Cây chó đẻ răng cưa (Phyllanthus urinaria) là vị thuốc dân gian quen thuộc, thường được người dân sắc nước uống để mát gan, trị mụn nhọt hay hỗ trợ điều trị đái tháo đường. Nhiều người bệnh có thói quen tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc tây y được kê đơn mà không lường trước các mối nguy tiềm ẩn.
Thực tế, việc tự ý kết hợp chó đẻ răng cưa với các thuốc điều trị tiểu đường có thể gây ra hiện tượng tương tác cộng gộp, làm tụt đường huyết quá mức và đột ngột. Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời.
Khái niệm tương tác thuốc và hạ đường huyết đột ngột
Bệnh đái tháo đường là rối loạn chuyển hóa mãn tính do thiếu hụt tiết insulin hoặc giảm đáp ứng của các cơ quan với insulin [1]. Hiện tượng kháng insulin ở bệnh đái tháo đường type 2 thường kèm theo rối loạn chức năng tế bào beta dẫn tới tăng đường huyết [1]. Để kiểm soát bệnh, người bệnh phải dùng thuốc hạ đường huyết hàng ngày theo phác đồ y khoa [2].
Các thuốc trị đái tháo đường đường uống hiện nay gồm nhóm kích thích tiết insulin như sulphonylureas, meglitenides và nhóm làm tăng nhạy cảm insulin như biguanides (metformin), thuốc ức chế alpha-glucosidase hay tiazolinidediones [2]. Tương tác thuốc giữa các hoạt chất có thể chia thành tương tác dược động học và tương tác dược lực học [2]. Tương tác dược lực học xảy ra khi hai chất có cùng đích tác động sinh học, dẫn đến hiệu ứng hiệp đồng làm tăng tác dụng sinh học quá mức mong muốn [2], [3]. Khi thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết dùng chung với thuốc hạ đường huyết, hiệu ứng cộng gộp này sẽ khiến chỉ số đường huyết giảm sâu ngoài tầm kiểm soát [2], [3].
Cơ chế hạ đường huyết của cây chó đẻ răng cưa
Cây chó đẻ răng cưa chứa các hoạt chất tự nhiên có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa carbohydrate trong cơ thể [1]. Enzyme alpha-glucosidase chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate phức tạp thành glucose tự do để hấp thu vào máu, làm tăng đường huyết [1]. Các chất ức chế enzym alpha-glucosidase được xem là tác nhân chống đái tháo đường type 2 hữu hiệu [1].
Nghiên cứu cho thấy các chiết xuất từ cây chó đẻ răng cưa thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase rất mạnh [1]. Chiết xuất cồn ethanol và chiết xuất nước từ toàn bộ cây ức chế alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 39.7 +- 9.7 mug/mL và 14.6 +- 4.6 mug/mL [1]. Ngoài ra, chiết xuất lá của cây hòa tan trong dung dịch methanol 50% còn có khả năng ức chế men amylase từ tụy [1]. Cơ chế này làm chậm hoặc ngăn chặn sự phân giải tinh bột thành đường tại ruột [1]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn chứa các hợp chất hoạt tính như corilagin và axit gallic [4], đồng thời có khả năng tác động lên enzyme chuyển hóa cytochrome P450 CYP2E1 trong gan [4].
Bằng chứng khoa học về tác dụng giảm đường huyết
Nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh khả năng hạ đường huyết rõ rệt của chiết xuất chó đẻ răng cưa [1]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2018 chỉ ra rằng, việc cho chuột uống chiết xuất methanol 50% từ toàn bộ cây chó đẻ răng cưa với liều 30 mg/kg làm giảm 24% nồng độ glucose trong máu sau 3 giờ [1].
Khi phân đoạn chiết xuất bằng n-butanol, hiệu quả hạ đường huyết ghi nhận ở mức 23% với nồng độ 10 mg/kg và giảm tới 39% ở nồng độ 30 mg/kg [1]. Thậm chí, mức liều 30 mg/kg này đã triệt tiêu hoàn toàn sự gia tăng nồng độ đường huyết thực nghiệm [1]. Các kết quả này chứng thực tiềm năng hạ đường của chó đẻ răng cưa tương tự như một tác nhân dược lý [1]. Dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm, liều lượng dùng trên người vẫn chưa được chuẩn hóa [1].
