Cây trương quân kháng viêm: Bằng chứng khoa học hiện có đến đâu?

Cây trương quân (còn gọi là trung quân, tên khoa học Ancistrocladus tectorius) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian dùng để giảm đau nhức và các chứng sưng tấy. Người dân thường truyền tai nhau cách lấy vỏ, rễ hoặc cành để nấu nước uống hoặc ngâm rượu bóp vào những khớp xương đau nhức mỗi khi thời tiết thay đổi. Những câu chuyện truyền miệng này khiến không ít người tin rằng đây là một loại "thần dược" chữa trị dứt điểm mọi chứng viêm mạn tính mà không lo tác dụng phụ.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy hoạt tính kháng viêm của cây trương quân chủ yếu mới được ghi nhận ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm thông qua dịch chiết chứa polyphenol và flavonoid, ức chế tín hiệu tiền viêm ^[1]. Đáng chú ý, các báo cáo khoa học chính xác về loài cây này hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người nhằm điều trị viêm, do đó việc tự ý dùng thay thế thuốc tây y là hoàn toàn thiếu cơ sở y khoa.

Cơ chế tác động kháng viêm nhìn từ góc độ sinh học

Viêm là phản ứng bảo vệ quan trọng của cơ thể trước các tác nhân gây hại, nhưng tình trạng viêm mạn tính kéo dài lại là nguyên nhân tiềm tàng gây ra nhiều bệnh lý phức tạp như viêm ruột, viêm xương khớp và các rối loạn thần kinh ^[1]. Việc sử dụng các loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID) dù đem lại hiệu quả tức thì nhưng khi dùng dài ngày thường kéo theo nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng, thúc đẩy nhu cầu tìm kiếm các hợp chất thực vật an toàn hơn ^[1].

Trong môi trường nuôi cấy tế bào, dịch chiết thực vật tác động trực tiếp vào các thụ thể tín hiệu của đại thực bào – dòng tế bào giữ vai trò kích ngòi đáp ứng miễn dịch. Khi tế bào bị kích thích, một loạt phản ứng photphorin hóa sẽ diễn ra để chuyển tín hiệu viêm vào nhân, thúc đẩy sản sinh ồ ạt các hóa chất trung gian gây tổn thương mô. Việc ức chế được các con đường này giúp dập tắt nguồn sản sinh chất kích thích viêm ngay từ giai đoạn khởi đầu.

Cụ thể, dịch chiết methanol từ trương quân (Ancistrocladus tectorius) chứa lượng lớn polyphenol và flavonoid, hoạt động bằng cách can thiệp vào chuỗi tín hiệu nội bào ^[1]. Khi các hoạt chất này ức chế quá trình photphorin hóa protein trong các con đường truyền tín hiệu, tế bào sẽ ngừng nhận lệnh sản xuất các cytokine và enzyme phá hủy, từ đó giữ cho phản ứng miễn dịch không bị kích hoạt quá mức ^[1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu tế bào chỉ ra điều gì?

Một công bố khoa học vào năm 2025 đã tiến hành sàng lọc tiềm năng chống viêm của dịch chiết methanol từ 8 loài thực vật bản địa tại Việt Nam ^[1]. Nghiên cứu này được thực hiện trên mô hình đại thực bào RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) để tạo phản ứng viêm cấp tính ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết từ cây trương quân (Ancistrocladus tectorius) cùng với loài Huberantha luensis đã làm giảm rõ rệt mức độ của các chất trung gian gây viêm bao gồm nitric oxide (NO), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) ^[1]. Phân tích hóa sinh ghi nhận dịch chiết của cây rất giàu các polyphenol và flavonoid ^[1].

Đi sâu vào cơ chế phân tử, nhóm tác giả xác định dịch chiết từ cây trương quân phát huy tác dụng nhờ vào việc ức chế hai con đường truyền tín hiệu quan trọng là yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB) và protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPK), thể hiện qua việc giảm sự photphorin hóa của các protein liên quan ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết methanol này chứa tiềm năng đáng kể trong việc mở đường cho các phương pháp trị liệu mới nhằm giảm nhẹ tình trạng viêm mạn tính ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2025 mới dừng lại ở mô hình nuôi cấy đại thực bào RAW264.7 kích thích bằng LPS, chưa tiến hành trên động vật sống hay cơ thể người ^[1]. Tác dụng thực tế khi uống dịch chiết, mức độ hấp thu qua đường tiêu hóa cũng như độc tính toàn thân vẫn là những câu hỏi còn bỏ ngỏ.

