Dùng thanh cao dài ngày có hại gan không? Lưu ý độc tính

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược dài ngày vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và không gây tác dụng phụ. Trong y học cổ truyền, thanh cao là vị thuốc quen thuộc, hiện nay còn được chiết xuất đưa vào các sản phẩm hỗ trợ xương khớp hay tăng cường miễn dịch. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm này trong thời gian dài có thực sự an toàn cho gan hay không lại là điều khiến không ít người băn khoăn.

Dữ liệu cảnh giác dược lâm sàng cho thấy chiết xuất thanh cao (đặc biệt là dạng chiết xuất bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn pha trong dầu hạt nho) dùng kéo dài có khả năng liên quan trực tiếp đến các tổn thương gan cấp và bán cấp ^[1]. Do đó, người dùng tuyệt đối không nên tự ý uống các chế phẩm từ cây này trong thời gian dài mà không có hướng dẫn từ bác sĩ.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về dược liệu thanh cao

Thanh cao (thuộc chi Artemisia, phổ biến gồm Artemisia annua - thanh hao hoa vàng hay Artemisia carvifolia) từ lâu đã được nhân dân biết đến qua các bài thuốc thanh nhiệt, giải thử hoặc chống sốt rét. Khi công nghệ chiết xuất phát triển, nhiều dạng bào chế mới như viên nang dầu chiết xuất siêu tới hạn, hạt nano bạc gắn chiết xuất thực vật hay tinh chất hỗ trợ khớp ra đời.

Chính sự xuất hiện của các dạng thực phẩm chức năng tiện dụng đã khiến người tiêu dùng lầm tưởng có thể uống liên tục nhiều tháng liền như thuốc bổ. Một bộ phận người cao tuổi bị đau nhức xương khớp tìm đến sản phẩm chứa thanh cao như một giải pháp cứu cánh. Thế nhưng, câu hỏi đặt ra là khi các hoạt chất đậm đặc đi vào cơ thể mỗi ngày, tế bào gan có phải chịu gánh nặng chuyển hóa và bị nhiễm độc hay không?

Dùng thanh cao dài ngày có gây hại cho gan không?

Câu trả lời là có nguy cơ. Dữ liệu y khoa quốc tế đã ghi nhận những trường hợp bị tổn thương gan rõ rệt sau khi dùng chiết xuất từ loài cây này ^[1]. Dù các bộ phận tự nhiên có thể đem lại một số đặc tính sinh học trong phòng thí nghiệm, việc cô đặc hoạt chất và sử dụng kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng làm tăng đáng kể nguy cơ quá tải và nhiễm độc tế bào gan ^[1].

Đáng lưu ý, các tổn thương gan do thảo dược thường diễn tiến âm thầm ở giai đoạn bán cấp. Nhiều bệnh nhân chỉ phát hiện khi xuất hiện các triệu chứng rõ rệt như mệt mỏi kéo dài, vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu ^[1]. Phần lớn các trường hợp gan có thể hồi phục nếu ngừng kịp thời, nhưng một số ca bệnh nặng buộc phải nhập viện điều trị tích cực ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận độc tính gan từ chiết xuất thanh cao

Bằng chứng cảnh báo rõ nhất về độc tính gan của thanh cao đến từ hệ thống báo cáo phản ứng có hại của thuốc (ADR) tự nguyện tại New Zealand, được công bố vào năm 2019 ^[1]. Nghiên cứu này phân tích chuỗi các ca tổn thương gan liên quan trực tiếp đến chiết xuất thanh cao (Artemisia annua L.) ^[1].

Sản phẩm này được sản xuất bằng phương pháp chiết xuất carbon dioxide siêu tới hạn kết hợp với dầu hạt nho, lưu hành trên thị trường như một sản phẩm tự nhiên hỗ trợ sức khỏe khớp ^[1]. Tính đến ngày 31 tháng 1 năm 2019, Trung tâm Cảnh giác Dược New Zealand đã tiếp nhận tổng cộng 29 báo cáo về các phản ứng bất lợi ở gan xảy ra ở người dùng sản phẩm này ^[1].

