Nhiều người Việt Nam quen thuộc với ba kích ngâm rượu hay quả nhàu ngâm đường chữa đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, ít người biết rằng cây mặt quỷ cũng là một dược liệu dân gian thuộc cùng một chi thực vật với hai loại cây này. Sự tương đồng về nguồn gốc thực vật khiến không ít người thắc mắc liệu thành phần dược tính và độ an toàn của chúng có giống nhau hay không.
Câu trả lời là cây mặt quỷ, nhàu và ba kích đều là họ hàng rất gần trong phân loại thực vật. Dù vậy, hàm lượng và cấu trúc các hoạt chất, đặc biệt là nhóm anthraquinone ở từng loài, lại có những điểm khác biệt rõ nét quyết định công dụng sinh học cũng như mức độ an toàn.
Quan hệ họ hàng giữa cây mặt quỷ, nhàu và ba kích
Trong phân loại thực vật học, ba kích có tên khoa học là Morinda officinalis, nhàu là Morinda citrifolia, và cây mặt quỷ cũng thuộc chi Morinda, nằm trong họ Cà phê (Rubiaceae) [4, 8]. Việc cùng chung một chi thực vật giải thích vì sao các loài cây này chia sẻ nhiều nhóm hoạt chất tương đồng, đặc biệt là các hợp chất anthraquinone, iridoid glycoside và polysaccharide [4, 8].
Mặc dù có chung chi phân loại, mỗi loài lại phát triển các thành phần hóa học đặc thù qua quá trình thích nghi sinh trưởng. Tại một số vùng, rễ của cây nhàu từng bị nhầm lẫn hoặc dùng thay thế cho rễ ba kích trong y học dân gian, nhưng các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy sự phân bố các chất của chúng hoàn toàn không đồng nhất [1].
Riêng với cây mặt quỷ, các tài liệu nghiên cứu hiện đại về thành phần chi tiết của cây còn rất hạn chế khi đặt cạnh nhàu và ba kích. Hầu hết các dữ liệu phân tích hóa thực vật chuyên sâu hiện nay tập trung xác định hợp chất ở cây nhàu và cây ba kích. Do đó, người dùng không nên suy đoán mặt quỷ có thể thay thế hoàn toàn cho các loài cùng chi.
Nhóm anthraquinone: "Chìa khóa" dược tính của chi Morinda
Anthraquinone là nhóm hợp chất phenol tự nhiên phổ biến trong các loài thuộc chi Morinda, mang lại nhiều hoạt tính sinh học đa dạng từ kháng viêm, chống oxy hóa đến hỗ trợ bảo vệ cơ thể [4, 8]. Nhóm chất này có thể phân bố ở nhiều bộ phận khác nhau như vỏ rễ, thân hoặc quả [1, 5, 8].
Ở cây ba kích (Morinda officinalis), các nhà khoa học đã ghi nhận hơn 100 hợp chất hóa học, trong đó anthraquinone cùng với polysaccharide, oligosaccharide và iridoid glycoside là các thành phần chủ chốt [2]. Các hoạt chất này góp phần vào khả năng chống viêm, tăng cường miễn dịch và bảo vệ tim mạch [2].
Đối với cây nhàu (Morinda citrifolia), anthraquinone cũng phân bố rất phong phú từ thân cây cho đến quả non và quả chín [1, 5, 6]. Sự hiện diện của các dạng anthraquinone khác nhau tạo nên nền tảng dược lý độc đáo, thúc đẩy các nghiên cứu ứng dụng cho xương khớp và thoái hóa mô mềm [3].
Các nghiên cứu nói gì về anthraquinone trong cây nhàu
Nghiên cứu về quả nhàu công bố năm 2007 đã phân lập và xác định cấu trúc của các anthraquinone quen thuộc gồm 1,3-dimethoxy-anthraquinone và 1,2-dihydroxy-anthraquinone cùng với hoạt chất scopoletin [4]. Cấu trúc của các chất này được làm rõ nhờ các phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân tiên tiến [4].
Tiếp tục khảo sát phần thân của cây nhàu, một công trình năm 2006 đã chiết tách được hai anthraquinone mới là morindicinone và morindicininone, kèm theo hai chất đã biết là 2-hydroxyanthraquinone và 2-methoxyanthraquinone [5]. Đến năm 2007, các nhà nghiên cứu tiếp tục ghi nhận thêm hợp chất morindicone từ thân cây nhàu bên cạnh các anthraquinone khác như 1-hydroxy-2-methylanthraquinone và 2-hydroxymethylanthraquinone [6].
Về mặt công dụng sinh học, một nghiên cứu năm 2023 trên dịch chiết cồn 90% từ quả nhàu đã phân lập 22 hợp chất và đánh giá khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào nguyên bào sợi hoạt dịch khớp MH7A trong ống nghiệm (in vitro) [3]. Kết quả thử nghiệm bằng phương pháp MTS cho thấy nhiều hợp chất thể hiện hoạt tính chống viêm khớp dạng thấp rõ rệt, với giá trị IC50 dao động từ 3,69 ± 0,08 đến 168,96 ± 0,98 µmol/L [3].
Nghiên cứu so sánh giữa ba kích và cây nhàu
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC/Q-TOF-MS) kết hợp phân tích thống kê đa biến để so sánh trực tiếp rễ cây ba kích (M. officinalis) và rễ cây nhàu (M. citrifolia) [1]. Trước đây, rễ của hai loài này từng được dùng thay thế cho nhau trong y học cổ truyền Trung Quốc mà thiếu bằng chứng thực nghiệm rõ ràng [1].