Nguy cơ tương tác cộng gộp khi phối hợp với thuốc tây
Thuốc nhóm sulphonylureas hoạt động bằng cách kích thích giải phóng insulin nội sinh không phụ thuộc glucose, vốn tiềm ẩn nguy cơ gây hạ đường huyết [5]. Rất nhiều thuốc khi phối hợp sẽ làm tăng tác dụng hạ đường huyết của sulphonylureas, từ đó làm tăng nguy cơ tai biến tụt đường huyết [2]. Việc sử dụng đồng thời thảo dược có tính chất hạ đường như chó đẻ răng cưa cùng lúc với thuốc sulphonylureas sẽ tạo ra sự cộng hưởng kép [1], [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 về các yếu tố thuận lợi gây hạ đường huyết do thuốc cho thấy nguy cơ xảy ra biến cố tụt đường huyết tăng lên khi người bệnh dùng nhiều hơn một loại thuốc điều trị tiểu đường [3]. Trong nghiên cứu này, 37.8% bệnh nhân (28 người) trong nhóm bị hạ đường huyết được xác định có tương tác thuốc - thuốc tiềm tàng giữa các sản phẩm trị tiểu đường đang sử dụng [3]. Cơ chế hạ đường huyết ở những người bệnh này được xác định là do chuyển hóa glucose bị biến đổi hoặc do tính chất hiệp đồng giữa các chất dùng chung [3]. Hệ thống enzyme cytochrome P450 trong gan cũng đóng vai trò chuyển hóa nhiều thuốc trị tiểu đường; sự can thiệp dược lý vào hệ men này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc tự do và gây độc tính [6], [4], [5].
Những nhóm đối tượng đặc biệt cần thận trọng
Người cao tuổi mắc đái tháo đường là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [6], [2]. Người cao tuổi thường phải điều trị phối hợp nhiều loại thuốc do mắc kèm các bệnh lý như tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, rối loạn lipid máu hay béo phì [6], [2]. Quá trình lão hóa kéo theo các thay đổi về dược động học và dược lực học của cơ thể [6]. Sự kết hợp thuốc không kiểm soát ở người cao tuổi thường dẫn tới hạ đường huyết, mất bù trừ tiểu đường hoặc tăng tần suất xuất hiện tác dụng phụ [6].
Thời gian mắc bệnh đái tháo đường cũng quyết định mức độ nhạy cảm của người bệnh với các biến cố tụt đường [3]. Người mắc đái tháo đường từ 1-5 năm và trên 5 năm dễ bị hạ đường huyết do thuốc hơn người bệnh dưới 1 năm [3]. Điều này xuất phát từ việc phản ứng bài tiết glucagon đối kháng khi tụt đường huyết bị suy giảm dần trong 5 năm đầu, và phản ứng tiết epinephrine cũng suy giảm ở phần lớn bệnh nhân sau 10 năm mắc bệnh [3]. Do cơ chế phòng vệ tự nhiên bị suy yếu, việc dùng thêm thảo dược hạ đường như chó đẻ răng cưa khiến nhóm bệnh nhân lâu năm rất dễ rơi vào hôn mê [3].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược
Quan niệm cho rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng không hại là nhận thức rất sai lầm của nhiều người bệnh. Dù chiết xuất tự nhiên không gây độc tính rõ rệt lên gan, thận hay hệ tiêu hóa trong một số thử nghiệm ngắn hạn [1], [4], hoạt tính sinh học mạnh mẽ của chúng vẫn can thiệp sâu vào các phản ứng chuyển hóa tế bào [1], [4].
Nhiều người tự ý uống nước sắc chó đẻ răng cưa thay nước lọc hàng ngày mà vẫn uống thuốc theo đơn bác sĩ. Hành động này vô tình tạo ra tình trạng quá liều dược tính hạ đường, gây hạ đường huyết nghiêm trọng [1], [3]. Thậm chí có trường hợp tự ý bỏ thuốc tây y để chuyển hẳn sang dùng cây cỏ vì sợ độc gan, dẫn đến tình trạng đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, làm trầm trọng thêm các tổn thương mạch máu và cơ quan đích [6], [2].
Khuyến cáo áp dụng an toàn và phòng ngừa tai biến
Người bệnh đái tháo đường cần thông báo minh bạch cho bác sĩ điều trị và dược sĩ tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc dân gian đang sử dụng [3]. Các dược sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc rà soát đơn thuốc và tư vấn việc sử dụng an toàn nhằm phòng ngừa, phát hiện sớm tương tác thuốc [3].
Tuyệt đối không tự ý kết hợp chó đẻ răng cưa với sulphonylureas, metformin hoặc các thuốc ức chế enzym alpha-glucosidase [1], [2]. Nếu có chỉ định dùng thuốc, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn kê y khoa, không tự ý tăng giảm liều [6]. Người bệnh và người nhà cần theo dõi đường huyết mao mạch định kỳ tại nhà, nhận biết sớm các dấu hiệu hạ đường huyết như run rẩy, vã mồ hôi, đói cồn cào, tim đập nhanh hoặc lơ mơ [6]. Khi có dấu hiệu tụt đường, cần bổ sung đường hấp thu nhanh ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được xử trí [5].
Tóm lại, cây chó đẻ răng cưa chứa các hoạt chất có khả năng hạ đường huyết thông qua ức chế enzyme chuyển hóa carbohydrate [1]. Việc kết hợp thảo dược này với thuốc đái tháo đường tiềm ẩn nguy cơ tương tác hiệp đồng nguy hiểm, đặc biệt ở người già và người mắc bệnh lâu năm [6], [3]. Bệnh nhân cần chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào song hành cùng thuốc điều trị.
