Nhiều người thường tin dùng các loại thảo mộc mọc hoang trong tự nhiên để đun nước uống thanh nhiệt hoặc chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Trong số đó, cây thàn mát là cái tên thỉnh thoảng được nhắc tới ở các vùng trung du và miền núi. Tuy nhiên, việc tự ý hái cành, lá hay hạt của loại cây này về đun sắc làm nước uống lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm nghiêm trọng đối với sức khỏe.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc phổ biến trên: cây thàn mát, đặc biệt là hạt của nó, không được uống và không được dùng làm thực phẩm dưới bất kỳ hình thức nào. Toàn cây, nhất là phần hạt, chứa độc chất rotenone có thể gây tổn thương hệ thần kinh, suy hô hấp, sốc phân bố và dẫn đến tử vong [1], [2].
Cơ chế gây độc của chất rotenone trong cây thàn mát
Độc tính của hạt thàn mát (tên khoa học là Millettia pachycarpa) chủ yếu xuất phát từ rotenone và các hợp chất rotenoid liên quan [1]. Rotenone là một hợp chất isoflavonoid tự nhiên được phát hiện cấu trúc hóa học từ năm 1933 [3]. Chất này hoạt động như một chất ức chế phức hợp I (complex I) của chuỗi chuyền điện tử trong ty thể tế bào [2], [3].
Ty thể được ví như "nhà máy năng lượng" của cơ thể, chịu trách nhiệm sản xuất phân tử adenosine triphosphate (ATP) để duy trì hoạt động sống. Khi rotenone đi vào cơ thể người qua đường tiêu hóa, nó sẽ phong tỏa phức hợp I, khiến quá trình sản xuất năng lượng ATP bị sụt giảm nghiêm trọng [4]. Để bù trừ cho sự thiếu hụt năng lượng này, tế bào buộc phải tăng cường quá trình đường phân kỵ khí, kéo theo sự tích tụ quá mức của axit lactic và gây ra tình trạng toan chuyển hóa nguy hiểm [4].
Không dừng lại ở việc cắt đứt nguồn năng lượng của tế bào, rotenone còn thúc đẩy hiện tượng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng rotenone cản trở động học của quá trình hình thành vi ống nội bào, làm rối loạn bộ khung tế bào và dẫn đến chết tế bào thần kinh [3]. Khi nuốt phải lượng lớn chất này, độc tố tấn công chủ yếu vào ba hệ cơ quan thiết yếu: hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [1].
Bằng chứng khoa học về các vụ ngộ độc thàn mát
Các trường hợp ghi nhận ngộ độc do nuốt phải cây thàn mát đã được công bố chi tiết trên các báo cáo y khoa quốc tế. Một báo cáo dịch tễ học năm 2021 tại Trùng Khánh (Trung Quốc) đã phân tích các đợt ngộ độc do ăn hạt thàn mát (Millettia pachycarpa) diễn ra vào tháng 12 năm 2020 [1]. Báo cáo ghi nhận thàn mát phân bố rộng rãi ở miền nam Trung Quốc; dù các ca ngộ độc không xảy ra thường xuyên nhưng trong năm 2020 đã ghi nhận 2 sự cố tương tự tại các tỉnh Quý Châu và Hồ Nam [1].
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng chi tiết công bố năm 2024 đã mô tả trường hợp ngộ độc thàn mát nghiêm trọng ở một bệnh nhân nam cao tuổi [2]. Người đàn ông này đã rơi vào trạng thái mất ý thức suốt 3 giờ đồng hồ sau khi ăn quả của cây thàn mát (Millettia pachycarpa Benth) [2]. Khi nhập viện, kết quả phân tích khí máu động mạch cho thấy bệnh nhân bị giảm độ pH máu rõ rệt, nồng độ lactate tăng vọt và phân áp khí CO2 tăng cao dù phân áp oxy vẫn ở mức bình thường [2].