Các hoạt chất đặc thù và phổ hoạt tính sinh học khác

Ngoài các flavonoid và polyphenol tham gia vào phản ứng kháng viêm, chi Ancistrocladus nói chung và loài trương quân (Ancistrocladus tectorius) nói riêng được biết đến như một nguồn chứa dồi dào các alkaloid dạng naphthylisoquinoline độc đáo ^[2], ^[3]. Cấu trúc phân tử của các alkaloid này thường liên kết theo các trục 5,8'-, 7,1'- hoặc phổ biến nhất là 5,1'-, mang lại nhiều hoạt tính sinh học mạnh mẽ ^[2], ^[3].

Năm 2016, nghiên cứu từ các cành và thân của dây leo trương quân (A. tectorius) thu hái tại Trung Quốc đã phân lập được hai hợp chất naphthylisoquinoline liên kết 5,8' mới là ancistectorine D và dẫn xuất 6-O-demethyl, cùng với hai alkaloid liên kết 7,1' là 6-O-methylancistectorine B1 và ancistectorine B2 ^[2]. Thử nghiệm hoạt tính cho thấy ancistectorine D biểu hiện tác dụng chống lại các ký sinh trùng đơn bào Trypanosoma cruzi và Leishmania donovani, đồng thời thể hiện độc tính tế bào mạnh mẽ đối với dòng tế bào bệnh bạch cầu ở người CCRF-CEM và dòng tế bào kháng đa thuốc CEM/ADR5000 ^[2].

Tiếp đó, một công bố năm 2017 tiếp tục phát hiện các alkaloid hiếm liên kết 5,1' như ancistrobenomine B và C từ cành và thân cây ^[3]. Hoạt chất ancistrobenomine B đã thể hiện tác dụng vừa phải chống lại Plasmodium falciparum, Trypanosoma brucei rhodesiense trong ống nghiệm, cùng với độc tính tế bào rất mạnh đối với tế bào bạch cầu lympho cấp tính nhạy cảm với thuốc CCRF-CEM cũng như dòng tế bào phụ kháng thuốc CEM/ADR5000 ^[3].

Trước đó, vào năm 2013, các nhà khoa học cũng đã phân lập được hàng loạt alkaloid nhóm ancistectorine từ cành cây trương quân, trong đó có 3 hợp chất cho thấy hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét xuất sắc và đặc hiệu ^[4]. Ngoài ra, trong một nghiên cứu năm 2004 sàng lọc 72 dịch chiết từ 50 loài cây thuốc dân gian tại Malaysia, dịch chiết methanol từ trương quân (Ancistrocladus tectorius) là một trong những đại diện thể hiện phổ kháng khuẩn và kháng nấm rộng nhất ^[5].

Lợi ích tiềm năng và ranh giới bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, các nghiên cứu đã xác lập rằng cây trương quân sở hữu một kho tàng hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao ^[1], ^[2], ^[3], ^[5]. Ở góc độ chống viêm, việc dịch chiết ức chế hiệu quả các cytokine như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và chất trung gian NO mở ra hy vọng phát triển các liệu pháp hỗ trợ điều trị viêm trong tương lai ^[1]. Khả năng kháng khuẩn, kháng nấm và kháng ký sinh trùng cũng là những điểm sáng củng cố cho kinh nghiệm dùng cây trong dân gian ^[2], ^[3], ^[5], ^[4].

Dẫu vậy, ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ứng dụng lâm sàng trên người là một khoảng cách rất lớn. Nghiên cứu kháng viêm năm 2025 mới chỉ thực hiện trên dòng tế bào đại thực bào chuột trong đĩa thí nghiệm, chưa đánh giá phản ứng sinh học phức tạp trên cơ thể động vật sống ^[1]. Hơn nữa, việc các alkaloid trong thân và cành trương quân thể hiện độc tính tế bào mạnh trên các tế bào dòng bạch cầu cho thấy dịch chiết thô của loài cây này có thể tiềm ẩn độc tính sinh học nếu không được kiểm soát hàm lượng ^[2], ^[3]. Do đó, chưa có bất kỳ bằng chứng nào khẳng định uống nước sắc từ cây trương quân là an toàn và có hiệu quả chống viêm tương đương thuốc tân dược trên người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây trương quân

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính ức chế viêm trong ống nghiệm với việc cây có thể "chữa khỏi" hoàn toàn các bệnh viêm khớp hay viêm ruột mạn tính. Tế bào trong đĩa thí nghiệm tiếp xúc trực tiếp với dịch chiết ở nồng độ nhất định, khác hoàn toàn với việc người bệnh uống nước sắc qua đường tiêu hóa – nơi các chất phải chịu tác động của acid dạ dày, men gan và rào cản hấp thu ^[1].

