Thiên ma là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được truyền tai như thần dược bổ não, phòng ngừa sa sút trí tuệ và Alzheimer ở người cao tuổi. Nhiều người tìm mua củ tươi hoặc chế phẩm chiết xuất để uống hàng ngày với hy vọng giữ cho trí óc minh mẫn.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chưa đủ bằng chứng lâm sàng xác nhận thiên ma ngăn ngừa được bệnh Alzheimer trên người [1]. Đa số kết quả tích cực mới dừng lại ở mức tế bào và mô hình động vật thí nghiệm [2, 3, 5, 7].

Niềm tin dân gian và câu trả lời từ khoa học

Trong y học cổ truyền, thiên ma (tên khoa học Gastrodia elata) được dùng từ thời cổ đại để trị chóng mặt, động kinh, đột quỵ và suy giảm trí nhớ [1]. Gastrodin, một thành phần hoạt chất chính chiết xuất từ thiên ma, gần đây được ứng dụng điều trị đau nửa đầu, động kinh, bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ và trầm cảm [1].

Dù được xem là thảo dược tiềm năng, việc khẳng định thiên ma ngăn ngừa được hội chứng sa sút trí tuệ nói chung và bệnh Alzheimer nói riêng là chưa có cơ sở thực chứng vững chắc [1]. Đa số nghiên cứu quy mô hiện tại chỉ ghi nhận tác dụng sinh học trên chuột [2, 3, 5, 7]. Để đưa vào hướng dẫn điều trị chính thức, hoạt chất này cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [1].

Cơ chế tác động thần kinh được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cho thấy hoạt chất gastrodin có tác dụng chống viêm, giảm căng thẳng oxy hóa, ức chế quá trình chết tế bào thần kinh theo chu trình, điều hòa tự thực bào tế bào thần kinh và mang lại hiệu quả bảo vệ tế bào não [1]. Nhiều thử nghiệm chỉ ra gastrodin giúp cải thiện triệu chứng lo âu, trầm cảm liên quan đến tổn thương mạch máu do đái tháo đường, xơ vữa động mạch và sa sút trí tuệ mạch máu [1]. Gastrodin bao phủ các triệu chứng phức tạp của hội chứng suy giảm nhận thức tốt hơn và an toàn hơn một số thuốc trị sa sút trí tuệ hiện có [1].

Năm 2024, một thử nghiệm trên chuột mô hình giả lập bệnh Alzheimer do tiêm D-galactose và nhôm clorua (D-Gal/AlCl3) cho thấy thiên ma lên men (bằng vi khuẩn Lactobacillus plantarum, Acetobacter pasteurianus và nấm men Saccharomyces) cải thiện rõ rệt chức năng dẫn truyền thần kinh [2]. Chuột dùng thiên ma lên men giảm nồng độ protein amyloid-beta, Tau, P-Tau, men acetylcholinesterase và chất chỉ thị tổn thương malondialdehyde [2]. Đồng thời, các chỉ số acetylcholin, men choline acetyltransferase và enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase trong mô não chuột đều tăng lên [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm tiêm amyloid-beta (Abeta25-35) vào não chuột cống cũng ghi nhận dịch chiết củ thiên ma khôi phục nồng độ choline acetyltransferase ở vùng hồi hải mã tương đương mức chuột khỏe mạnh [3]. Thiên ma đồng thời kéo giảm hoạt tính men acetylcholinesterase ở vỏ não trước trán, vách ngăn trong và hồi hải mã về mức bình thường [3].

Năm 2023, nghiên cứu dùng thiên ma tươi trên chuột mô hình giảm tải trọng chi sau mô phỏng tình trạng không trọng lực [4]. Dùng liều 0,5 g/kg hoặc 1,0 g/kg mỗi ngày liên tục trong 4 tuần giúp chuột cân bằng các yếu tố gây viêm và kháng viêm ở hồi hải mã [4]. Thảo dược này đảo ngược sự gia tăng bất thường của phức hợp viêm NLRP3 và NF-kappaB, ức chế protein liên quan chết tế bào nhờ kích hoạt con đường tín hiệu PI3K/AKT/mTOR, điều chỉnh nồng độ chất dẫn truyền thần kinh glutamate [4].