Bệnh nhân cao tuổi trên được chẩn đoán ngộ độc thực phẩm do thàn mát, đi kèm biến chứng viêm phổi hít và sốc phân bố [2]. Đội ngũ bác sĩ đã can thiệp khẩn cấp bằng biện pháp thở máy xâm lấn kết hợp liệu pháp thay thế thận liên tục (CRRT) nhằm hỗ trợ suy hô hấp và đào thải bớt độc chất [2]. Nhờ các can thiệp tích cực này, bệnh nhân đã hồi phục và được xuất viện sau 5 ngày điều trị nội trú, sau đó tái khám sau 2 tuần ghi nhận không còn triệu chứng khó chịu đáng kể nào [2]. Các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh rằng dấu hiệu giữ lại khí CO2 đơn độc không kèm giảm oxy máu, kết hợp pH giảm sâu và lactate tăng vọt là chỉ điểm điển hình của ngộ độc thàn mát [2].
Ngoài các báo cáo riêng lẻ, một tổng quan nghiên cứu phạm vi năm 2024 đã rà soát 2.631 công bố khoa học từ trước đến ngày 12 tháng 7 năm 2022 để phân tích các trường hợp ngộ độc rotenone cấp tính ở người [4]. Nghiên cứu đã sàng lọc được 11 báo cáo ca bệnh mô tả 18 nạn nhân bị phơi nhiễm [4]. Trong số 18 người này, có 15 người phải nhập viện cấp cứu và 5 người đã tử vong [4]. Phần lớn các trường hợp ngộ độc diễn ra tại nhà riêng do nạn nhân vô tình ăn phải các loài thực vật chứa rotenone mà không biết [4]. Các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận là nôn mửa và toan chuyển hóa; một số người còn bị suy giảm nghiêm trọng chức năng tim phổi [4].
Cũng theo các tài liệu y văn, một số loài thực vật khác cùng họ hoặc chứa rotenoid cũng từng gây ra các ca ngộ độc nghiêm trọng tương tự. Chẳng hạn, hạt của cây củ đậu (Pachyrhizus erosus) – một loại cây có rễ củ ăn được phổ biến – chứa hàm lượng rotenone cao trong hạt và đã từng gây ra các vụ ngộ độc đe dọa tính mạng hoặc tử vong do vô tình nuốt phải tại Đài Loan (Trung Quốc) và Thái Lan [1]. Năm 2009, một báo cáo tại Guiana thuộc Pháp cũng ghi nhận ca tự tử bất thành của một phụ nữ 86 tuổi sau khi uống một bát chiết xuất từ thực vật chứa rotenone thuộc chi Lonchocarpus [5]. Bệnh nhân này nhanh chóng xuất hiện các biểu hiện rối loạn tiêu hóa, mất ý thức và suy hô hấp, nhưng may mắn tỉnh lại sau vài giờ điều trị triệu chứng [1], [5].
Nguy cơ tổn hại thần kinh từ độc chất rotenone
Bên cạnh nguy cơ ngộ độc cấp tính dẫn đến hôn mê và suy hô hấp tức thì, rotenone còn là chất độc thần kinh nguy hiểm đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thí nghiệm. Theo tổng quan công bố năm 2022, từ lâu người bản địa đã sử dụng chiết xuất chứa rotenone từ rễ và thân các loài Lonchocarpus hay dây mật (Derris elliptica) để đánh bắt cá do độc tính cao đối với động vật thủy sinh [3]. Tuy nhiên, việc sử dụng rotenone trong nông nghiệp và thủy sản đã bị đình chỉ ở nhiều nơi do các bằng chứng tích lũy về mối liên hệ giữa các chất ức chế phức hợp I và bệnh thoái hóa thần kinh [3].
Các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cho thấy việc cho chuột cống tiếp xúc toàn thân với liều bán cấp tính của rotenone gây ra sự thoái hóa chọn lọc cao đối với các tế bào thần kinh dopaminergic ở vùng chất đen (substantia nigra) [3]. Tế bào bị tổn thương xuất hiện các thể vùi tế bào chất đặc trưng chứa protein alpha-synuclein, tạo ra mô hình tổn thương bệnh lý tương tự như bệnh Parkinson [3].
