Cây cứt ngựa có trị viêm khớp như lời đồn? Bằng chứng hiện nay

Lời đồn dân gian về cây cứt ngựa chữa khớp

Viêm khớp gây đau nhức mạn tính, thúc đẩy người bệnh tìm kiếm thảo dược truyền miệng. Cây cứt ngựa (chi Teucrium) là ví dụ thường được đồn thổi có khả năng trị dứt điểm viêm khớp, sưng đau.

Thực tế khoa học cho thấy cây chưa thể trị viêm khớp ở người. Các nghiên cứu hiện dừng lại ở mô hình chuột và tế bào thực nghiệm. Thiếu thử nghiệm lâm sàng đối chứng để khẳng định hiệu quả điều trị hoặc mức độ an toàn trên người.

Cơ chế sinh học ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Viêm khớp tiến triển do hệ miễn dịch tạo ra các cytokine tiền viêm và gốc oxy hóa phá hủy mô sụn. Các chiết xuất từ chi Teucrium chứa hợp chất chuyển hóa thứ cấp gồm flavonoid, polyphenol và tinh dầu [4, 5, 8].

Phân tích hóa thực vật chỉ ra chiết xuất lá khô chứa hợp chất flavon, flavonoid; tinh dầu chứa alpha-pinene (25,769%) và myrcene (12,507%); chiết xuất cồn chứa axit sinapic (15,553 mg/g) và eugenol (6,805 mg/g) ^[1]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra chiết xuất ethanol của Teucrium montanum chứa các thành phần chiếm ưu thế như verbascoside và luteolin 7-O-rutinoside ^[2].

Các chất này can thiệp vào tín hiệu miễn dịch bằng cách ức chế sản sinh chất trung gian gây viêm, đồng thời giảm sản sinh gốc tự do gây tổn thương mô [1, 8].

Các bằng chứng trên mô hình động vật viêm khớp và giảm đau

Nghiên cứu năm 2024 khảo sát chiết xuất cồn cây Teucrium montanum trên mô hình chuột cống bị viêm khớp dạng thấp do tiêm collagen týp II ^[2]. Chuột Dark Agouti được chia nhóm cho uống chiết xuất với liều 100 hoặc 200 mg/kg mỗi ngày ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm điểm số bệnh khớp và tình trạng viêm khớp cổ chân ^[2].

Ở mức độ phân tử, thảo dược hạ thấp nồng độ các cytokine tiền viêm gồm TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta ở mô bàn chân, tăng chỉ số chống oxy hóa trong huyết thanh ^[2]. Thuốc làm giảm biểu hiện CD86, MHCII và TLR-4 trên tế bào CD11b+, dịch chuyển cân bằng miễn dịch Th17/Treg về phía tế bào T điều hòa, giảm tần suất tế bào B và kháng thể kháng collagen loại II ^[2].

Một đánh giá năm 2018 và bài báo năm 1989 ghi nhận chiết xuất cồn của Teucrium polium liều 500 mg/kg cân nặng ức chế tình trạng viêm cấp do carrageenan và giảm u hạt do cấy viên bông ở chuột [5, 6].

Về giảm đau, nghiên cứu năm 2015 dùng chiết xuất nước Teucrium persicum trên chuột nhắt với các liều 100, 200 và 400 mg/kg qua đường uống ^[3]. Sau một tuần, cả 3 liều làm giảm hành vi liếm chân trong thử nghiệm formalin ^[3]. Ở mô hình đau thần kinh do thắt dây thần kinh tọa uống liên tục 14 ngày, liều 200 và 400 mg/kg thể hiện tác dụng giảm đau trong thử nghiệm mâm nhiệt ^[3]. Dù vậy, chiết xuất này không cho thấy tác dụng kháng viêm trong thử nghiệm u hạt do bông hàn ^[3].

Năm 2003, thử nghiệm tiêm phúc mạc dịch chiết toàn phần và tinh dầu của Teucrium polium trên chuột nhắt bị gây đau quặn bằng axit axetic 0,6% cho thấy hiệu quả giảm co thắt ^[4]. Dịch chiết toàn phần liều 150, 225 và 300 mg/kg làm giảm cơn quặn đau lần lượt là 39,13%, 65,44% và 21,41% với liều hiệu quả ED50 đạt 67,92 mg/kg ^[4]. Tinh dầu ở các liều từ 9,37 đến 150 mg/kg giảm đau từ 35,22% đến 90,22%, liều ED50 đạt 29,41 mg/kg ^[4]. Tinh dầu giữ vai trò chính trong hoạt tính giảm đau tạng ^[4].

