Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua cây chó đẻ răng cưa phơi khô hãm nước uống mỗi ngày. Họ tin rằng loại thảo mộc mọc dại này giúp "mát gan, giải độc, lọc sạch cơ thể" mà không mang lại tác dụng phụ. Thậm chí, không ít gia đình thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước thảo dược này trong suốt nhiều tháng liền.

Tuy nhiên, việc uống nước chó đẻ răng cưa tùy tiện và kéo dài không theo liệu trình y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro cho cơ thể. Dù có một số đặc tính dược lý tốt trong ống nghiệm và thực nghiệm, loại thảo mộc này không phải trà giải khát thông thường, việc lạm dụng có thể làm đảo lộn hoạt động tế bào gan và gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Cơ chế tác động dược lý của chó đẻ răng cưa

Cây chó đẻ răng cưa, tên khoa học là Phyllanthus urinaria, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1]. Cây chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp như flavonoid, lignan, tannin, acid phenolic và terpenoid [2]. Những hoạt chất này tạo nên các tác dụng sinh học phong phú đối với tế bào [2].

Trong nghiên cứu tế bào gan, chiết xuất chó đẻ răng cưa cho thấy khả năng chống oxy hóa mạnh. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra dịch chiết này bảo vệ tế bào ung thư gan người (HepG2) trước độc tính của tert-butyl hydroperoxide (t-BH) [3]. Khả năng bảo vệ tế bào này phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng sử dụng [3].

Bên cạnh đó, các hoạt chất chính phân lập từ cây như corilagin và acid gallic có khả năng điều hòa men gan [4]. Thảo dược này ức chế hoạt tính và giảm mức biểu hiện của enzym cytochrom P450 CYP2E1 [4]. Enzym CYP2E1 là protein chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều chất độc và thuốc trong cơ thể [4].

Chó đẻ răng cưa còn tác động lên các thụ thể viêm và chuyển hóa lipid. Thảo dược giúp giảm giải phóng men alanine aminotransferase (ALT), giảm các chất peroxy hóa lipid và ức chế các yếu tố gây viêm như TNF-alpha hay interleukin-6 [5]. Đồng thời, chiết xuất này làm giảm hoạt hóa con đường viêm JNK và NF-kappaB, hỗ trợ hạn chế tích tụ mỡ ở gan [5].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng đã tìm hiểu tác động của Phyllanthus urinaria trên các bệnh lý gan khác nhau.

Một nghiên cứu năm 2008 đánh giá tác động của chó đẻ răng cưa trên tế bào gan AML-12 và tế bào gan nguyên thủy tiếp xúc môi trường thiếu methionine-choline (MCD) trong 24 giờ [5]. Đồng thời, nghiên cứu thử nghiệm trên chuột C57BL/6 và chuột db/db ăn khẩu phần MCD trong 10 ngày [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm tích tụ chất béo, hạ nồng độ triglyceride và giảm nồng độ ALT [5]. Cây cũng ức chế hoạt động phiên mã của yếu tố sinh mỡ C/EBPbeta và tăng biểu hiện enzym phân giải mỡ Cyp4a10 [5].

Năm 2009, thử nghiệm trên chuột bị gây độc gan bằng liều acetaminophen (paracetamol) gây chết cho thấy dùng chiết xuất chó đẻ răng cưa đường uống giúp bảo vệ tế bào gan khỏi hoại tử [4]. Phân tích mô bệnh học xác nhận dược liệu ngăn ngừa tử vong nhờ ức chế men CYP2E1 [4]. Trong nghiên cứu này, liều điều trị của chiết xuất không ghi nhận độc tính trên chuột [4].

Năm 2011, nghiên cứu so sánh 5 loài Phyllanthus trên tế bào HepG2 bị ngộ độc bởi t-BH [3]. Kết quả ghi nhận chỉ có P. urinaria và P. maderaspatensis thể hiện hoạt tính bảo vệ gan rõ rệt thông qua tăng tỷ lệ sống của tế bào [3]. Phân tích HPLC cho thấy chiết xuất P. urinaria không chứa phyllanthin và hypophyllanthin như loài P. amarus, chứng tỏ tác dụng bảo vệ đến từ các nhóm hợp chất khác [3].

Về tác động trên virus viêm gan B, thử nghiệm in vitro năm 1993 trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người PLC/PRF/5 cho thấy dịch chiết chó đẻ răng cưa ở nồng độ 2-4 mg/ml làm giảm mạnh sự tiết kháng nguyên bề mặt HBsAg sau 48 giờ [6]. Hiệu quả giảm tiết kháng nguyên này tăng cao khi phối hợp với 10^(-5) mol/L Ara-A [6].

Về thử nghiệm trên người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (mã số NCT01210989) thực hiện trên 60 bệnh nhân viêm gan nhiễm mỡ không do rượu [7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng P. urinaria có giảm mức độ thoái hóa mỡ gan và giảm hiện tượng phình tế bào gan, nhưng ý nghĩa lâm sàng còn hạn chế [7]. Đáng chú ý, can thiệp không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê về đường huyết lúc đói, mỡ máu, cũng như men gan ALT và AST giữa hai nhóm [7].

Một theo dõi lâm sàng khác kéo dài 3 năm trên bệnh nhân xơ gan do virus viêm gan B ghi nhận chiết xuất từ cây giúp làm chậm hoặc ngăn chặn tiến triển từ xơ gan sang ung thư biểu mô tế bào gan so với nhóm chứng [7].