Một nghiên cứu năm 2005 trên mô hình nuôi cấy tế bào vùng trung não cũng chứng minh tác động của rotenone theo liều lượng [6]. Khi tế bào tiếp xúc với rotenone liều thấp mạn tính (5–100 nM trong 8 ngày), nồng độ ATP/ADP giảm dần sau vài ngày xuống còn 40% so với nhóm chứng, đồng thời gây mất chọn lọc các tế bào tiết dopamine và làm tích tụ các protein gắn ubiquitin [6]. Ngược lại, khi tiếp xúc với liều cao cấp tính (500 nM trong 1–24 giờ), tỷ lệ ATP/ADP sụp đổ hoàn toàn chỉ sau 1 giờ, gây phá hủy tế bào không chọn lọc [6].
Nghiên cứu proteomic năm 2024 trên các tế bào thần kinh giao cảm ngoại biên có nguồn gốc từ tế bào gốc vạn năng cảm ứng của người (iPSC) đã xem xét liều rotenone dưới ngưỡng độc (10 microgam/L) [7]. Dù không quan sát thấy độc tính trực tiếp trên hình thái sợi thần kinh, nhóm nghiên cứu phát hiện sự xáo trộn nghiêm trọng trong mạng lưới điều hòa autophagy và sự sụp đổ cân bằng nội môi protein (proteostasis) [7]. Tình trạng này có thể làm suy giảm khả năng chống chịu stress của hệ thần kinh ngoại biên và tiềm ẩn nguy cơ tiến triển thành bệnh lý thần kinh ngoại biên [7]. Dù vậy, cần lưu ý đây là các dữ liệu thực nghiệm trên tế bào nuôi cấy và động vật, không phản ánh trực tiếp việc sử dụng thàn mát ở người thường ngày nhưng đã chứng minh rõ cơ chế gây độc thần kinh sâu sắc của chất này.
Giới hạn điều trị và sự thiếu vắng thuốc giải độc
Một trong những yếu tố biến việc ngộ độc cây thàn mát trở nên đặc biệt nguy hiểm là sự thiếu vắng hoàn toàn các loại thuốc giải độc đặc hiệu [1], [4]. Khi một người nuốt phải hạt hoặc nước sắc thàn mát, y bác sĩ không có thuốc đối kháng trực tiếp để trung hòa rotenone [1].
Quy trình điều trị hiện nay phụ thuộc hoàn toàn vào các biện pháp hỗ trợ và kiểm soát triệu chứng [1]. Đối với các ca ngộ độc được đưa vào viện, các biện pháp can thiệp bao gồm: đặt ống nội khí quản, thở máy cơ học, điều chỉnh cân bằng kiềm toan bằng dung dịch natri bicarbonat để chống toan chuyển hóa, và dùng thuốc vận mạch nếu bệnh nhân bị tụt huyết áp [1], [4]. Để ngăn chặn độc tố tiếp tục ngấm vào máu, thủ thuật khử nhiễm đường tiêu hóa như gây nôn, rửa dạ dày hoặc cho uống than hoạt tính cần được thực hiện sớm, ngay cả khi người bệnh đã hôn mê [1], [4].