Một ngộ nhận nguy hiểm khác là quan niệm cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể dùng liều lượng tùy thích dài ngày. Cây trương quân chứa nhiều alkaloid naphthylisoquinoline có hoạt tính tiêu diệt tế bào mạnh ^[2], ^[3]. Việc thu hái và tự đun sắc vỏ, rễ hoặc thân cây mà không qua tinh chế hay định lượng chuẩn xác có thể vô tình nạp vào cơ thể những chất có độc tính đối với tế bào lành.

Nhiều người cũng lầm tưởng có thể bỏ hẳn thuốc kháng viêm theo đơn của bác sĩ để chuyển sang dùng thảo dược truyền miệng. Việc ngừng thuốc chống viêm đột ngột ở các bệnh nhân viêm khớp dạng thấp hay viêm ruột có thể dẫn đến bùng phát các cơn viêm cấp tính dữ dội, gây biến chứng nặng nề cho các cơ quan.

Ai nên thận trọng tuyệt đối với loại thảo dược này?

Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan và thận là nhóm đối tượng đầu tiên phải thận trọng. Gan và thận là hai cơ quan chính làm nhiệm vụ chuyển hóa và đào thải các alkaloid phức tạp; việc dung nạp các hợp chất tự nhiên chưa rõ độc tính bán trường diễn có thể làm suy giảm chức năng của các tạng này.

Phụ nữ đang mang thai hoặc trong giai đoạn cho con bú tuyệt đối không tự ý sử dụng cây trương quân dưới mọi hình thức nấu uống hay ngâm rượu. Các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, kháng tế bào và tác động lên chuỗi phản ứng miễn dịch có thể gây nguy cơ co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bình thường của thai nhi và trẻ nhỏ ^[2], ^[3].

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu như thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm tân dược, thuốc điều trị sốt rét hay hóa trị liệu ung thư cần tránh xa loại thảo dược này. Dịch chiết thực vật chứa hỗn hợp phức tạp các chất có thể gây tương tác cạnh tranh men gan, làm tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất tác dụng trị liệu chính. Luôn luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi có ý định sử dụng bất kỳ thảo mộc nào bổ trợ cho quá trình điều trị.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Hiện tại, giới khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng an toàn hay quy chuẩn chế biến chuẩn hóa nào cho cây trương quân trong điều trị bệnh trên người. Các dữ liệu được ghi nhận trong nghiên cứu sử dụng dung môi methanol để chiết xuất các hợp chất trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt của phòng thí nghiệm ^[1], ^[5].

Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm vỏ cây, rễ cây trương quân ngoài tự nhiên để chặt nhỏ, phơi khô rồi sắc uống thay nước hàng ngày. Nước sắc thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng flavonoid có lợi cũng như không thể loại bỏ các alkaloid mang độc tính tế bào ^[1], ^[2], ^[3].

Để kiểm soát tình trạng viêm một cách an toàn và bền vững, bạn nên tập trung vào việc thay đổi lối sống:

• Duy trì chế độ ăn uống giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ các loại rau củ quả, hạt dinh dưỡng đã được chứng minh an toàn qua thực phẩm hàng ngày.
• Uống đủ nước mỗi ngày nhằm hỗ trợ cơ thể đào thải các chất chuyển hóa trung gian.
• Tập thể dục vừa sức và đều đặn để cải thiện lưu thông máu, giảm tải căng thẳng cho các khớp xương.
• Tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị và đơn thuốc kháng viêm của bác sĩ chuyên khoa, tái khám định kỳ để điều chỉnh liều lượng thích hợp.

Cây trương quân là một loài thực vật quý với nhiều tiềm năng sinh học đáng chú ý, từ khả năng kháng khuẩn đến ức chế các con đường tín hiệu gây viêm ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, các phát hiện này mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và tế bào nuôi cấy ^[1]. Người bệnh cần giữ sự tỉnh táo, không tự ý dùng cây để trị bệnh mà hãy lắng nghe tư vấn từ bác sĩ chuyên môn để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.