhất định?
Thực tế, canxi có thể gây ức chế khả năng hấp thu sắt trong một bữa ăn ngắn hạn hoặc khi dùng viên bổ sung liều cao [1]. Dù vậy, với những người khỏe mạnh ăn uống bình thường, sự cạnh tranh này hiếm khi gây hạ huyết sắc tố [1]. Việc chủ động tách bữa chỉ thực sự cần thiết ở những người đang điều trị thiếu máu thiếu sắt hoặc khi bổ sung đồng thời các sản phẩm vi chất có hàm lượng cao [1, 2].
Cơ chế cạnh tranh vi chất trong đường tiêu hóa
Sự tương tác giữa canxi và sắt chủ yếu diễn ra tại biểu mô ruột non, nơi các ion kim loại hóa trị hai cạnh tranh nhau để được vận chuyển vào cơ thể [1, 3]. Cụ thể, các nghiên cứu cho thấy canxi ảnh hưởng đến quá trình thu nhận sắt thông qua kênh vận chuyển kim loại hóa trị 2 (DMT1) ở lòng ruột [2]. Bên cạnh đó, canxi còn có thể ức chế việc vận chuyển sắt qua kênh xuất bào ferroportin (FPN) và enzym hephaestin [2].
Mức độ ảnh hưởng giữa hai khoáng chất này phụ thuộc lớn vào tỷ lệ mol giữa canxi và sắt cũng như thời gian tác động, do cơ thể có quá trình tự thích nghi theo thời gian [2]. Ngoài ra, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng chỉ ra rằng canxi và kẽm có thể làm thay đổi chuyển hóa sắt qua việc kích thích hoạt tính FPN, từ đó làm giảm sự hấp thu sắt tổng thể [2]. Vị trí ức chế của canxi đối với sắt được cho là nằm ngay bên trong tế bào niêm mạc ruột chứ không đơn thuần chỉ là phản ứng tạo phức trong lòng ruột [3].
Bằng chứng khoa học về tác động của canxi đối với sắt
Để làm rõ mức độ can thiệp của canxi vào chỉ số sắt của cơ thể, một phân tích gộp năm 2021 đã tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên và nghiên cứu chéo có đối chứng ở người [1]. Nghiên cứu so sánh giữa mức tiêu thụ canxi hàng ngày cao nhất với thấp nhất [1]. Kết quả cho thấy tác động tiêu cực của việc nạp canxi lên khả năng hấp thu sắt ngắn hạn có ý nghĩa thống kê, nhưng biên độ tác động ở mức thấp với chênh lệch trung bình có trọng số (WMD) là -5,57% (khoảng tin cậy 95%: -7,09 đến -4,04) [1].
Xét về dài hạn, ảnh hưởng của canxi đối với tình trạng sắt tổng thể cho kết quả trái chiều [1]. Mặc dù mối liên quan nghịch theo liều giữa lượng canxi nạp vào và nồng độ ferritin huyết thanh (chỉ số dự trữ sắt) có ý nghĩa thống kê (P = 0,0004), nghiên cứu lại không ghi nhận sự suy giảm nồng độ hemoglobin (WMD = 1,22 g/L; khoảng tin cậy 95%: 0,37 đến 2,07) [1]. Điều này chứng minh rằng sự sụt giảm hấp thu tức thời không trực tiếp dẫn đến thiếu máu trên lâm sàng ở cộng đồng chung [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1992 thực hiện trên 57 người cũng khảo sát tác động của canxi lên hấp thu sắt [3]. Kết quả cho thấy khi thêm 3 mg canxi vào 0,01 mg sắt (tỷ lệ mol Ca/Fe là 420), không có tác dụng ức chế hấp thu nào xảy ra [3]. Tuy nhiên, khi canxi hiện diện dưới dạng thực phẩm thông thường với hàm lượng lớn hơn như sữa, sữa lắc hoặc phô mai trong các bữa ăn (như pizza hoặc hamburger), sự hấp thu sắt đã bị giảm từ 50% đến 60% [3]. Điều này chứng minh cần có một ngưỡng nồng độ canxi tối thiểu trong bữa ăn để kích hoạt sự ức chế [3].
Tác động giữa các khoáng chất cũng đã được xem xét trong các mô hình thực nghiệm động vật. Một nghiên cứu năm 1997 trên chuột cống bị thiếu máu thiếu sắt cho thấy tình trạng thiếu máu làm giảm hấp thu canxi, đồng và kẽm ở tá tràng khi truyền dung dịch chứa hemoglobin [4]. Kết quả tương tự cũng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 1998 trên hỗng tràng và hồi tràng chuột [5]. Điều này cho thấy tình trạng thiếu sắt nghiêm trọng có thể làm rối loạn khả năng hấp thu tích cực của chính canxi và các vi chất khác [4].
Axit ascorbic giúp đảo ngược tác động ức chế
Mặc dù canxi liều cao gây cản trở hấp thu sắt, cơ thể vẫn có những cơ chế bù trừ tự nhiên thông qua chế độ dinh dưỡng [6]. Nghiên cứu thực hiện năm 2014 trên các học sinh tiểu học tại Ấn Độ (từ 6 đến 11 tuổi, gồm 14-16 trẻ mỗi nhóm) với thiết kế chéo ngẫu nhiên đã đánh giá việc bổ sung canxi (ở các mức 0, 100 và 200 mg/bữa ăn thử nghiệm) và axit ascorbic (ở các mức 0, 42,5 và 85 mg/bữa ăn thử nghiệm) vào thức uống bổ sung sắt gốc casein/whey [6].