Năm 2025, bài thuốc thực phẩm chức năng kết hợp thiên ma, hoàng tinh (Polygonatum sibiricum) và phục linh (Poria cocos) thử nghiệm trên chuột bị thiếu ngủ mạn tính [5]. Công thức này ức chế chuỗi tín hiệu TLR2/MyD88/NF-kappaB ở hồi hải mã, giảm viêm thần kinh, giảm apoptosis, đồng thời điều hòa con đường PI3K/AKT/GSK3beta nhằm bảo vệ tính toàn vẹn sợi thần kinh và duy trì tính mềm dẻo của synap [5].

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm

Dù các chỉ số hóa sinh chuyển biến tích cực, kết quả kiểm tra hành vi nhận thức trên động vật bộc lộ những giới hạn rõ rệt:

Thử nghiệm năm 2013 dùng liều 500 mg/kg hoặc 1.000 mg/kg dịch chiết thiên ma cho chuột cống bị tổn thương não [3]. Kết quả kiểm tra mê lộ nước Morris cho thấy chuột cải thiện khả năng ghi nhớ không gian tham chiếu dài hạn trong bài thử nghiệm thăm dò [3]. Ngược lại, thiên ma hoàn toàn không cải thiện trí nhớ làm việc ngắn hạn và không có tác động đáng kể nào trong giai đoạn huấn luyện học tập ban đầu của chuột [3].

Nghiên cứu năm 2023 trên chuột bị mô phỏng mất trọng lực ghi nhận dùng thiên ma tươi liều 0,5 g/kg hoặc 1,0 g/kg giúp chuột nâng cao điểm số ở bài kiểm tra nhận biết vị trí vật thể, bài kiểm tra bước xuống bục và kiểm tra mê lộ nước, bao gồm cả trí nhớ không gian ngắn hạn lẫn dài hạn [4].

Nghiên cứu năm 2024 khảo sát chuột Alzheimer được chia ngẫu nhiên thành 6 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm mô hình bệnh, nhóm dùng thuốc donepezil, và ba nhóm dùng thiên ma lên men liều thấp, trung bình, cao [2]. Kết quả phân tích hệ vi sinh đường ruột cho thấy thiên ma lên men gia tăng độ phong phú của vi khuẩn có lợi như Lachnospira và Lactobacillus [2].

Thử nghiệm năm 2025 kết hợp thiên ma, hoàng tinh và phục linh trên chuột thiếu ngủ mạn tính qua các bài kiểm tra mê lộ chữ Y, nhận biết đồ vật, mê lộ nước Morris và tránh né thụ động [5]. Bài thuốc giúp hồi phục trí nhớ hành vi và điều hòa chuyển hóa axit amin tryptophan [5].

Tuy vậy, điểm chung của các bằng chứng này là đều thực hiện trên chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người mắc Alzheimer thật sự [1].

Rào cản dược học và giới hạn của bằng chứng hiện có

Trở ngại lớn nhất của thiên ma khi muốn chuyển giao từ phòng thí nghiệm sang điều trị lâm sàng nằm ở dược động học của hoạt chất gastrodin [1]. Tỷ lệ chất chuyển hóa của gastrodin thâm nhập qua hàng rào máu não rất thấp [1].

Hơn nữa, thời gian duy trì tác dụng của hoạt chất này trong cơ thể khá ngắn do tốc độ thải trừ nhanh [1]. Gastrodin đòi hỏi phải phát triển các phương thức vận chuyển thuốc hiệu quả hơn hoặc phối hợp cùng các vị thuốc đông, tây y khác để kéo dài thời gian chuyển hóa [1]. Đến nay, các dữ liệu về ứng dụng điều trị của gastrodin vẫn thiếu hụt bằng chứng dựa trên thực chứng y khoa và cần nhiều thử nghiệm lâm sàng hơn [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thiên ma

Nhiều người lầm tưởng thiên ma có thể chữa khỏi bệnh Alzheimer hoặc thay thế hoàn toàn các thuốc tân dược đang kê đơn. Thực tế, khoa học chưa từng công nhận thiên ma là thuốc điều trị khỏi bệnh suy giảm nhận thức [1].