Đặc điểm của nhóm bệnh nhân được ghi nhận cụ thể như sau:

• Độ tuổi dao động từ 47 đến 93 tuổi, độ tuổi trung vị là 67 ^[1].
• Thời gian khởi phát tổn thương gan từ khi bắt đầu dùng chiết xuất thanh cao là từ 7 ngày đến khoảng 12 tháng (ghi nhận trong 23 báo cáo có đủ thông tin) ^[1].
• Đáng chú ý, có 19 báo cáo cho thấy tổn thương bùng phát trong vòng 12 tuần sử dụng ^[1].
• Chiết xuất thanh cao là sản phẩm nghi ngờ duy nhất trong 27 báo cáo ^[1].

Về biểu hiện và tiến triển bệnh, kiểu tổn thương gan khá đa dạng ^[1]. Có 16 bệnh nhân xuất hiện triệu chứng vàng da, thường đi kèm với ngứa ngáy và nước tiểu sẫm màu ^[1]. Tổng cộng có 9 người bệnh bị tổn thương nặng đến mức phải nhập viện can thiệp y tế ^[1]. May mắn là có 27 bệnh nhân đã hồi phục hoặc cải thiện sức khỏe sau khi ngừng dùng chiết xuất thanh cao ^[1]. Dựa trên tiêu chí đánh giá quan hệ nhân quả chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO-UMC) và tiêu chuẩn Bradford Hill, nhóm nghiên cứu kết luận có tín hiệu an toàn về mối liên hệ nhân quả giữa chiết xuất thanh cao và tình trạng nhiễm độc gan, đòi hỏi phải được cảnh báo và điều tra sâu hơn ^[1].

Các nghiên cứu in vitro và hướng tiếp cận mới từ thanh cao

Song song với các cảnh báo về an toàn, một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm tập trung khám phá các tiềm năng sinh học của các loài thuộc chi thanh cao. Điển hình là nghiên cứu năm 2023 đánh giá chiết xuất cây Artemisia carvifolia Buch và dạng hạt nano bạc tổng hợp từ cây này trên dòng tế bào ung thư gan HePG2 ^[2].

Nghiên cứu cho thấy hạt nano bạc đa diện có kích thước khoảng 80 ± 6 nm được tổng hợp thành công nhờ các nhóm chức amin, aldehyde, ketone và cồn trong cây Artemisia carvifolia ^[2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận hoạt tính gây độc tế bào ung thư với giá trị IC50 đạt 2,57 microM đối với hạt nano bạc và 11,57 microM đối với dịch chiết thực vật ^[2]. Đồng thời, chiết xuất và hạt nano còn làm giảm biểu hiện gen và mức độ protein Rap2A (một gen sinh ung thư), kích hoạt con đường chết theo chương trình qua việc tăng biểu hiện các gen BAX, caspase 3, 8 và 9 ^[2].

Cũng trong năm 2023, một nghiên cứu khác đã tiến hành chuyển gen rol A vào cây Artemisia carvifolia Buch nhằm tăng hàm lượng flavonoid, thúc đẩy khả năng chống oxy hóa và độc tế bào ^[3]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các kết quả này hoàn toàn được thực hiện trên mô hình tế bào (in vitro) và thực vật biến đổi gen trong phòng thí nghiệm, không phải thử nghiệm trên người hay mô hình động vật sống ^[2], ^[3]. Do đó, các kết quả này không chứng minh rằng uống thanh cao sẽ bảo vệ được gan hay điều trị được bệnh gan trong thực tế đời sống.