Kết quả cho thấy việc thêm canxi đơn thuần làm giảm hấp thu sắt trung bình từ 18% đến 27%, tác động mạnh hơn ở mức canxi cao (P < 0,01) [6]. Tuy nhiên, khi bổ sung thêm axit ascorbic (vitamin C) theo tỷ lệ mol 2:1 hoặc 4:1, khả năng hấp thu sắt đã tăng lên gấp 2 đến 4 lần [6]. Axit ascorbic đã bù trừ hoàn toàn và vượt trội tác dụng ức chế của canxi theo phản ứng phụ thuộc liều lượng (P < 0,001) [6]. Đáng chú ý, hiệu quả này có xu hướng thể hiện rõ nét hơn ở nhóm trẻ em bị thiếu máu thiếu sắt [6].
Những hiểu lầm thường gặp về việc uống canxi và sắt
Nhiều người lầm tưởng rằng hễ nạp canxi cùng lúc với sắt là toàn bộ lượng sắt sẽ bị đào thải ra ngoài mà không được hấp thu. Thực tế, dữ liệu khoa học cho thấy canxi chỉ làm giảm một phần tỷ lệ phần trăm hấp thu chứ không triệt tiêu hoàn toàn [2, 6]. Hơn nữa, việc ức chế chỉ diễn ra khi canxi đạt đến một ngưỡng nồng độ nhất định trong cùng thời điểm [3].
Một hiểu lầm khác là việc tách riêng thuốc canxi và thuốc sắt là quy định bắt buộc cho tất cả mọi người, bao gồm phụ nữ mang thai [1]. Phân tích gộp năm 2021 chỉ ra rằng việc chỉ định tách thời điểm uống thực phẩm bổ sung canxi và sắt ở phụ nữ mang thai sống tự do trong cộng đồng khó có khả năng làm giảm gánh nặng thiếu máu nói chung [1]. Việc chia nhỏ thời gian uống quá phức tạp đôi khi còn làm giảm sự tuân thủ điều trị của người dùng [1].
Cũng cần lưu ý rằng tương tác khoáng chất không chỉ xảy ra giữa canxi và sắt mà còn liên quan đến kẽm [7]. Nghiên cứu năm 2016 trên người cho thấy khi thêm canxi ngoại sinh dưới dạng sữa hoặc canxi cacbonat (tỷ lệ mol Zn:Ca là 1:126) vào chế độ ăn của phụ nữ sau mãn kinh trong 36 ngày, độ hấp thu kẽm đã giảm đáng kể [7]. Khi thêm lượng canxi dư thừa vào một bữa ăn thử nghiệm duy nhất ở tỷ lệ Zn:Ca là 1:134, sự hấp thu kẽm đã sụt giảm tới 50% [7].
Những ai cần thận trọng khi phối hợp hai vi chất này?
Việc tách rời thời điểm sử dụng canxi và sắt là đặc biệt cần thiết đối với những người đang được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt và phải dùng viên uống bổ sung sắt hàm lượng cao [1, 2]. Ở nhóm đối tượng này, mục tiêu hàng đầu là tối ưu hóa lượng sắt đi vào cơ thể để nhanh chóng phục hồi chỉ số hemoglobin và lượng dự trữ sắt ferritin [1, 2].
Những người mắc các bệnh lý liên quan đến quá tải sắt như bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) cũng cần được theo dõi thận trọng [2]. Ở bệnh nhân thalassemia, sự tăng hấp thu sắt dẫn đến suy giảm vận chuyển canxi do rối loạn tiết hormone điều hòa canxi và biểu hiện bất thường của các kênh DMT1 hoặc FPN-1 [2]. Ngoài ra, những nhóm có nhu cầu sắt cao như trẻ em, thanh thiếu niên và phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cũng nên chú ý không nạp lượng lớn chế phẩm canxi cùng các bữa ăn chính giàu sắt [3].
Cách áp dụng hợp lý trong đời sống hàng ngày
Để đảm bảo hiệu quả dinh dưỡng mà không gây xáo trộn sinh hoạt, việc can thiệp nên dựa trên tình trạng sức khỏe thực tế của từng cá nhân [2, 4]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc tách các thực phẩm giàu canxi ra khỏi các bữa ăn giàu sắt có thể ngăn chặn phần nào sự ức chế hấp thu sắt do canxi gây ra [8].
Đối với người đang dùng viên uống vi chất liều cao theo đơn của bác sĩ, cách tốt nhất là uống viên bổ sung sắt và canxi cách nhau khoảng thời gian hợp lý thay vì uống chung trong một lần nạp [8]. Bạn có thể uống sắt vào bữa sáng và canxi vào bữa trưa hoặc bữa tối tùy theo chỉ dẫn chuyên môn. Trong bữa ăn có nhiều sắt, có thể kết hợp thêm các nguồn thực phẩm chứa axit ascorbic tự nhiên để hỗ trợ trung hòa tác dụng cản trở của canxi [6]. Tuy nhiên, nếu bạn chỉ ăn uống bình thường và không bị thiếu vi chất, không nhất thiết phải cân đo đong đếm quá mức từng thành phần thức ăn [1].
Tương tác giữa canxi và sắt là hiện tượng sinh học tự nhiên và chỉ gây ảnh hưởng lâm sàng trong những điều kiện nồng độ cao nhất định [2, 8]. Hãy duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, cân bằng và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có các bệnh nền hoặc cần bổ sung vi chất dài ngày.
