Nhiều người thường dùng cỏ bợ và rau má để nấu canh, giã nước uống nhằm thanh lọc cơ thể trong những ngày nắng nóng. Cả hai đều mọc hoang dã hoặc trồng ở nơi ẩm ướt, dễ nhầm lẫn do cùng công dụng giải nhiệt theo kinh nghiệm dân gian. Dược tính thực sự giữa cỏ bợ và rau má có sự khác biệt rõ rệt qua phân tích hóa thực vật.

Cỏ bợ chứa nhóm polyphenol và flavonoid mang hoạt tính chống oxy hóa bảo vệ tế bào [1]. Rau má nổi bật với nhóm triterpenoid như asiaticoside, madecassoside, axit asiatic [2, 5]. Sự khác biệt cấu trúc tạo nên cơ chế tác động giải nhiệt và chống oxy hóa riêng biệt giữa hai cây thuốc này.

Nhận biết nguồn gốc và hình thái cơ bản

Cỏ bợ có tên khoa học là Marsilea quadrifolia, loài thực vật thủy sinh có bốn lá chét hình tam giác xếp chéo tạo thành hình chữ thập [1]. Cây mọc nhiều ở bờ ruộng bùn lầy, mương nước nông khắp các vùng quê châu Á [1]. Dân gian dùng cỏ bợ nấu canh cua, giã tươi lọc nước làm mát gan, trị mụn nhọt.

Rau má mang tên khoa học Centella asiatica, thuộc họ Hoa tán [2]. Lá rau má hình thận hoặc hình quạt, mép khía tai bèo, bò sát mặt đất qua các đốt rễ [2]. Cây phổ biến ở Malaysia, nhiều nước châu Á và châu Mỹ [2]. Rau má dùng làm rau ăn sống, nấu canh, ép nước tươi giải khát hoặc chiết xuất bào chế dược phẩm [2].

Cả hai thảo dược đều được xếp vào nhóm thanh nhiệt, giải độc trong y học truyền thống. Sự khác nhau nằm ở đặc điểm dược chất, cấu trúc hoạt chất chính cùng đích tác động sinh học sâu trong cơ thể.

Cơ chế tác động dược tính: Polyphenol đối đầu triterpenoid

Cơ chế sinh học của cỏ bợ liên quan mật thiết đến hệ thống polyphenol thực vật [1]. Quá trình oxy hóa sinh ra các gốc tự do tấn công màng lipid và DNA tế bào [1, 6]. Hợp chất flavonoid trong cỏ bợ vô hiệu hóa gốc oxy hóa tự do, bảo tồn hoạt lực enzym chống oxy hóa nội sinh superoxide dismutase (SOD) và hạ nồng độ các chất hoại tử tế bào [1].

Rau má vận hành cơ chế giải độc, kháng viêm qua cấu trúc triterpene đặc hữu [2, 5]. Dược chất madecassoside và asiaticoside kích thích tăng trưởng collagen, bảo vệ mạch máu và giảm tổn thương tế bào gan do rối loạn mỡ [2, 5, 7]. Nhóm axit tự do gồm asiatic acid và madecassic acid tham gia ức chế oxy hóa lipid màng và phục hồi men SOD [3, 5, 7].

Flavonoid trong dịch chiết nước của rau má chiếm tỷ lệ nhất định nhưng triterpenoid mới là nhóm dược lý chủ chốt định hình tính chất lành thương [2, 6]. Cỏ bợ dựa trên hệ flavonoid và polyphenol đa dạng để dập tắt chuỗi phản ứng stress oxy hóa [1].

Bằng chứng khoa học về thành phần hóa thực vật của cỏ bợ

Nghiên cứu công bố năm 2016 đã phân lập và xác định cấu trúc polyphenol từ cây cỏ bợ Marsilea quadrifolia chiết xuất bằng ethanol [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 4 hợp chất polyphenol mới cùng 14 hợp chất phenolic đã biết [1]. Bốn hợp chất mới gồm kaempferol 3-O-(2''-O-E-caffeoyl)-beta-d-glucopyranoside, kaempferol 3-O-(3''-O-E-caffeoyl)-alpha-l-arabinopyranoside, 4-methy-3'-hydroxypsilotinin và (+-)-(E)-4b-methoxy-3b,5b-dihydroxyscirpusin A [1].

Nghiên cứu đánh giá khả năng dập tắt gốc tự do qua thử nghiệm in vitro bằng phương pháp DPPH và xét nghiệm khả năng hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC) [1]. Hợp chất quercetin được xác định là chất chống oxy hóa mạnh nhất trong số các polyphenol của cỏ bợ ở cả hai thử nghiệm [1].

Thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị gây stress oxy hóa do cưỡng bức bất động cho thấy quercetin từ cỏ bợ làm giảm rõ rệt mức tăng men gan ALT và AST trong huyết tương [1]. Quercetin cũng làm giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA) trong mô gan và làm tăng hoạt tính enzym superoxide dismutase (SOD) [1]. Cỏ bợ được đánh giá là nguồn polyphenol dồi dào có thể phát triển thành chế phẩm giảm stress oxy hóa [1]. Hạn chế của nghiên cứu là chỉ tập trung phân lập polyphenol, chưa định lượng cụ thể hàm lượng saponin hay triterpene trong dịch chiết thô [1].

Nghiên cứu chuyên sâu về triterpene và flavonoid trong rau má

Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành định lượng các triterpene chính trong lá rau má Centella asiatica bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-PAD [2]. Kết quả ghi nhận hàm lượng madecassoside đạt 3,10 ± 4,58 mg/mL và asiaticoside đạt 1,97 ± 2,65 mg/mL, trong khi lượng asiatic acid và madecassic acid ở mức thấp [2]. Chiết xuất rau má đạt khả năng tổng hợp collagen cao nhất ở nồng độ 50 mg/mL, hoạt tính chống oxy hóa đạt 84%, gần tương đương vitamin C (88%) và chiết xuất hạt nho (83%) [2]. Chiết xuất rau má còn thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào trước tia UV ở nồng độ 10% [2].

Năm 2009, một nghiên cứu khác phân tích chiết xuất nước từ lá rau má qua ngâm lạnh trong 24 giờ với nồng độ 50 g/L [3]. Hàm lượng hợp chất phenolic đạt 2,86 g/100 g và hàm lượng flavonoid đạt 0,361 g/100 g [3]. Dịch chiết có khả năng dọn gốc tự do DPPH với giá trị IC50 là 31,25 microgam/mL, đồng thời thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ung thư hắc tố ở chuột B16F1 (IC50 698,0 microgam/mL) và tế bào ung thư vú người MDA MB-231 (IC50 648,0 microgam/mL) [3]. Nghiên cứu xác lập mối tương quan thuận giữa hàm lượng flavonoid với hoạt tính chống oxy hóa và độc tế bào [3].

Dược lý của rau má tiếp tục được làm sáng tỏ qua thử nghiệm in vivo năm 2016 trên chuột cống ăn nhiều cholesterol [4]. Chiết xuất rau má cho chuột uống liên tục 4 tuần với liều 0,25, 0,5 và 1 g/kg thể trọng/ngày giúp hạ mức cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG), LDL-C và làm tăng men chống oxy hóa SOD cùng HDL-C [4]. Phân tích khối phổ nhận diện các chất gồm asiatic acid, kaempferol, gulonic acid, ferulic acid và chlorogenic acid tạo nên hoạt tính giải tỏa stress oxy hóa này [4]. Thử nghiệm năm 2014 trên phân đoạn CAF3 của rau má cũng khẳng định vai trò chống rối loạn mỡ máu của asiatic acid và madecassic acid qua điều hòa enzym LCAT và SR-BI [5].

Tác động bảo vệ thần kinh của rau má được xác nhận trong nghiên cứu năm 2005 trên chuột cống già [6]. Cho chuột già uống chiết xuất rau má liều 300 mg/kg thể trọng/ngày trong 60 ngày giúp giảm nồng độ oxy hóa màng lipid (LPO) và protein carbonyl (PCO) tại vỏ não, hồi hải mã, thể vân, đồi thị và tiểu não, phục hồi chỉ số chống oxy hóa tương đương chuột non [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2012 khi so sánh khả năng chống oxy hóa với rau đắng biển (Baccopa monnieri) lại cho thấy bột lá rau đắng biển có hàm lượng acid ascorbic, phenol tổng số và tannin cao hơn rau má, từ đó thể hiện năng lực dọn gốc tự do mạnh hơn [7].

