Dân gian dùng vỏ cây thanh thất trị tiêu chảy, kiết lỵ từ lâu. Người bệnh thường tự ý sắc vỏ uống khi gặp rối loạn tiêu hóa.

Bằng chứng y học xác nhận dịch chiết vỏ thanh thất có tác dụng giảm co thắt ruột và ức chế ký sinh trùng [2, 3]. Dù vậy, dữ liệu mới dừng lại ở phòng thí nghiệm và động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận độ an toàn trên người [2, 3].

Cơ chế tác động đường ruột qua lăng kính khoa học

Rối loạn tiêu hóa gây tăng co bóp cơ trơn ruột, khiến thức ăn bị đẩy nhanh qua ống tiêu hóa. Dịch chiết vỏ cây thanh thất thể hiện khả năng giãn cơ trơn ruột phụ thuộc vào nồng độ [1].

Thành phần dịch chiết phân đoạn dichloromethane làm dịch chuyển đường cong đáp ứng canxi sang phải [1]. Cơ chế này ngăn chặn dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn, làm giảm các cơn co thắt tự phát hoặc co thắt do tác nhân kích thích [1]. Ngoài ra, hoạt chất quassinoid ailanthone trong vỏ cây gây tổn thương trực tiếp lên tế bào mầm của ký sinh trùng giun tròn, ức chế khả năng sinh sản của chúng [2].

Chi tiết các thử nghiệm tiền lâm sàng

Một nghiên cứu năm 2019 kiểm tra dịch chiết thô vỏ thanh thất (Aa.Cr) và các phân đoạn trên hỗng tràng thỏ cô lập [1]. Kết quả ghi nhận tác dụng giãn cơ trơn chống lại các cơn co thắt gây ra bởi nồng độ kali cao mạnh hơn so với co thắt tự phát [1]. Ngược lại, phân đoạn chiết nước (Aa.aq) gây tăng co thắt hỗng tràng thỏ cô lập, nhưng phản ứng co thắt này bị chặn một phần khi dùng trước atropine 1 micromol/L [1].

Cũng trong nghiên cứu năm 2019, thử nghiệm in vivo trên chuột nhắt trắng balb/c bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu cho thấy dịch chiết thô bảo vệ chuột khỏi tiêu chảy phụ thuộc vào nồng độ sử dụng [1]. Dịch chiết thô và phân đoạn dichloromethane còn làm giãn dải cơ khí quản chuột cống SD cô lập bị co thắt bởi carbachol và kali cao [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tác dụng làm giãn động mạch chủ chuột cống, ức chế lực co bóp tâm nhĩ thỏ và ức chế ngưng tập tiểu cầu do epinephrine và ADP [1]. Giới hạn thử nghiệm là chỉ thực hiện trên mô cô lập và chuột, chưa thử nghiệm trên bệnh nhân tiêu chảy thực tế [1].

Năm 2020, nghiên cứu đánh giá tác dụng trị giun của dịch chiết vỏ thân thanh thất pha trong methanol-nước (tỷ lệ thể tích 7:3) trên ấu trùng L4 giun tròn mô hình Caenorhabditis elegans [2]. Dịch chiết ở nồng độ 1 mg/mL ức chế sinh sản không thể đảo ngược trên ấu trùng L4 [2]. Ấu trùng L3 và cá thể trưởng thành ít bị ảnh hưởng hơn [2]. Hợp chất ailanthone được xác định là thành phần hoạt tính chính với IC50 đạt 2,47 micromol/L [2]. Dịch chiết phá hủy tế bào mầm và trục rachis của giun, dẫn đến việc không phát triển noãn bào hoặc noãn bào kém phát triển [2]. Tổn thương này kích hoạt yếu tố phiên mã DAF-16 liên quan đến đáp ứng stress của giun tròn [2]. Giới hạn nghiên cứu là thực hiện trên sinh vật mô hình C. elegans, chưa kiểm chứng trên ký sinh trùng đường ruột người [2].

Hiệu lực kháng viêm và các thành phần phân lập

Vỏ thân thanh thất chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng. Nghiên cứu năm 2016 phân lập được 6 alkaloid loại canthinone từ vỏ thân, bao gồm hợp chất mới (R)-5-(1-hydroxyethyl)-canthine-6-one cùng 4 phenylpropanoid, 2 lignan, 2 triterpenoid và 1 acid béo [3].

