Cây cần thăng có ăn được không: Sự thật về quả và lá

Cây cần thăng (tên khoa học thường gặp trong phân loại thực vật là Feroniella lucida) từ lâu đã quen thuộc với người dân Việt Nam, đặc biệt là giới chơi cây cảnh bonsai nhờ dáng vẻ cổ kính và tên gọi mang ý nghĩa "cần cù, thăng tiến". Ngoài việc trồng làm cảnh, trong dân gian còn truyền tai nhau tập quán hái lá non làm gia vị, ăn ghém hoặc lấy quả chín để dầm nước uống giải nhiệt, nấu canh chua. Tuy nhiên, không ít người vẫn thắc mắc liệu loại cây này có thực sự an toàn để ăn hay tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc đối với cơ thể.

Thực tế, quả và lá cây cần thăng từng được dùng hạn chế trong ẩm thực dân gian ở một số vùng bản địa Đông Nam Á, nhưng cho đến nay, các bằng chứng khoa học thực nghiệm về độc tính và mức độ an toàn vệ sinh thực phẩm khi ăn trực tiếp các bộ phận này vẫn còn rất nghèo nàn. Dù chưa có ghi nhận về độc tính cấp gây chết người từ thói quen ăn uống truyền thống, việc tùy tiện tiêu thụ lá hoặc quả từ cây cảnh tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe không đáng có do thiếu dữ liệu lâm sàng.

Ẩm thực dân gian: Quả và lá dùng ra sao?

Trong văn hóa dân gian ở một số vùng Nam Bộ và các quốc gia láng giềng như Campuchia hay Thái Lan, các bộ phận của cây cần thăng thi thoảng được đưa vào bữa ăn gia đình. Lá non thường có mùi thơm nhẹ, vị hơi the đắng xen lẫn hậu chua dịu, thỉnh thoảng được hái ăn sống kèm rau thơm, cuốn bánh tráng hoặc thái nhỏ nấu canh nhằm kích thích tiêu hóa.

Quả cần thăng khi chín có lớp vỏ cứng, thịt bên trong màu sẫm, vị chua gắt. Người dân tại một số địa phương trước đây thường khoét ruột quả, dầm với muối ớt đường để làm món ăn vặt, hoặc dùng phần thịt chua này thay me, chanh khi nấu các món canh cá, canh chua giải nhiệt ngày hè. Dù vậy, thói quen ẩm thực này chỉ mang tính rải rác theo kinh nghiệm truyền miệng, không phải là nguồn thực phẩm đại trà hay lương thực chính thống.

Đáng lưu ý, đa số người thành thị chỉ biết đến cần thăng qua các chậu cây thế, cây kiểng bày bán tại chợ hoa. Sự xuất hiện của các món ăn từ lá hay quả cây này phần lớn bắt nguồn từ sự tò mò của người trồng hơn là từ một nhu cầu ẩm thực phổ biến có hướng dẫn an toàn cụ thể.

Dược chất thực vật và độc tính tế bào

Dưới góc nhìn khoa học thực vật, các nhà nghiên cứu quan tâm đến cây cần thăng (Feroniella lucida) chủ yếu ở góc độ chiết xuất hóa thực vật để tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học, thay vì đánh giá giá trị dinh dưỡng thông thường. Các nghiên cứu tập trung vào phân lập hóa chất từ rễ và vỏ thân của loài cây này nhằm khám phá tiềm năng kháng khuẩn hoặc chống ung thư.

Năm 2011, một nghiên cứu hóa thực vật tiến hành chiết xuất các thành phần từ rễ cây Feroniella lucida đã phân lập được một furanocoumarin mới mang tên lucidafuranocoumarin A, cùng 13 coumarin và 4 alkaloid đã biết ^[1]. Khi đánh giá hoạt tính sinh học, hợp chất alkaloid số 18 từ rễ cây cho thấy độc tính tế bào mạnh trên dòng tế bào ung thư người KB với chỉ số IC50 đạt 0,637 microgam/ml và dòng NCI-H187 với IC50 đạt 0,094 microgam/ml ^[1]. Bên cạnh đó, hợp chất này còn thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum với IC50 là 0,336 microgam/ml và kháng khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis với nồng độ ức chế tối thiểu MIC là 6,25 microgam/ml ^[1].

Tiếp đó, vào năm 2013, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát vỏ thân của cây Feroniella lucida đã phân lập được 3 hợp chất triterpenoid khung apotirucallane mới, đặt tên là feroniellide C, D và E ^[2]. Kết quả thử nghiệm hoạt tính sinh học cho thấy feroniellide D và E thể hiện hoạt tính chống ung thư trên dòng tế bào KB và HeLa với giá trị IC50 dao động trong khoảng 3,4 đến 14,2 microgam/ml, mạnh hơn đáng kể so với các hợp chất feroniellide A, B và C (với IC50 từ 25,5 đến 60,0 microgam/ml) ^[2]. Các tác giả nhận định nhóm chức isovalerate trong cấu trúc phân tử của feroniellide D và E có thể liên quan mật thiết đến khả năng gây độc tế bào này ^[2].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Các kết quả nghiên cứu trên ^[1], ^[2] cho thấy cây cần thăng chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính dược lý mạnh như alkaloid, coumarin và triterpenoid. Độc tính tế bào invitro ghi nhận trên các dòng tế bào ung thư mở ra tiềm năng nghiên cứu thuốc điều trị, nhưng đồng thời cũng là lời cảnh báo về việc các hợp chất tự nhiên trong cây có thể tác động mạnh lên tế bào sống.