Ở mức độ bảo vệ tế bào da, thử nghiệm năm 2021 chứng minh chiết xuất rau má ở dải nồng độ 100-1000 microgam/mL ức chế sản sinh gốc oxy hóa nội bào (ROS) trong tế bào sừng keratinocyte, giảm nồng độ ROS hơn hai lần ở thời điểm ban đầu và gần bốn lần sau 60 phút ủ so với mẫu đối chứng hydro peroxyd [8]. Tuy nhiên với tế bào nguyên bào sợi fibroblast, dịch chiết rau má có hiệu quả dọn ROS thấp hơn thảo dược Epilobium angustifolium [8]. Hầu hết dữ liệu rau má đều đến từ mô hình động vật gặm nhấm hoặc dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, cần thận trọng khi quy đổi trực tiếp sang người [3, 4, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau má và cỏ bợ

Người tiêu dùng thường nhầm tưởng cỏ bợ và rau má là cùng một họ thực vật hoặc thay thế hoàn toàn được cho nhau. Cỏ bợ là loài quyết thủy sinh mang đặc tính thực vật học khác biệt họ Hoa tán của rau má [2, 4]. Hai loài cùng vị thanh, tính mát nhưng cấu tạo phân tử tạo nên hoạt tính sinh học không giống nhau.

Nhiều người quan niệm uống nước cỏ bợ hay rau má càng nhiều thì gan càng sạch mụn nhọt mau khỏi. Hoạt chất dược lý của thảo mộc khi đi vào cơ thể đòi hỏi gan và thận phải chuyển hóa, đào thải. Dùng quá mức nước ép thô chưa qua kiểm soát liều lượng có thể gây hạ thân nhiệt hoặc rối loạn tiêu hóa cục bộ.

Quan niệm cây mọc tự nhiên là an toàn hoàn đối cũng thiếu cơ sở. Cỏ bợ sống ngập trong bùn nước ao đầm, rễ bám sâu vào tầng trầm tích dễ tích tụ ký sinh trùng hoặc tạp chất hòa tan nếu nguồn nước ô nhiễm. Rau má cũng dễ nhiễm giun sán hoặc vi sinh vật gây tiêu chảy nếu thu hái tại vùng đất canh tác kém vệ sinh.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Chưa có nghiên cứu độc tính và dữ liệu an toàn của cỏ bợ trên phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện có về cỏ bợ mới chỉ thực hiện trên chuột và ống nghiệm [1]. Những đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng nước ép cỏ bợ tươi sống hay uống dịch chiết cô đặc.

Người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn, hay đi ngoài phân lỏng cần hạn chế dùng lượng lớn cả hai loại thảo mộc giải nhiệt. Dịch chiết rau má liều cao thể hiện khả năng hạ mỡ máu và giảm đường huyết trên động vật [5, 7]. Người đang điều trị bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa lipid bằng thuốc theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thuốc.

Người mắc các bệnh lý gan thận mạn tính không dùng thảo dược tươi thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc, dị ứng da hoặc tiêu chảy sau khi ăn uống cỏ bợ và rau má, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Hướng dẫn áp dụng cỏ bợ và rau má đúng cách

Khi sử dụng rau má làm thức uống giải khát hoặc món ăn, nên chọn nguồn rau sạch trồng trên đất cạn rõ nguồn gốc [2]. Lá rau má tươi cần rửa sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ mầm bệnh, ngâm rửa cẩn thận trước khi xay nước uống. Có thể nấu canh rau má cùng thịt nạc hoặc tôm để cân bằng tính mát của rau má với tính đầm ấm của đạm động vật.

Cỏ bợ chỉ nên dùng khi thu hái ở nguồn nước sạch không ô nhiễm rác thải hay hóa chất nông nghiệp [1]. Nên chế biến cỏ bợ chín qua nhiệt như luộc, xào hoặc nấu canh cua nhằm tiêu diệt mầm mống ký sinh trùng sống bám trên thân cỏ thủy sinh. Không nên uống nước cỏ bợ tươi sống khi chưa được khử trùng kỹ càng.

Liều lượng sử dụng cho cả hai loại nên dừng ở mức vừa phải, xen kẽ vào các bữa ăn hàng tuần thay vì uống thay nước lọc cả ngày. Khi muốn sử dụng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ rau má hoặc cỏ bợ để hỗ trợ điều trị bệnh, cần có chỉ dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cỏ bợ và rau má đều là những cây thuốc dân dã mang lại giá trị chống oxy hóa đáng ghi nhận cho sức khỏe [2, 4]. Cỏ bợ mạnh về nhóm polyphenol bảo vệ tế bào gan [1], trong khi rau má nổi trội với các triterpene bảo vệ da, mạch máu và hỗ trợ lipid máu [2, 5, 7]. Hiểu đúng dược tính, dùng chín uống sôi và giữ lượng dùng vừa phải là nguyên tắc cốt lõi giúp thanh lọc cơ thể an toàn.