Nhiều người dân thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để ngâm rượu, sắc nước uống trị bệnh hoặc bồi bổ cơ thể [1]. Trong số đó, cây cổ giải (thuộc chi Millettia) là cái tên được một số người truyền tai nhau nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe chưa được cảnh báo đầy đủ [2]. Liệu loại cây này có an toàn tuyệt đối như nhiều người lầm tưởng?

Câu trả lời ngắn gọn là cây cổ giải cùng nhiều loài thực vật thuộc chi Millettia có chứa các hợp chất tự nhiên mang độc tính cao, đặc biệt là nhóm rotenoid và rotenone [2]. Việc tùy tiện sử dụng các bộ phận của cây, đặc biệt là hạt, có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính đường tiêu hóa, hô hấp, thần kinh và gây tổn thương các cơ quan chuyển hóa quan trọng như gan, thận [2, 5].

Hợp chất rotenoid: Con dao hai lưỡi trong tự nhiên

Trong tự nhiên, một số loài thực vật thuộc chi Millettia, điển hình như Millettia pachycarpa, tích lũy hàm lượng rotenone và các dẫn xuất rotenoid đáng kể [2]. Rotenone từ lâu đã được con người biết đến và ứng dụng phổ biến như một loại thuốc trừ sâu sinh học hoặc chất diệt cá [3]. Tuy nhiên, đối với động vật có vú và con người, đây là một độc chất môi trường có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa tế bào [3].

Khi xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa, rotenone tấn công mạnh mẽ vào hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [2]. Chất này có khả năng kích hoạt các phản ứng viêm mạnh mẽ tại gan và làm tổn thương các mô phụ trách chuyển hóa [3]. Đáng lo ngại hơn, hiện nay y học vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu nào cho tình trạng ngộ độc rotenone [2].

Nghiên cứu cảnh báo: Độc tính thực tế từ chi Millettia

Độc tính của các loài cây thuộc chi Millettia không chỉ dừng lại ở lý thuyết phòng thí nghiệm mà đã gây ra các vụ ngộ độc thực tế nghiêm trọng trên người [2].

Một báo cáo dịch tễ công bố năm 2021 đã ghi nhận một vụ bùng phát ngộ độc do loài Millettia pachycarpa xảy ra tại Trùng Khánh, Trung Quốc vào tháng 12 năm 2020 [2]. Báo cáo phân tích rằng hạt của loài cây này chứa hàm lượng cao rotenone và rotenoid [2]. Trước đó trong năm 2020, hai sự cố ngộ độc tương tự cũng đã được ghi nhận tại hai tỉnh Quý Châu và Hồ Nam [2].

Báo cáo lâm sàng nhấn mạnh, khi nạn nhân ăn nhầm hạt chứa độc chất này, các triệu chứng nhiễm độc đường tiêu hóa, hô hấp và thần kinh xuất hiện nhanh chóng [2]. Do không có thuốc giải độc đặc hiệu, phác đồ điều trị hoàn toàn dựa vào hồi sức triệu chứng và hỗ trợ chức năng sống [2]. Các biện pháp can thiệp bao gồm đặt nội khí quản, thở máy hỗ trợ, cân bằng kiềm toan và ổn định dấu hiệu sinh tồn [2]. Việc loại bỏ độc chất khỏi đường tiêu hóa bằng cách gây nôn hoặc rửa dạ dày phải được thực hiện khẩn cấp nhằm ngăn chặn cơ thể hấp thu thêm độc tố, ngay cả khi bệnh nhân đã rơi vào trạng thái hôn mê [2]. Ngoài ra, bằng chứng về hiệu quả lọc máu hấp phụ để đào thải rotenone vẫn chưa đầy đủ, dù đây là một trong các lựa chọn cân nhắc [2].

Nguy cơ tổn thương gan từ hoạt chất rotenone

Bên cạnh các ca ngộ độc cấp tính, tác động của hoạt chất rotenone lên mô gan đã được làm sáng tỏ thông qua các nghiên cứu độc học thực nghiệm trên động vật [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 thực hiện trên chuột cống trắng Sprague-Dawley (SD) đã đánh giá chi tiết cơ chế gây tổn thương gan của rotenone [3]. Nghiên cứu chia các cá thể chuột thành 5 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm dùng dung môi DMSO, nhóm rotenone liều thấp (1 mg/kg), liều trung bình (2 mg/kg) và liều cao (4 mg/kg) [3]. Thuốc được cho uống hàng ngày liên tục trong vòng 28 ngày [3].

Kết quả cho thấy, trọng lượng cơ thể chuột ở tất cả các nhóm dùng rotenone đều sụt giảm rõ rệt theo mức độ phụ thuộc liều lượng so với nhóm đối chứng [3]. Về mặt sinh hóa phân tử, rotenone làm gia tăng đáng kể mức biểu hiện mRNA của các yếu tố trung gian gây viêm gồm cyclooxygenase-2 (COX-2), yếu tố nhân kappaB (NF-kappaB), prostaglandin E2 (PGE2), enzyme tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) so với nhóm đối chứng (ngoại trừ biểu hiện của iNOS và TNF-alpha ở liều thấp) [3]. Lượng nitric oxide (NO) và nồng độ protein COX-2, NF-kappaB cũng tăng vọt ở nhóm dùng liều vừa và liều cao [3]. Quan sát mô bệnh học khẳng định tổn thương mô gan diễn ra trầm trọng nhất ở nhóm chuột dùng liều 4 mg/kg [3].