Nguy cơ độc tính và tổn thương tế bào khi dùng sai cách

Dù mang lại một số tác động hỗ trợ, việc lạm dụng thảo dược này hằng ngày như nước uống giải khát tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ học.

Nghiên cứu công bố năm 2010 thực hiện trên tế bào HepG2 và ty thể phân lập từ gan chuột cảnh báo chiết xuất Phyllanthus urinaria gây độc tế bào phụ thuộc vào liều lượng [8]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) đo bằng phương pháp loại trừ xanh trypan là 431 +/- 65 microg/ml và qua thử nghiệm MTT là 445 +/- 62 microg/ml [8]. Chiết xuất làm thay đổi hình thái tế bào, ức chế quá trình phosphoryl oxy hóa và làm suy giảm chức năng hô hấp của ty thể gan [8]. Tác động này làm suy giảm quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào [8].

Bên cạnh đó, các dữ liệu tổng quan năm 2021 nhấn mạnh rằng y văn khoa học hiện còn rất thiếu bằng chứng toàn diện về hồ sơ độc tính của loài cây này [7]. Đa số các ứng viên thuốc đều thất bại trong quá trình phát triển vì độc tính tiềm ẩn [7]. Dù hợp chất corilagin an toàn trên tế bào thường ở nồng độ dưới 100 muM và an toàn trên chuột C5BL/6 ở liều 300 mg/kg/ngày, độc tính của toàn bộ dịch chiết thô khi hấp thu vào cơ thể người dài ngày vẫn chưa có đủ thử nghiệm kiểm chứng [7].

Khi người dân sắc nước uống liên tục nhiều tháng, các hoạt chất ức chế enzym cytochrom P450 và ức chế hô hấp ty thể có thể tích tụ. Việc này làm thay đổi khả năng giải độc tự nhiên của gan, khiến gan và thận phải làm việc quá tải để đào thải các hợp chất tannin và phenolic acid tồn dư [3, 5, 8].

Hiểu lầm thường gặp về cây chó đẻ răng cưa

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng bổ gan". Mọi loài thảo dược có tính dược lý đều chứa các hợp chất hoạt tính mạnh. Gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các chất này qua tĩnh mạch cửa [3]. Đưa một lượng lớn dịch chiết thảo mộc vào cơ thể mỗi ngày đồng nghĩa với việc bắt tế bào gan phải xử lý liên tục các phân tử lạ.

Hiểu lầm thứ hai là dùng chó đẻ răng cưa để "phòng ngừa viêm gan" cho người khỏe mạnh. Thảo dược này chủ yếu được nghiên cứu trên mô hình bệnh lý như viêm gan B, gan nhiễm mỡ hoặc nhiễm độc hóa chất [1, 6, 7]. Ở người bình thường có chức năng gan tốt, việc dùng chất ức chế men và tác động lên ty thể không mang lại lợi ích phòng ngừa mà còn có nguy cơ gây rối loạn cân bằng nội môi [3, 5].

Một rủi ro lớn khác tại thị trường là nhầm lẫn loài và tạp nhiễm. Cây Phyllanthus urinaria thường xuyên bị trộn lẫn, thay thế hoặc nhầm với các loài cùng chi như P. amarus, P. acidus, P. reticulatus, P. niruri, P. emblica, P. pulcher [1]. Sử dụng nhầm cây dược liệu không rõ nguồn gốc khiến người dùng hấp thu thêm các chất không mong muốn hoặc độc tố tự nhiên chưa được kiểm soát [1].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người sau đây không được tự ý dùng chó đẻ răng cưa thay nước uống:

  • Người khỏe mạnh bình thường: Tuyệt đối không uống thay trà hay nước lọc hằng ngày để tránh nguy cơ ức chế hô hấp ty thể tế bào [8].
  • Người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa qua gan: Do P. urinaria ức chế mạnh enzym CYP2E1, việc uống thảo mộc này chung với các thuốc tây y khác có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến giảm tác dụng hoặc tăng độc tính của thuốc [4].
  • Bệnh nhân viêm gan mạn tính hoặc xơ gan tiến triển: Dù có nghiên cứu ghi nhận tiềm năng hỗ trợ, việc dùng thảo dược cần có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Tự ý dùng nước sắc thô không thể thay thế phác đồ kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu [1, 8].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng về độc tính phát triển của thảo dược này [7].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu sử dụng chó đẻ răng cưa với mục đích hỗ trợ điều trị bệnh lý gan mật, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc y học nghiêm ngặt:

  • Dùng đúng đợt, đúng liệu trình: Không bao giờ uống liên tục quanh năm. Thảo dược chỉ nên dùng theo đợt ngắn ngày dưới sự theo dõi trực tiếp của thầy thuốc y học cổ truyền.
  • Không tự ý hái cây ven đường: Nguồn dược liệu tự nhiên dễ nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc nhầm lẫn với các loài cây dại chứa độc tính [4, 5].
  • Kiểm tra men gan định kỳ: Khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, cần xét nghiệm chức năng gan (AST, ALT) và chức năng thận định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu tổn thương tế bào gan [1, 6].
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Biện pháp bảo vệ gan tốt nhất đã được y học chứng minh là ăn uống cân bằng, hạn chế tối đa rượu bia, uống đủ nước lọc tinh khiết và vận động đều đặn thay vì phụ thuộc vào các loại nước lá giải độc.

Cây chó đẻ răng cưa là một dược liệu có giá trị sinh học cao đối với một số bệnh lý gan mật nhưng cũng là chất có thể gây độc tế bào nếu dùng sai liều. Người dân không nên coi đây là loại trà giải khát hằng ngày. Khi có các vấn đề về gan hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.