Nhiều người dân thường truyền tai nhau kinh nghiệm hái các loại lá cây quanh nhà để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc trị các chứng mụn nhọt, viêm sưng. Trong số đó, cây lẹo mắt (danh pháp khoa học thường dùng là Colubrina asiatica) là loại thực vật mọc hoang khá phổ biến ở vùng ven biển và bờ bụi. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá cây này đem đun nước uống hàng ngày liệu có an toàn cho hệ tiêu hóa hay không lại là vấn đề ít ai hiểu rõ.
Câu trả lời ngắn gọn theo khía cạnh khoa học là: Không nên tự ý uống nước sắc hoặc nước ép từ cây lẹo mắt. Toàn bộ phần lá và các bộ phận của cây này chứa hàm lượng saponin tự nhiên đặc biệt cao, đây là nhóm hợp chất hóa học có đặc tính tạo bọt xà phòng, dễ gây bào mòn cơ học vi mô, kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột, dẫn tới nôn nao, cồn cào và tiêu chảy dữ dội.
Cây lẹo mắt và thói quen dùng thảo mộc dân gian
Cây lẹo mắt (thuộc họ Táo ta - Rhamnaceae) là cây bụi leo rải rác ở nhiều vùng sinh thái nước ta. Dân gian đôi khi dùng lá tươi đắp ngoài để làm dịu cảm giác cộm ngứa mắt hoặc sát trùng nhẹ ngoài da nhờ khả năng tẩy rửa tự nhiên. Tuy nhiên, sự nhầm lẫn giữa công dụng bôi đắp ngoài da và công dụng dùng đường uống trong y học dân gian rất thường xảy ra.
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên hễ mọc hoang là lành tính, có thể sắc uống thay trà để mát gan. Thực tế hoàn toàn ngược lại, trong giới thực vật học, những loài cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên kháng sâu bọ thường tích lũy các chất chuyển hóa thứ cấp có vị đắng chát, kích thích mạnh lên mô mềm nếu nuốt phải vào bụng.
Lá cây lẹo mắt chứa nhiều hợp chất saponin phức tạp, nhóm chất này khi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt niêm mạc ẩm ướt trong đường ruột sẽ gây ra các phản ứng phòng vệ tức thì của cơ thể.
Cơ chế tác động của saponin lên đường ruột
Về mặt hóa học và sinh lý học, saponin là glycoside thực vật có khả năng làm giảm sức căng bề mặt của chất lỏng, tạo bọt bền khi lắc với nước [1]. Đặc tính này khiến saponin hoạt động tương tự như một chất tẩy rửa sinh học (xà phòng).
Khi đi vào dạ dày và ruột non, các phân tử saponin có xu hướng tương tác với lớp màng lipid kép của tế bào biểu mô lót lòng ruột. Nhiều loại saponin có hoạt tính phá vỡ hồng cầu (tán huyết) và gây độc tế bào [1]. Chúng làm lỏng lẻo các liên kết tế bào, từ đó gây ra phản ứng viêm cục bộ, tăng tính thấm của thành ruột và kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác.
Chính sự kích ứng này phát tín hiệu trực tiếp lên trung tâm nôn ở não bộ, đồng thời kích hoạt nhu động ruột co bóp dồn dập nhằm tống khứ dị vật ra ngoài. Hậu quả là người uống phải dung dịch đậm đặc saponin sẽ cảm thấy buồn nôn dữ dội, cồn cào ruột gan và đau bụng đi ngoài phân lỏng.
Các nghiên cứu khoa học về thành phần của cây lẹo mắt
Các nhà hóa thực vật học từ lâu đã phân lập và xác nhận sự hiện diện dồi dào của các phân tử saponin đặc thù trong lá cây lẹo mắt (Colubrina asiatica).