Mặc dù vậy, nghiên cứu trên chuột năm 2019 về cơ chế ức chế chuỗi vận chuyển điện tử ty thể cho thấy bản thân rotenone đơn độc (dùng qua đường nước uống 0,02% hoặc thức ăn từ 0,01% đến 0,1%) không làm tăng men GLDH hay gây tổn thương gan rõ rệt về mặt mô bệnh học [4]. Dù vậy, khi kết hợp với thuốc khác như isoniazid, tỷ lệ tử vong ở động vật tăng vọt tới 83% - 100%, phản ánh nguy cơ tương tác thuốc cực kỳ nguy hiểm [4].

Gánh nặng kép lên chức năng gan và thận

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất lạ (xenobiotics), bao gồm thuốc và các thảo mộc tự nhiên [5]. Cơ chế chuyển hóa thường nhằm giải độc và bài tiết, nhưng đôi khi lại sinh ra các chất chuyển hóa trung gian độc hại, ví dụ như các gốc oxy hóa phản ứng [5]. Thận đóng vai trò tối quan trọng trong việc bài tiết các chất này ra ngoài cơ thể [5].

Khi nồng độ các chất chuyển hóa tăng cao trong nước tiểu, chúng tạo ra nguy cơ đe dọa trực tiếp các ống thận và mô liên kết lân cận [5]. Những bệnh nhân bị mất nước dẫn đến thiểu niệu sẽ khiến nồng độ độc chất và sản phẩm chuyển hóa trong nước tiểu cô đặc hơn, biến đây thành yếu tố rủi ro hàng đầu gây tổn hại thận cấp [5]. Trừ khi tổn thương đã chuyển sang giai đoạn mạn tính, đa phần độc tính gan thận giai đoạn đầu có thể phục hồi nếu được phát hiện và xử lý kịp thời [5]. Tuy nhiên, các tổn thương này trên lâm sàng thường diễn tiến rất nặng nếu người bệnh tự ý dùng thảo mộc bừa bãi [5].

Những hiểu lầm tai hại về cây cỏ tự nhiên

Quan niệm phổ biến nhất trong cộng đồng là "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, không có hóa chất độc hại" [1]. Ước tính có khoảng 80% dân số thế giới dựa vào các chế phẩm từ thực vật để chăm sóc sức khỏe ban đầu [1]. Tuy nhiên, nhiều tài liệu y khoa đã ghi nhận vô số phản ứng ngộ độc nghiêm trọng phát sinh từ thảo mộc thiên nhiên [1].

Công chúng và thậm chí một số nhóm hành nghề y học cổ truyền vẫn chưa nhận thức đầy đủ về độc tính tiềm ẩn của cây cỏ [1]. Nhiều người không biết rằng thảo mộc cấu tạo từ vô số chất hóa học có hoạt tính sinh học, và một phần trong số đó là các chất kịch độc [1]. Việc nhầm lẫn giữa các loài thực vật chứa độc chất như Millettia pachycarpa, hạt củ đậu (Pachyrhizus erosus) hay các chi chứa rotenone khác đã dẫn đến nhiều ca cấp cứu nguy kịch hoặc tử vong thương tâm tại nhiều quốc gia [2].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi đối tượng đều cần thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm tự chế từ cây cổ giải hay các loài thuộc chi Millettia [2]. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với rủi ro cao nhất:

  • Người có tiền sử bệnh gan hoặc suy giảm chức năng thận: Nền tảng chức năng suy yếu khiến các cơ quan này không thể chống đỡ trước sự tấn công của các gốc oxy hóa hoặc phản ứng viêm do độc chất từ thảo mộc gây ra [5].
  • Người cao tuổi: Nhóm bệnh nhân này thường xuyên gặp tình trạng suy giảm chức năng lọc, nguy cơ mất nước gây thiểu niệu cao và có nhiều bệnh lý nền kết hợp [5].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị: Sự tương tác giữa các hoạt chất trong cây với các enzyme chuyển hóa qua gan (cytochrome P450) có thể làm thay đổi nồng độ thuốc, gây ngộ độc kép hoặc suy đa tạng [3, 7].

Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về cây cổ giải trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em [2, 5]. Vì vậy, việc cho các đối tượng nhạy cảm này dùng thảo mộc truyền miệng là hành động mạo hiểm khôn lường [1].

Lời khuyên an toàn và cách phòng tránh

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  • Tuyệt đối không tự ý thu hái, sử dụng hạt, rễ hay vỏ cây cổ giải hoặc các loài cây dại nghi thuộc chi Millettia để làm thuốc uống hay ngâm rượu [2].
  • Không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định khoa học hoặc chưa được Bộ Y tế cấp phép lưu hành [1].
  • Khi cần sử dụng dược liệu điều trị bất kỳ bệnh lý nào, hãy tìm đến các cơ sở y tế uy tín và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền.
  • Nếu lỡ nuốt phải các bộ phận của cây nghi có độc và xuất hiện triệu chứng bất thường về tiêu hóa, nôn ói, khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được súc rửa dạ dày và cấp cứu kịp thời [2].

Cây cỏ tự nhiên mang lại nhiều giá trị chữa bệnh, nhưng ranh giới giữa dược liệu và độc chất đôi khi rất mong manh [1]. Độc tính gan, thận từ các hợp chất rotenoid trong các loài thuộc chi Millettia là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất cho thói quen tự ý dùng thuốc dân gian [2, 5]. Luôn tỉnh táo, chọn lọc thông tin và tham vấn chuyên môn y tế là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của chính mình [1].