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu hiện tại là rất lớn:

• Toàn bộ dữ liệu sinh học nêu trên mới chỉ được thực hiện trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm in vivo đầy đủ trên động vật sống để đánh giá độc tính chuyển hóa hay cơ quan đích bị ảnh hưởng.
• Các bộ phận được phân tích hóa thực vật chuyên sâu là rễ ^[1] và vỏ thân ^[2], hoàn toàn chưa có các nghiên cứu độc học bài bản riêng biệt đối với phần thịt quả hay lá non - vốn là những phần con người có thể ăn.
• Chưa có nghiên cứu độc tính bán trường diễn, khả năng gây đột biến gen hay nguy cơ dị ứng thực phẩm đối với quả và lá cần thăng theo các tiêu chuẩn quốc tế như OECD hay GLP.

Chính vì thiếu hụt dữ liệu định lượng về an toàn thực phẩm, khoa học hiện đại chưa thể đưa ra liều lượng ăn an toàn (ADI) hay mức không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) cho loài cây này. Kinh nghiệm dân gian từng sử dụng không đồng nghĩa với việc tiêu thụ lâu dài hay tiêu thụ lượng lớn là hoàn toàn vô hại.

Những hiểu lầm thường gặp về cây cần thăng

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên, dân gian ăn được thì an toàn tuyệt đối". Thực tế, nhiều loại thực vật chứa các chất chuyển hóa thứ cấp nhằm mục đích tự vệ trước sâu bọ; những chất này nếu ăn ít có thể chỉ gây vị đắng chát nhẹ, nhưng nếu tích tụ trong cơ thể có thể gây gánh nặng cho gan, thận.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng cây cần thăng làm cảnh với cây trồng nông nghiệp lấy quả. Nhiều người hái ngay quả hoặc ngắt lá non từ chậu bonsai trồng trước nhà để nếm thử hoặc cho vào nồi canh chua. Cây kiểng thường được chăm sóc bằng nhiều loại phân bón hóa học kích rễ, thuốc trừ sâu, thuốc kích lùn hoặc chất tạo bóng lá để giữ dáng thế đẹp. Các hóa chất bảo vệ thực vật này lưu tồn rất đậm đặc trong thân, lá và quả, gây nguy cơ ngộ độc cấp tính cao hơn nhiều so với độc tính tự nhiên của bản thân loài cây.

Ai nên thận trọng?

Dựa trên việc thiếu hụt bằng chứng thực nghiệm về độ an toàn và sự hiện diện của các hoạt chất sinh học mạnh ở rễ và thân ^[1], ^[2], việc ăn lá hoặc quả cần thăng tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm đối tượng:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không nên thử các loại lá lạ hay quả hoang dại chưa rõ hồ sơ độc tính, tránh nguy cơ co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi.
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng thải độc gan, thận của trẻ chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với các alkaloid lạ hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Các hoạt chất chuyển hóa phức tạp từ thảo mộc hoang dã có thể làm gia tăng áp lực chuyển hóa cho các cơ quan này.
• Người có cơ địa dị ứng: Nguy cơ phản ứng dị ứng đường tiêu hóa hoặc kích ứng niêm mạc miệng khi tiếp xúc với nhựa mủ và các coumarin tự nhiên.

Những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cũng cần tránh tiêu thụ, bởi coumarin và các alkaloid thực vật có thể gây tương tác, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loài cây lạ nào làm thuốc hay món ăn.

Áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn sở hữu một cây cần thăng trong khuôn viên gia đình, cách tiếp cận khoa học và an toàn nhất là:

• Giữ đúng công năng làm cảnh: Hãy thưởng thức vẻ đẹp bonsai, ý nghĩa phong thủy và thanh lọc không khí của cây thay vì tìm cách chế biến thành món ăn.
• Không ăn các bộ phận từ cây cảnh mua sẵn: Tuyệt đối không hái lá, vỏ hay quả của cây kiểng mua từ vườn ươm để ăn, uống nước hay ngâm rượu, nhằm tránh ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật tồn dư.
• Nếu muốn trải nghiệm ẩm thực dân gian: Chỉ nên thử với lượng rất nhỏ nếm hương vị nếu quả/lá được thu hái từ cây mọc hoàn toàn tự nhiên, không phun thuốc. Ngừng sử dụng ngay nếu cảm thấy tê môi, đắng ngắt, cồn cào hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
• Lựa chọn thực phẩm thay thế đã được kiểm chứng: Để tạo vị chua cho món canh, hãy ưu tiên các nguyên liệu truyền thống an toàn đã được xác nhận như me, sấu, tai chua, giấm bỗng hoặc chanh.

Quả và lá cây cần thăng tuy có lịch sử sử dụng hạn chế trong đời sống dân gian, song các bằng chứng khoa học thực nghiệm về mức độ an toàn hiện nay vẫn chưa đủ để khuyến khích dùng như thực phẩm thường nhật. Người tiêu dùng cần tỉnh táo phân biệt giữa cây cảnh và thực phẩm, tránh chạy theo trào lưu thử nghiệm món lạ để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.