Kết quả phân tích định tính ghi nhận 26 loại anthraquinone, 15 hợp chất triterpene và 8 iridoid glycoside trong chiết xuất rễ ba kích; trong khi chiết xuất rễ nhàu có 30 loại anthraquinone, 1 triterpene và 8 iridoid glycoside [1]. Dù có 25 hợp chất xuất hiện ở cả hai cây, mô hình phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy hai loài dược liệu này hoàn toàn tách biệt về mặt hóa học [1].
Nghiên cứu cũng xác định được 9 thành phần có thể làm dấu chuẩn hóa học (chemical markers) để phân biệt rễ ba kích và rễ nhàu [1]. Điều này bác bỏ quan niệm cho rằng rễ nhàu và rễ ba kích có thể hoán đổi tùy tiện với nhau trong các bài thuốc cổ truyền [1].
Độc tính và độ an toàn của anthraquinone
Nhiều người thường lo ngại về độc tính gan thận khi sử dụng các thảo dược giàu anthraquinone. Tuy nhiên, các thử nghiệm độc tính tế bào sơ bộ trên rễ của các loài chi Morinda lại cho thấy những tín hiệu tích cực [1].
Cụ thể, nghiên cứu năm 2020 khi kiểm tra dịch chiết methanol từ rễ cây ba kích và cây nhàu bằng thử nghiệm CCK-8 và thử nghiệm tạo cụm tế bào đã cho thấy các dịch chiết này không gây độc cho tế bào bình thường [1]. Thậm chí, dịch chiết từ hai loại rễ cây này còn thúc đẩy sự tăng sinh của các tế bào gan bình thường trong điều kiện thí nghiệm [1].
Mặc dù thử nghiệm trên tế bào cho thấy rễ nhàu và rễ ba kích không gây độc tế bào gan thông thường, dữ liệu này chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mẫu chiết cụ thể [1]. Độc tính của các dẫn xuất anthraquinone nói chung vẫn phụ thuộc vào liều lượng, cách bào chế và bộ phận sử dụng. Riêng với cây mặt quỷ, do thiếu các thử nghiệm độc tính tương đương, việc dùng dược liệu này bừa bãi có thể tiềm ẩn rủi ro khó lường.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cây mặt quỷ, ba kích và nhàu có tác dụng hoàn toàn giống nhau chỉ vì cùng thuộc một chi thực vật. Thực tế, ba kích nổi tiếng với các oligosaccharide và polysaccharide hỗ trợ chống trầm cảm và cải thiện suy nhược [3, 4], trong khi quả nhàu lại chứa nhiều dẫn xuất pyrone và acid hữu cơ hỗ trợ kháng viêm màng hoạt dịch khớp [3].
Một ngộ nhận khác là thảo dược tự nhiên thì không có độc tính. Dù dịch chiết methanol từ rễ nhàu và ba kích không thể hiện độc tính trên tế bào gan thực nghiệm [1], các bộ phận khác hoặc các loài khác trong chi Morinda chưa được kiểm nghiệm toàn diện. Anthraquinone ở nồng độ cao hoặc dùng sai cách vẫn có thể gây rối loạn tiêu hóa và kích ứng niêm mạc ruột.
Nhiều người cũng tự ý lấy rễ nhàu hoặc cây mặt quỷ để thay thế cho củ ba kích ngâm rượu. Sự khác biệt về số lượng hợp chất triterpene (ba kích có 15 loại trong khi nhàu chỉ có 1 loại) và cấu trúc anthraquinone khiến tác dụng bổ dưỡng của chúng không hề tương đương [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh gan, suy giảm chức năng thận nặng cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ các loài cây thuộc chi Morinda. Mặc dù dữ liệu in vitro cho thấy chiết xuất rễ nhàu và ba kích hỗ trợ tăng sinh tế bào gan bình thường [1], tác động thực tế trên cơ thể người bệnh chuyển hóa kém vẫn chưa được làm rõ đầy đủ.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc từ cây mặt quỷ hay rễ nhàu, rễ ba kích. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của các hoạt chất anthraquinone chiết xuất từ nhóm cây này trên các đối tượng nhạy cảm trên.
Những bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị viêm khớp hoặc thuốc chống trầm cảm cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng phối hợp thêm các thảo dược này. Chiết xuất từ rễ ba kích có tác dụng hướng thần và chống trầm cảm [3, 4], còn chiết xuất quả nhàu có hoạt tính ức chế tế bào màng hoạt dịch khớp [3], do đó có thể gây tương tác ngoài ý muốn với thuốc tây y.
Cách áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng nên sử dụng đúng bộ phận và đúng loài cây theo đúng chỉ định truyền thống hoặc hướng dẫn y khoa. Với ba kích, bộ phận dùng chính thống là củ rễ đã qua sơ chế loại bỏ lõi và chế biến cẩn thận theo quy chuẩn [4, 8]. Với nhàu, quả chín hoặc dịch ép quả là dạng dùng thông dụng và an toàn hơn cả [1, 2].
Đối với cây mặt quỷ, người dân chỉ nên sử dụng khi có sự hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý thu hái rễ cây mặt quỷ ngoài tự nhiên để ngâm rượu uống thay thế ba kích, tránh nguy cơ nhầm lẫn hoặc ngộ độc hoạt chất chưa được định danh rõ.
Tóm lại, cây mặt quỷ, nhàu và ba kích tuy là "anh em" cùng chi Morinda và cùng chứa các nhóm chất anthraquinone quý giá, nhưng mỗi loài mang đặc tính sinh học riêng biệt [4, 8]. Việc sử dụng thảo dược cần dựa trên hiểu biết khoa học chuẩn xác, dùng với lượng vừa phải và luôn tham khảo ý kiến thầy thuốc khi có vấn đề về sức khỏe.