Độc tính bán cấp trên mô hình gan động vật: Bài học từ các nghiên cứu khác

Khi xem xét nguy cơ độc tính của các chế phẩm thảo dược hoặc vật liệu mới dùng dài ngày, các mô hình bán cấp trên động vật cho thấy nhiều điểm đáng lưu tâm. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2022 về tác động độc tính bán cấp của việc cho chuột bạch Albino uống hạt nano bạc cho thấy sự phơi nhiễm này để lại hậu quả nhiễm độc gan kéo dài ^[4]. Tình trạng này cản trở khả năng tự tái tạo nhanh vốn có của mô gan, thậm chí làm chậm quá trình phục hồi ngay cả khi các hạt nano đã bị đào thải ^[4]. Các tác giả cảnh báo rằng nồng độ men gan bình thường đôi khi có thể gây nhầm lẫn nếu không đi kèm triệu chứng rõ ràng, làm chậm trễ can thiệp y tế ^[4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2019 về rễ cây Aristolochia baetica Linn cho thấy chiết xuất nước ít thể hiện độc tính cấp tính, nhưng lại gây độc tính cao trên các chỉ số huyết thanh và mô bệnh học khi cho động vật uống kéo dài dưới điều kiện thử nghiệm độc tính bán cấp ^[5]. Đối với các loài thảo dược thuộc chi Artemisia, một nghiên cứu tổng hợp năm 2022 tại Ethiopia ghi nhận chiết xuất lá Artemisia afra có mức an toàn liều đơn khá cao với chỉ số LD50 trên động vật vượt quá 5000 mg/kg thể trọng, không làm xuất hiện các dấu hiệu nhiễm độc cấp tính như run rẩy, co giật hay yếu cơ ^[6]. Mặc dù vậy, liều đơn an toàn trong thử nghiệm cấp tính hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dùng lặp lại liều cao mỗi ngày sẽ vô hại cho gan.

Bên cạnh đó, việc tổn thương gan xảy ra khi dùng thảo dược đôi khi còn đến từ tạp chất, kim loại nặng hoặc chất pha tạp tồn tại trong sản phẩm ^[7]. Một nghiên cứu năm 2014 nhấn mạnh rằng việc quy kết nguyên nhân gây tổn thương gan do thảo dược đòi hỏi phải xác định rõ sản phẩm bệnh nhân đã uống và liều dùng hàng ngày, bởi chất lượng và độ tinh khiết của các chế phẩm trên thị trường thường không đồng đều ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thanh cao

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu và uống bao lâu cũng được. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể đều phải qua gan chuyển hóa; nếu nồng độ quá cao hoặc thời gian dùng quá dài, tế bào gan có thể bị tổn thương hoại tử hoặc ứ mật ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các nghiên cứu chống ung thư trong ống nghiệm đồng nghĩa với việc uống thảo dược sẽ "bổ gan" hoặc "chữa u gan". Các thử nghiệm diệt tế bào ung thư bằng hạt nano bạc hay chiết xuất Artemisia carvifolia chỉ diễn ra trên đĩa nuôi cấy tế bào ung thư cô lập ^[2]. Độc tính tiêu diệt tế bào ung thư trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc dung nạp một chất an toàn qua đường tiêu hóa của cơ thể sống.

Cuối cùng, không ít người chủ quan cho rằng nếu xét nghiệm thấy men gan chưa tăng vọt thì gan vẫn hoàn toàn khỏe mạnh. Như các nghiên cứu độc tính bán cấp đã chỉ ra, men gan bình thường trong giai đoạn đầu đôi khi không phản ánh hết các tổn thương tiềm ẩn của nhu mô gan ^[4].

Ai nên thận trọng trước các sản phẩm chứa thanh cao?

Từ các bằng chứng an toàn thực tế, nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm bao gồm:

• Người cao tuổi, đặc biệt là nhóm từ 47 đến 93 tuổi đang dùng các sản phẩm hỗ trợ khớp chứa chiết xuất thanh cao ^[1].
• Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang mắc các bệnh lý nền về chuyển hóa ^[1].
• Người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan, do nguy cơ tương tác thuốc làm tăng độc tính.

Riêng đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận tính an toàn khi sử dụng dài ngày. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thanh cao khi chưa có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe lá gan, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý mua và uống liên tục các loại thực phẩm chức năng, tinh dầu hay viên nang chiết xuất thanh cao kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng ^[1].
• Khi dùng bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm hỗ trợ nào, cần có sự tư vấn và theo dõi của bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn.
• Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, được cơ quan quản lý y tế cấp phép để tránh nguy cơ nhiễm kim loại nặng hay tạp chất độc hại ^[7].
• Theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể: Nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, chán ăn kéo dài, nước tiểu chuyển màu sẫm, ngứa ngáy hoặc vàng mắt, vàng da, cần ngừng sản phẩm ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan ^[1].

Thanh cao là dược liệu mang nhiều giá trị y học, nhưng việc lạm dụng dưới dạng chiết xuất cô đặc dài ngày tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan rõ rệt ^[1]. Người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, duy trì chế độ sinh hoạt cân bằng và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ thảo dược nào vào cơ thể dài hạn.