Hiểu lầm khác là dùng thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt, uống vô tội vạ. Mọi nghiên cứu tác dụng đều dựa trên liều lượng chiết xuất được kiểm soát nghiêm ngặt [5, 7]. Việc tự ý sắc uống lượng lớn củ tươi hoặc củ khô không đồng nghĩa cơ thể hấp thu trọn vẹn hoạt chất gastrodin vào não bộ, do rào cản máu não hạn chế sự thâm nhập của dược chất này [1].

Bên cạnh đó, sa sút trí tuệ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nguy cơ có thể can thiệp được. Một nghiên cứu tổng quan dạng umbrella năm 2022 bao gồm 118 nghiên cứu với 243 mối liên quan đã khẳng định: trình độ học vấn đầu đời, đường huyết từ trung niên đến cuối đời, chỉ số khối cơ thể (BMI), rung nhĩ, việc lạm dụng thuốc an thần nhóm benzodiazepine và tốc độ đi bộ là những yếu tố có bằng chứng thuyết phục liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ [6].

Bằng chứng gợi ý mạnh cũng ghi nhận tác động từ huyết áp trung niên, nồng độ homocysteine, bệnh mạch máu não, suy giảm thính lực, bệnh hô hấp, thiếu máu, hút thuốc lá, uống rượu bia, chế độ ăn, giấc ngủ, hoạt động thể lực và giao tiếp xã hội [6]. Do đó, chỉ dựa vào một vị thảo dược như thiên ma mà lơ là kiểm soát huyết áp, đường huyết hay lối sống là cách phòng bệnh sai lệch [6].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Người cao tuổi có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường đang dùng thuốc tây cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm các chế phẩm từ thiên ma. Gastrodin có thể tạo ra các tương tác chuyển hóa khi kết hợp với thuốc điều trị mạch máu hoặc thuốc hướng thần [1].

Người có cơ địa nhạy cảm, chức năng tiêu hóa kém cũng cần lưu ý khi dùng thiên ma lên men hoặc củ tươi để tránh rối loạn vi sinh vật đường ruột hoặc kích ứng đường tiêu hóa [2]. Tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc điều trị sa sút trí tuệ hay tim mạch do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống thiên ma [1, 6].

Gợi ý áp dụng và lối sống bảo vệ trí não

Nếu muốn dùng thiên ma như một loại thực phẩm bổ trợ sức khỏe, người dùng chỉ nên xem đây là thành phần hỗ trợ bổ sung, không lạm dụng:

  • Liều lượng: Tham khảo chỉ dẫn của chuyên gia y tế, tránh dùng liều quá cao vượt mức khuyến cáo sinh học thông thường [5, 7].
  • Dạng dùng: Nghiên cứu cho thấy thiên ma có thể dùng dạng tươi [4], dạng lên men [2], hoặc kết hợp trong bài thuốc bổ trợ chứa hoàng tinh, phục linh nhằm tăng cường bảo vệ tế bào thần kinh [5].
  • Kiểm soát yếu tố nguy cơ: Cần tích cực kiểm soát huyết áp, duy trì chỉ số đường huyết ổn định, giữ chỉ số BMI hợp lý, tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, giữ thính lực tốt và duy trì giao tiếp xã hội [6]. Đây mới là những can thiệp có bằng chứng khoa học vững chắc giúp giảm nguy cơ tiến triển sa sút trí tuệ [6].

Thiên ma mang lại nhiều triển vọng sinh học trong việc bảo vệ tế bào não và điều hòa thần kinh trên mô hình thí nghiệm [1, 2, 3, 5, 7]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên xem đây là thần dược ngăn chặn hoàn toàn bệnh sa sút trí tuệ hay Alzheimer [1]. Xây dựng lối sống lành mạnh và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa luôn là giải pháp bảo vệ trí não an toàn và hiệu quả nhất [6].