Cụ thể, một công trình nghiên cứu công bố năm 1983 đã chiết xuất và xác định cấu trúc của hai saponin chính từ lá cây Colubrina asiatica là colubrinoside và colubrin [2]. Thử nghiệm dược lý trên chuột cho thấy, ngay ở liều lượng thấp (1 mg/kg trọng lượng), cả hai saponin này đã thể hiện tác động dược lý rõ rệt lên hệ thần kinh khi ức chế khả năng vận động tự nhiên của chuột, kháng tác dụng kích thích của amphetamine và tăng cường hoạt tính của thuốc an thần chlordiazepoxide [2]. Điều này chứng minh saponin trong cây lẹo mắt không trơ về mặt sinh học mà có hoạt tính thần kinh và chuyển hóa rất mạnh.
Đến năm 2000, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện thêm ba hợp chất jujubogenin glycoside mới từ lá Colubrina asiatica, gồm 3''-O-acetylcolubrin, 3'',2'''-O-diacetylcolubrin và 3''-O-acetyl-6'''-O-trans-crotonylcolubrin, bên cạnh các chất đã biết như colubrin, rutin và kaempferol 3-O-rutinoside [3]. Sự đa dạng của các saponin khung jujubogenin này khẳng định lá cây lẹo mắt là nguồn tích lũy saponin phức tạp, không phải là dạng rau củ ăn uống thông thường.
Độc tính và số phận chuyển hóa của saponin đường uống
Để hiểu rõ hơn về nguy cơ kích ứng tiêu hóa, các đánh giá an toàn thực phẩm quốc tế cung cấp góc nhìn rất cụ thể về cách cơ thể động vật phản ứng với saponin khi nuốt phải.
Theo báo cáo đánh giá an toàn của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2019 về dịch chiết Quillaia (chứa nhiều saponin triterpene), nhìn chung các triterpene saponin khi uống vào rất kém hấp thu qua thành ruột ở động vật [4]. Chúng chủ yếu được giữ lại trong ống tiêu hóa, bị đào thải nguyên vẹn qua phân hoặc bị vi sinh vật đường ruột, enzyme và dịch vị thủy phân một phần [4]. Điều này giải thích vì sao nồng độ saponin trong lòng ruột luôn duy trì ở mức cao sau khi uống, kéo dài thời gian tiếp xúc và cọ xát với biểu mô ruột.
Về mặt độc tính cấp tính khi dùng qua đường miệng, nghiên cứu trên chuột Sprague-Dawley dùng liều duy nhất dịch chiết saponin Quillaia cho thấy mức liều gây chết trung bình (LD50) ước tính khoảng 900 mg saponin/kg thể trọng [4]. Nghiên cứu tổng quan năm 2018 cũng ghi nhận saponin thực vật có đặc tính gây độc tế bào, làm vỡ hồng cầu, ức chế enzyme tiêu hóa protease và là độc chất tự nhiên có khả năng gây hại cho con người cũng như nhiều loài sinh vật [1]. Thậm chí dịch chiết saponin từ rễ một số loài thực vật còn thể hiện độc tính tiêu diệt tế bào rễ cây khác trong các thử nghiệm sinh học nông nghiệp [5].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay là các nghiên cứu độc tính bài bản chủ yếu được tiến hành trên dịch chiết chuẩn hóa (như Quillaia) hoặc thử nghiệm trên động vật gặm nhấm [2], [4]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người về độ an toàn của việc uống nước sắc cây lẹo mắt thô, bởi vì các nhà khoa học không khuyến khích việc đưa một chất có độc tính tế bào và nguy cơ kích thích ruột vào thử nghiệm thực phẩm cho con người.
Những hiểu lầm thường gặp về cây thảo dược giải độc
Một quan niệm sai lầm rất lớn trong cộng đồng là "cứ bị nôn nao, tiêu chảy sau khi uống nước lá là cơ thể đang tống độc, thải độc". Thực chất, cảm giác buồn nôn và tháo dạ sau khi uống các loại cây nhiều saponin như cây lẹo mắt chính là phản ứng trúng độc cấp tính mức độ nhẹ của đường tiêu hóa.
