Nhiều người truyền tai nhau dùng cây sói rừng để hạ acid uric và trị dứt điểm cơn đau gút. Đây là thắc mắc rất phổ biến trong cộng đồng người mắc bệnh xương khớp và rối loạn chuyển hóa purine.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có chưa đủ căn cứ để xác nhận cây sói rừng có khả năng hạ acid uric hay điều trị bệnh gút trên người. Người bệnh không nên tự ý dùng dược liệu này thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa.
Bản chất của tăng acid uric máu và bệnh gút
Tăng acid uric máu xảy ra do rối loạn chuyển hóa purine trong cơ thể [1]. Tình trạng này được xác định khi nồng độ acid uric huyết thanh vượt quá 420 micromol/L ở nam giới hoặc trên 360 micromol/L ở nữ giới [1].
Acid uric dư thừa tích tụ và lắng đọng dưới dạng tinh thể monosodium urate (MSU) tại các khớp, dẫn đến viêm khớp gút cấp tính [1, 6]. Bệnh gút phổ biến ở nam giới nhiều hơn nữ giới gấp 3,1 đến 10,1 lần, tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo tuổi thọ [2].
Chế độ ăn nhiều đạm, uống rượu bia, suy giảm đào thải qua thận hoặc các yếu tố di truyền như biến thể gen SLC22A12 đều làm tăng nguy cơ bùng phát bệnh [1, 6].
Cơ chế sinh acid uric và vai trò của xanthine oxidase
Cơ thể tạo ra acid uric từ quá trình chuyển hóa purine nội sinh và purine hấp thu từ thức ăn [3]. Enzyme xanthine oxidase (XOD) đóng vai trò then chốt trong chuỗi phản ứng xúc tác tạo thành acid uric [3, 7].
Sự gia tăng hoạt tính của enzyme XOD cùng với phản ứng viêm liên quan đến phức hợp thể viêm NLRP3 được ghi nhận là cơ chế quan trọng gây tổn thương khớp trong bệnh gút [4]. Do đó, việc ức chế enzyme XOD là mục tiêu kinh điển của các thuốc điều trị gút như allopurinol [1, 7].
Thuốc ức chế XOD giúp làm giảm nồng độ urate trong máu, từ đó ngăn ngừa tinh thể urate kết tủa tại dịch khớp và giảm tổn hại chức năng lọc của thận [1].
Bằng chứng khoa học về cây sói rừng: Thực tế ra sao?
Cây sói rừng có tên khoa học là Sarcandra glabra. Các nghiên cứu về loài cây này tập trung chủ yếu vào hướng tác dụng kháng u và kích thích quá trình chết tế bào [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đánh giá chiết xuất Sarcandra glabra trên mô hình chuột nhắt thiếu hụt miễn dịch mang khối u ung thư vòm họng người [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết sói rừng ức chế sự phát triển của khối u, làm giảm biểu hiện protein Bcl-2 và tăng biểu hiện protein Bax, từ đó thúc đẩy tế bào khối u tự chết [5].
Nghiên cứu này chỉ chứng minh khả năng ức chế khối u thực nghiệm trong phòng thí nghiệm [5]. Dữ liệu hoàn toàn không đánh giá tác động của cây sói rừng lên enzyme xanthine oxidase, nồng độ acid uric hay phản ứng viêm khớp gút [5].
Nhầm lẫn thường gặp giữa sói rừng và các thảo dược khác
Nhiều người nhầm lẫn công dụng của cây sói rừng với các vị thuốc cổ truyền khác được nghiên cứu về bệnh gút. Điển hình là Thổ phục linh (Rhizoma Smilacis Glabrae) – một loại dược liệu hoàn toàn khác về loài [6].
Nghiên cứu năm 2013 trên mô hình chuột cống bị tăng acid uric máu do kali oxonate (liều 200 mg/kg) ghi nhận chiết xuất Thổ phục linh liều 1 mL/100g đường uống giúp hạ acid uric máu thông qua ức chế hoạt tính enzyme xanthine oxidase [6].
Phân tích huyết thanh chuột sau khi uống chiết xuất Thổ phục linh xác định được 7 thành phần có tương quan với tác dụng hạ acid uric, bao gồm acid palmitic, astilbin glucuronide, resveratrol glucuronide và dihydrokaempferol [6]. Việc nhầm lẫn giữa Sarcandra glabra (sói rừng) và Smilax glabra (thổ phục linh) khiến nhiều lời đồn thổi về sói rừng lan truyền thiếu căn cứ khoa học.
Phân định rạch ròi giữa hỗ trợ và điều trị đặc hiệu
Bệnh gút mạn tính đòi hỏi kiểm soát nồng độ acid uric chặt chẽ để hòa tan tinh thể urate và ngăn ngừa biến chứng tim mạch, suy giảm chức năng lọc của thận [1, 2].
Các thuốc kinh điển như allopurinol và probenecid đã được chứng minh hiệu quả hạ urate máu rõ rệt trên các mô hình động vật thí nghiệm [1]. Những loại thuốc này có cơ chế tác động trực tiếp và liều lượng can thiệp chuẩn hóa đã qua kiểm chứng lâm sàng [1].
Ngược lại, cây sói rừng chưa có bằng chứng kiểm chứng về khả năng ức chế XOD hay hạ acid uric [5]. Việc tự ý xem sói rừng là thuốc điều trị đặc hiệu là một sai lầm nguy hiểm, có thể làm bệnh tiến triển nặng hơn và gây tổn thương khớp vĩnh viễn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có acid uric máu cao và bệnh nhân gút tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ cây sói rừng để thay thế thuốc hạ acid uric chỉ định bởi bác sĩ. Việc trì hoãn điều trị chuẩn khiến tinh thể urate tiếp tục lắng đọng và phá hủy sụn khớp [1, 2].
Người cao tuổi mắc bệnh thận mạn tính hoặc có suy giảm chức năng thận cần đặc biệt cẩn trọng trước các bài thuốc dân gian [2]. Sự suy giảm chức năng lọc cầu thận theo tuổi tác làm thay đổi quá trình chuyển hóa chất, dễ dẫn đến ngộ độc gan thận khi dùng thảo dược chưa rõ liều lượng an toàn [2].
Bệnh nhân đái tháo đường týp 2 kèm đề kháng insulin thường có mối liên hệ mật thiết với nồng độ acid uric máu cao [3]. Nhóm đối tượng này cần điều trị y khoa đồng bộ dưới sự theo dõi của bác sĩ nội tiết, không nên sử dụng thảo dược tùy tiện [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế và kiểm soát bệnh
Để kiểm soát acid uric máu và phòng ngừa cơn gút, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải các chất cặn bã ra ngoài.
Cần hạn chế tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều purine như nội tạng động vật, các loại thịt đỏ và hải sản [1, 4]. Tránh xa bia rượu và đồ uống có cồn, bởi đây là những tác nhân chính thúc đẩy tăng sản sinh acid uric trong máu [1].
Khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược hoặc thực phẩm chức năng nào để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế. Tái khám và xét nghiệm máu định kỳ giúp đánh giá chính xác hiệu quả kiểm soát acid uric [1].
