Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn để nấu nước uống mỗi khi bị đau dạ dày, ợ chua hay viêm loét đường tiêu hóa. Cây hàn the ba hoa (tên khoa học là Desmodium triflorum) là một trong những loại thảo dược dân gian thường được truyền tai với công dụng làm dịu cơn đau bụng và hỗ trợ đường ruột. Tuy nhiên, liệu loài cây mọc hoang này đã thực sự được khoa học chứng minh về khả năng chữa lành vết loét dạ dày hay chưa?
Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học hiện đại chưa có bằng chứng thực nghiệm trực tiếp chứng minh cây hàn the ba hoa có tác dụng chữa loét dạ dày trên người. Dữ liệu nghiên cứu hiện có trên mô hình chuột chỉ ghi nhận cây này có đặc tính giảm đau tổng quát và chống viêm [1]. Vì vậy, việc đồn thổi loại cây này chữa dứt điểm bệnh viêm loét dạ dày là thiếu cơ sở khoa học xác thực.
Dân gian truyền miệng và thực tế khoa học
Trong đời sống thường nhật, nhiều người bệnh khi thấy các triệu chứng đau rát vùng thượng vị thường tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây hàn the ba hoa vì nghĩ rằng thảo mộc thì vô hại. Thói quen này xuất phát từ việc loại cây này dễ tìm, mọc sát mặt đất ở khắp các bãi cỏ, bãi đất trống.
Thực tế, loét dạ dày là tổn thương thực thể sâu tại lớp niêm mạc đường tiêu hóa, gây ra bởi sự mất cân bằng giữa yếu tố bảo vệ niêm mạc và các tác nhân tấn công như axit dịch vị hoặc vi khuẩn. Việc sử dụng dược liệu chưa qua kiểm chứng định lượng có thể khiến người bệnh trì hoãn các phác đồ điều trị y khoa cần thiết.
Nhiều người nhầm lẫn giữa tác dụng giảm đau thông thường với khả năng làm lành ổ loét dạ dày. Khi uống thảo mộc và thấy bớt cảm giác đau tạm thời, người bệnh dễ ngộ nhận rằng ổ loét đã được chữa khỏi, dẫn tới việc chủ quan trong theo dõi và tái khám.
Cơ chế tác động: Giảm đau và kháng viêm tổng quát
Để hiểu rõ hơn về tiềm năng của cây hàn the ba hoa, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra dịch chiết xuất từ toàn bộ cây trên các mô hình phản ứng sinh học cơ bản. Viêm và đau là hai phản ứng tự nhiên của cơ thể khi có mô bị tổn thương, bao gồm cả mô niêm mạc.
Cơ chế kháng viêm của một hoạt chất thường liên quan đến việc ngăn chặn các tín hiệu gây viêm mô và tăng cường các enzyme bảo vệ chống lại quá trình oxy hóa. Khi phản ứng viêm quá mức bị ức chế, lưu lượng máu và các tổn thương thứ phát do stress oxy hóa sẽ giảm đi.
Đối với cây hàn the ba hoa, các nhà khoa học tìm hiểu xem liệu chiết xuất của cây có thể can thiệp vào các con đường hóa học trung gian gây viêm và thụ thể cảm nhận đau hay không. Dù vậy, cơ chế kháng viêm ở mô ngoại biên không hoàn toàn đồng nghĩa với cơ chế tạo lớp nhầy hay giảm tiết axit bảo vệ tế bào dạ dày.
Nghiên cứu trên động vật nói gì về hàn the ba hoa?
Nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá hoạt tính giảm đau và kháng viêm của chiết xuất methanol từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum - MDT) trên mô hình động vật là chuột [1]. Nghiên cứu sử dụng các mô hình gây đau bằng cách tiêm axit axetic (gây co thắt bụng) và nghiệm pháp formalin, cùng mô hình gây phù bàn chân chuột bằng lambda-carrageenan để đánh giá viêm [1].
Trong thử nghiệm giảm đau, dịch chiết MDT ở liều lượng 0,5 g/kg và 1,0 g/kg đã làm giảm phản ứng co thắt bụng do axit axetic gây ra và giảm thời gian liếm chân ở giai đoạn muộn của nghiệm pháp formalin trên chuột [1]. Kết quả này cho thấy dịch chiết có hoạt tính giảm đau ngoại biên và trung ương ở động vật [1].