Khi thử nghiệm trên tế bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), có 6 hợp chất phân lập ức chế sản sinh chất trung gian gây viêm nitric oxide (NO) với giá trị IC50 từ 5,92 ± 0,9 đến 15,09 ± 1,8 micromol/L [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2011 phân lập được phân đoạn dichloromethane từ vỏ thân chứa 92% khối lượng ailanthone, cho thấy đây là nguồn tích tụ dồi dào chất này [4].

Bằng chứng kháng khuẩn, diệt ký sinh trùng khác và giới hạn bộ phận

Nghiên cứu về khả năng kháng khuẩn chủ yếu tập trung vào lá cây chứ không phải vỏ thân. Năm 2023, nghiên cứu trên dịch chiết methanol từ lá thanh thất ghi nhận hiệu quả ức chế vi khuẩn Gram dương với đường kính vòng kháng khuẩn đạt 14 ± 1 mm và nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 4 đến 72,2 mg/mL [5]. Dịch chiết lá này phá hủy màng tế bào, tăng sản sinh gốc oxy hóa (ROS) gấp 2 đến 5 lần, tạo MDA vượt 2,5 micromol/mg protein và diệt màng sinh học tới 67,07% [5].

Dịch chiết lá ethanol cũng ức chế nấm men Saccharomyces cerevisiae phụ thuộc liều thông qua giải phóng canxi nội bào [6]. Đối với ký sinh trùng ngoài da, nghiên cứu năm 2014 dùng dịch chiết vỏ thân bằng ethanol diệt ve bét Psoroptes cuniculi và ghẻ Sarcoptes scabiei var. cuniculi trên thỏ [7]. Dịch chiết nồng độ 0,25 đến 1,0 g/ml diệt toàn bộ S. scabiei trong 7 giờ [7]. Những dữ liệu này chứng minh hoạt tính trên vi khuẩn, nấm men hoặc ve bét ngoài da, không phản ánh trực tiếp khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh đường ruột ở người [4, 6, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vỏ thanh thất

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và dùng nước sắc vỏ cây thanh thất thay thế dung dịch bù nước oresol. Đây là quan niệm nguy hiểm vì tiêu chảy cấp dễ dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng.

Một hiểu lầm khác là cho rằng vỏ cây trị được bách bệnh đường ruột do vi khuẩn. Bằng chứng kháng khuẩn mạnh hiện mới chỉ ghi nhận trên dịch chiết lá đối với vi khuẩn trong ống nghiệm [5]. Dữ liệu vỏ thân chủ yếu thể hiện đặc tính chống co thắt và diệt giun tròn mô hình [2, 3]. Hơn nữa, phân đoạn chiết nước của vỏ cây từng ghi nhận tác dụng phụ gây co thắt hỗng tràng cô lập [1].

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Chưa có nghiên cứu an toàn của vỏ thanh thất trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu.

Nghiên cứu năm 2019 cho thấy dịch chiết thanh thất làm giãn động mạch chủ, hạ huyết áp trên chuột cống SD và ức chế kết tập tiểu cầu kích hoạt bởi ADP và epinephrine [1]. Do đó, người bị huyết áp thấp, người mắc bệnh tim mạch hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu cần thận trọng, tránh nguy cơ hạ huyết áp quá mức hoặc kéo dài thời gian chảy máu [1]. Người có bệnh gan thận mạn tính cũng cần tránh tự ý dùng dịch chiết chưa chuẩn hóa [8].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Người bị tiêu chảy không tự ý thu hái, bóc vỏ cây thanh thất để đun sắc uống tại nhà. Dược liệu thô tự nhiên chưa qua tinh chế chứa nhiều tạp chất và nồng độ hoạt chất không đồng đều [1, 2].

Khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy:

  • Ưu tiên hàng đầu là bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ.
  • Theo dõi các triệu chứng cảnh báo: phân có máu, sốt cao, mất nước nặng hoặc tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ.
  • Đến cơ sở y tế khám để xác định nguyên nhân (nhiễm khuẩn, nhiễm độc thức ăn hay ký sinh trùng).
  • Không tự ý dùng vỏ cây thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Mọi chế phẩm thảo dược chứa thanh thất cần có sự đồng ý của chuyên gia y tế trước khi sử dụng.

Dịch chiết vỏ cây thanh thất chứa hoạt chất ailanthone và canthinone giúp chống co thắt cơ trơn ruột và diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm [2, 3, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng ở mức tiền lâm sàng [2, 3]. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn điều trị chuẩn của bác sĩ và không tự ý dùng vỏ cây thô chữa bệnh.