Các bác sĩ cũng phải hết sức ưu tiên nhận biết và xử trí biến chứng viêm phổi hít ở bệnh nhân ngộ độc thàn mát [1], [2]. Về các phương pháp lọc máu chuyên sâu, dữ liệu y học cho thấy bằng chứng về hiệu quả của liệu pháp truyền máu qua cột hấp phụ (hemoperfusion) để loại bỏ rotenone còn chưa đầy đủ, dù đây vẫn là một phương án được cân nhắc [1]. Một số trường hợp nặng có thể được can thiệp bằng liệu pháp thay thế thận liên tục (CRRT) kết hợp thở máy xâm lấn sớm để hỗ trợ cải thiện tình trạng suy hô hấp và sốc [2]. Dù bệnh nhân sống sót qua giai đoạn nguy kịch ban đầu thường hồi phục nhanh triệu chứng, nguy cơ tử vong trong giai đoạn cấp tính là hoàn toàn có thật [5], [4].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần xóa bỏ
Nhiều người dân thường có thói quen tin rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, có thể dùng đun nước giải độc, trị mụn nhọt hay thanh lọc cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm đặc biệt nghiêm trọng khi áp dụng cho cây thàn mát. Trong tự nhiên, thàn mát và một số cây thuộc họ Đậu chứa hàm lượng rotenone rất cao nhằm mục đích tự vệ sinh học [1], [3]. Hoạt chất này được đồng bào vùng cao dùng để nghiền nát thả xuống suối đánh bắt cá (làm cá tê liệt) hoặc làm thuốc trừ sâu tự nhiên trong nông nghiệp [5], [3]. Một hợp chất có độc tính mạnh với sinh vật thủy sinh và côn trùng như vậy không thể được coi là an toàn để nấu uống [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc đun sôi, phơi khô hay sắc lâu có thể loại bỏ được độc tính của hạt thàn mát. Hiện không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc chế biến nhiệt độ thông thường có thể triệt tiêu hoàn toàn rotenone để biến hạt thàn mát thành một vị thuốc uống an toàn. Việc nhầm lẫn thàn mát với các loại cây dược liệu khác hoặc tò mò nếm thử các loại quả dại trong rừng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tai nạn ngộ độc nguy kịch [1], [4].
Ai cần tuyệt đối tránh xa cây thàn mát?
Câu trả lời ngắn gọn là tất cả mọi người, không có ngoại lệ. Hạt và các bộ phận của cây thàn mát chứa độc tố ức chế hô hấp tế bào nên không có đối tượng nào an toàn khi tiêu thụ loại thực vật này [1], [2], [4].
Đặc biệt, trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc những người có bệnh lý nền về tim mạch, gan, thận lại càng dễ bị tổn thương nghiêm trọng nếu vô tình nuốt phải, do khả năng dung nạp độc chất và chức năng dự trữ của các cơ quan này kém hơn [2], [4]. Tuyệt đối không để trẻ nhỏ chơi đùa hay hái hạt thàn mát để tránh trường hợp nhầm lẫn hạt cây thành kẹo hay các loại hạt ăn được [1].
Hướng dẫn xử trí an toàn trong thực tế
Để phòng ngừa những rủi ro ngộ độc rotenone đáng tiếc, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn thực phẩm và dược liệu:
- Tuyệt đối không thu hái, phơi khô, nghiền bột hay sắc uống bất kỳ bộ phận nào của cây thàn mát [1].
- Không sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc có thành phần hạt thàn mát để trị bệnh ngoài da, trị giun sán hay thanh lọc cơ thể.
- Giáo dục cộng đồng, đặc biệt là người dân sinh sống tại các khu vực có cây thàn mát phân bố tự nhiên, cần nhận biết rõ hình thái của cây để tránh hái nhầm quả và hạt làm thức ăn [1]. Cần hết sức cẩn trọng với các loại hạt khác cùng họ có chứa rotenone như hạt cây củ đậu [1].
- Nếu phát hiện người thân vô tình nuốt phải hạt hoặc nước uống từ cây thàn mát, cần đưa ngay nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất có đủ điều kiện cấp cứu hồi sức [1], [4]. Không chần chừ chờ đợi triệu chứng xuất hiện tại nhà vì tình trạng suy hô hấp và toan chuyển hóa có thể diễn tiến rất nhanh chỉ sau vài giờ [5], [2].
- Khi đi cấp cứu, gia đình nên mang theo mẫu cành lá, quả hoặc bã hạt mà nạn nhân đã sử dụng để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân ngộ độc [1].
Cây thàn mát là loài thực vật chứa độc chất rotenone có khả năng làm tê liệt chuỗi hô hấp tế bào và gây tổn hại nặng nề đến hệ thần kinh và hô hấp [1], [2], [3]. Người dân tuyệt đối không sắc uống hay dùng thàn mát làm thực phẩm trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Khi cần sử dụng thảo dược để chăm sóc sức khỏe, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn để đảm bảo an toàn tính mạng.