Ở thử nghiệm kháng viêm, liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg của MDT đã làm giảm tình trạng phù nề bàn chân chuột tại các thời điểm 3, 4, 5 và 6 giờ sau khi tiêm chất gây viêm lambda-carrageenan [1]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa SOD và glutathione reductase (GRd) ở mô gan chuột [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận MDT làm giảm mức malondialdehyde (MDA) - một dấu ấn của sự phá hủy tế bào do oxy hóa - tại bàn chân chuột bị viêm ở thời điểm 3 giờ [1]. Ngoài ra, dịch chiết còn tác động điều hòa nồng độ interleukin-1beta (IL-1beta), yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha) và oxit nitric (NO) trong các mô viêm [1]. Dù kết quả chứng minh cây có hoạt tính giảm đau và chống viêm trên chuột, nghiên cứu này hoàn toàn không đo lường các chỉ số tổn thương niêm mạc dạ dày hay diện tích ổ loét dạ dày [1].
Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng
Bằng chứng thực nghiệm đã xác nhận cây hàn the ba hoa chứa các hợp chất có khả năng hỗ trợ chống lại stress oxy hóa và giảm bớt các phản ứng viêm cấp tính trên mô hình sưng phù bàn chân động vật [1]. Khả năng điều hòa các chất chỉ điểm viêm như IL-1beta và TNF-alpha là một đặc tính sinh học đáng chú ý [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hiện tại chưa có thử nghiệm nào được công bố đánh giá trực tiếp khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày của loài cây này trước các tác nhân gây loét thực nghiệm. Toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên loài gặm nhấm với các mô hình viêm ngoại biên, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1].
Việc suy diễn từ tác dụng giảm sưng bàn chân và giảm đau co thắt sang công dụng "trị loét dạ dày" là bước nhảy vọt chưa có cơ sở khoa học [1]. Người bệnh không nên xem các kết quả trong phòng thí nghiệm trên động vật là bảo chứng cho hiệu quả chữa bệnh trên người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng bất kỳ loại cây nào có tính kháng viêm cũng chữa lành được vết loét dạ dày. Thực tế, dạ dày là môi trường axit khắc nghiệt, để điều trị loét cần có cơ chế đặc hiệu như ức chế tiết axit dịch vị, kích thích lớp chất nhầy mucin hoặc tiêu diệt vi khuẩn, những điều mà chiết xuất hàn the ba hoa chưa được chứng minh có thể làm được.
Một ngộ nhận khác là nghĩ rằng thảo dược mọc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không độc. Cây cỏ tự nhiên có thể chứa nhiều tạp chất, kim loại nặng từ đất hoặc nấm mốc nếu thu hái và bảo quản không đúng quy trình, từ đó gây hại cho gan và thận.
Ngoài ra, việc tự ý hái cây đun uống thay cho thuốc kê đơn dễ dẫn đến nguy cơ thủng dạ dày hoặc xuất huyết tiêu hóa do vết loét không được can thiệp đúng lúc. Cơn đau có thể tạm lắng do tác dụng giảm đau nhẹ nhưng vết loét bên trong vẫn tiếp tục tiến triển xấu [1].
Ai nên thận trọng?
Những người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cây hàn the ba hoa để chữa bệnh. Nhóm đối tượng này cần được can thiệp y tế bằng các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn và hiệu quả rõ ràng.
Chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc dùng cây hàn the ba hoa trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ mới thử nghiệm trên động vật thí nghiệm [1]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này không được tự ý sử dụng.
Người có bệnh nền mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống viêm, thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Cách tiếp cận đúng đắn và áp dụng thực tế
Nếu có ý định sử dụng cây hàn the ba hoa như một biện pháp hỗ trợ dân gian cho sức khỏe tổng thể, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi đã hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền. Tuyệt đối không dùng dược liệu để thay thế đơn thuốc điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.
Khi thu hái dược liệu, cần đảm bảo nguồn gốc cây trồng sạch, không bị phun thuốc trừ sâu hay mọc ở vùng đất nhiễm bẩn kim loại nặng. Dược liệu cần được rửa sạch bụi đất, phơi sấy khô ráo để tránh nấm mốc phát triển trước khi sắc hãm.
Để bảo vệ dạ dày, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là duy trì lối sống khoa học: ăn uống đúng giờ, hạn chế rượu bia, đồ cay nóng, không tự ý dùng thuốc giảm đau bừa bãi và kiểm soát căng thẳng. Khi xuất hiện các cơn đau bụng bất thường kéo dài, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để nội soi và chẩn đoán chính xác.
Cây hàn the ba hoa đã cho thấy những tiềm năng sinh học nhất định về khả năng giảm đau và kháng viêm trong các mô hình thí nghiệm trên chuột [1]. Dù vậy, lời đồn về công dụng điều trị viêm loét dạ dày của thảo dược này vẫn chưa có bằng chứng khoa học xác thực ở người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không tự ý dùng thảo mộc thay thế y khoa để bảo vệ an toàn cho sức khỏe bản thân.