Lớp biểu mô ruột bị saponin làm biến tính tạm thời, niêm mạc bị kích thích sưng đỏ cục bộ và cơ thể phải nhanh chóng tăng tiết nước, tăng nhu động để tống chất gây hại ra ngoài. Nếu tiếp tục uống nhiều ngày vì tin vào lời đồn "uống để tống hết chất cặn bã", người uống có thể đối mặt với tổn thương hàng rào ruột kéo dài, mất cân bằng nước và điện giải.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi loại thảo dược chứa saponin. Chẳng hạn, cây rau má (Centella asiatica) cũng chứa saponin nhóm triterpene (như asiaticoside, madecassoside) và có lịch sử dùng lâu đời trong thực phẩm, làm thuốc hỗ trợ lành vết thương và mạch máu [6], [7]. Tuy nhiên, các saponin của rau má có hoạt tính gây vỡ hồng cầu thấp [7], dù chế phẩm thô của rau má đôi khi vẫn có thể gây buồn nôn hoặc dị ứng nếu cơ địa không phù hợp [7]. Trái lại, cây lẹo mắt (Colubrina asiatica) dù trùng tên loài nhưng mang tổ hợp saponin hoàn toàn khác (dẫn xuất jujubogenin) [2], [3], chưa từng được phân loại là thực vật dùng làm thực phẩm.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, việc tự ý uống thảo dược lạ luôn tiềm ẩn rủi ro, đặc biệt với các nhóm đối tượng sau:
- Người có bệnh lý tiêu hóa: Những người bị viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản, viêm đại tràng hoặc hội chứng ruột kích thích tuyệt đối không dùng. Niêm mạc vốn đang tổn thương sẽ bị saponin kích ứng nặng nề, có thể dẫn tới đau thắt bụng, co thắt dạ dày hoặc chảy máu vi thể.
- Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ tiêu hóa của trẻ em chưa hoàn thiện, trong khi chức năng bù nước của người già suy giảm. Tình trạng nôn ói và tiêu chảy do saponin gây ra có thể nhanh chóng dẫn đến tụt huyết áp và kiệt sức.
- Phụ nữ có thai và cho con bú: Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người mang thai, việc hấp thu các chất có hoạt tính sinh học lên thần kinh như colubrinoside [2] có thể ảnh hưởng khó lường tới thai nhi.
Khuyến nghị áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng khi tiếp cận với cây lẹo mắt:
- Không dùng đường uống: Không hái lá, thân hay rễ cây lẹo mắt để nấu nước uống, hãm trà hay ngâm rượu uống dưới bất kỳ hình thức nào. Hiện không có mức liều dùng an toàn nào được xác lập cho việc uống loài cây này.
- Thận trọng khi dùng ngoài: Nếu dùng đắp ngoài da theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng trên vùng da lành lặn, không bôi lên vết thương hở sâu hoặc để dính vào giác mạc mắt.
- Nhận diện đúng thảo dược: Không tự tiện thu hái cây cỏ hoang dại khi chưa được chuyên gia thực vật học hoặc thầy thuốc đông y có chứng chỉ định danh chuẩn xác, tránh nhầm lẫn nguy hiểm giữa các loài cây [6].
- Xử trí khi lỡ uống phải: Nếu lỡ uống nước lá lẹo mắt và xuất hiện triệu chứng nôn mửa, đau bụng quặn thắt hoặc tiêu chảy liên tục, cần ngưng uống ngay lập tức, uống nhiều nước lọc để pha loãng dạ dày và đến cơ sở y tế gần nhất nếu triệu chứng không thuyên giảm.
Cây lẹo mắt là loài thực vật chứa hàm lượng saponin tự nhiên cao với hoạt tính sinh học mạnh trên tế bào và thần kinh chuột [2], [1]. Việc tự ý sắc nước uống mang lại nguy cơ kích ứng niêm mạc ruột, buồn nôn và tiêu chảy rõ rệt hơn bất kỳ lợi ích mơ hồ nào được đồn thổi. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ lạ nào vào cơ thể.