Kháng viêm tại mô hình tế bào và các cơ quan khác

Nghiên cứu năm 2011 trên các dịch chiết methanol, nước và phân đoạn giàu flavonoid (TOF) từ lá cây Teucrium ramosissimum ghi nhận khả năng điều biến miễn dịch ^[5]. Trên đại thực bào màng bụng chuột cô lập, dịch chiết thay đổi hoạt tính enzyme lysosome và năng lực giải phóng oxit nitric ^[5]. Dịch chiết cũng làm thay đổi sự tăng sinh của tế bào lách chuột khi vắng mặt chất kích thích phân bào ^[5].

Năm 2010, nghiên cứu gây viêm đại tràng thực nghiệm ở chuột cống bằng TNBS và ethanol kiểm tra chiết xuất Teucrium persicum đường uống liều 100, 200 và 400 mg/kg trong 10 ngày ^[6]. Kết quả ghi nhận thảo dược cải thiện tổn thương đại thể lẫn vi thể, hạ hoạt độ myeloperoxidase (MPO), giảm nồng độ chất peroxy hóa lipid màng, giảm TNF-alpha, IL-1beta và nâng cao năng lực chống oxy hóa FRAP ^[6].

Dù có các tác động kháng viêm trên, toàn bộ dữ liệu chỉ thể hiện phản ứng sinh học trong mô hình động vật bị gây bệnh nhân tạo hoặc tế bào nuôi cấy đơn lẻ.

Giới hạn lớn: Bằng chứng lâm sàng trên người chưa có

Mô hình viêm khớp thực nghiệm ở chuột không đại diện hoàn toàn cho bệnh cảnh phức tạp của viêm xương khớp hay viêm khớp dạng thấp ở người. Sự khác biệt về chuyển hóa qua gan, hấp thu đường ruột và liều dùng giữa các loài là rào cản lớn.

Bằng chứng lâm sàng liên quan đến chi Teucrium hiện rất hạn chế. Nghiên cứu năm 2018 chỉ ghi nhận một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù ba trên 70 nữ sinh viên uống bột Teucrium polium mỗi 6 giờ trong 3 ngày đầu kỳ kinh nguyệt để giảm đau bụng kinh, cho kết quả tương đương axit mefenamic 250 mg ^[1]. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào được công bố nhằm đánh giá việc uống cây cứt ngựa trị bệnh lý viêm khớp ở bệnh nhân.

Tuyên bố cây cứt ngựa là "thần dược trị dứt điểm viêm khớp" là phóng đại và thiếu cơ sở.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cứt ngựa

Nhiều người bệnh tin thảo dược mọc hoang luôn lành tính, có thể uống thay nước hằng ngày để trị đau nhức xương khớp. Đây là nhận thức sai lầm vì thực vật chứa hỗn hợp hóa chất phức tạp chưa qua tinh chế.

Chiết xuất thô từ tự nhiên tiềm ẩn độc tính sinh học nếu dùng liều cao, kéo dài. Ngoài ra, việc người bệnh tự ý đắp lá tươi lên các khớp sưng nóng có thể gây viêm da tiếp xúc, nhiễm trùng ngoài da mà không giải quyết được gốc rễ tổn thương bên trong ổ khớp.

Ai nên thận trọng?

Người mắc bệnh gan, suy giảm chức năng gan cần tránh dùng loại cây này. Các chiết xuất thực vật thuộc chi Teucrium trong nhiều tài liệu y khoa quốc tế đã từng được cảnh báo liên quan đến độc tính trên tế bào gan.

Người có bệnh nền mạn tính, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc điều trị tiểu đường phải thận trọng. Thảo dược ghi nhận khả năng hạ đường huyết thực nghiệm ^[7], dễ gây hạ đường huyết quá mức khi tương tác thuốc. Phụ nữ có thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng. Bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ thảo dược nào.

Áp dụng thực tế khoa học cho người đau khớp

Người bệnh không nên tự ý thu hái, sắc nước hay ngâm rượu cây cứt ngựa để uống trị viêm khớp khi chưa có quy chuẩn liều lượng và chỉ định y khoa rõ ràng. Việc uống nước sắc tự chế không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất và độc tố.

Giải pháp kiểm soát viêm khớp an toàn gồm tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục chịu lực nhẹ như bơi lội, đạp xe, và bổ sung dinh dưỡng cân bằng là biện pháp bền vững. Nếu muốn dùng thảo dược hỗ trợ, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa, được kiểm định độc tính và có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Bằng chứng khoa học bước đầu cho thấy cây cứt ngựa có chứa hoạt chất kháng viêm và giảm đau trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến đơn thuốc lâm sàng còn rất xa. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời truyền miệng để tránh làm chậm trễ cơ hội điều trị y khoa chuẩn mực.