Cây ván đậu hỗ trợ hạ sốt, tiêu sưng: Bằng chứng tới đâu?

Cây ván đậu (thường thuộc chi Desmodium, họ Đậu) từ lâu xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian trị cảm sốt, sưng đau. Người dân quen dùng dạng sắc uống hoặc giã đắp khi cơ thể nóng sốt, sưng tấy. Liệu kinh nghiệm truyền miệng này có cơ sở khoa học thực nghiệm chứng minh hay không?

Các nghiên cứu dược lý học hiện đại bước đầu xác nhận chiết xuất từ một số loài thuộc chi ván đậu có tác dụng hạ sốt, kháng viêm và giảm đau ^[1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật trong phòng thí nghiệm [1, 2].

Cơ chế tác động dược lý theo y học hiện đại

Trong y học cổ truyền, các loài cây thuộc chi ván đậu được sử dụng chữa các chứng bệnh gây sốt, viêm loét hoặc đau nhức [1, 2]. Để làm rõ kinh nghiệm dân gian, các nhà nghiên cứu dược lý đã tiến hành phân lập hoạt chất và thử nghiệm hoạt tính sinh học của chi thực vật này ^[1].

Nghiên cứu tổng quan cho thấy chi ván đậu chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng như terpenoid, flavonoid, steroid và alkaloid ^[1]. Những hoạt chất này đem lại cho chi thực vật nhiều đặc tính sinh học giá trị, bao gồm chống oxy hóa, kháng khuẩn, bảo vệ gan, lợi mật, lợi tiểu, giảm đau, kháng viêm và hạ sốt ^[1].

Cơ chế hạ thân nhiệt và giảm phù nề của các hoạt chất này chủ yếu thông qua việc ức chế các phản ứng viêm toàn thân và điều hòa đáp ứng nhiệt lượng do độc tố gây ra trên mô hình thực nghiệm [1, 2]. Dù vậy, các cơ chế chi tiết ở mức độ thụ thể tế bào vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu sâu hơn.

Bằng chứng hạ sốt, tiêu sưng từ loài Desmodium podocarpum

Năm 2011, một nghiên cứu dược lý học thực nghiệm đã đánh giá hoạt tính của phân đoạn ete dầu hỏa (PEF) chiết từ dịch chiết cồn của cây Desmodium podocarpum ^[2]. Loài cây này vốn được dân gian dùng chữa các bệnh phát sốt, ho và vết thương chảy máu nhưng trước đó chưa có chứng cứ thực nghiệm hiện đại ^[2].

Các nhà khoa học đã thử nghiệm phân đoạn PEF ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg trên nhiều mô hình động vật ^[2]. Tác dụng giảm đau được đo bằng thử nghiệm quặn mình do axit axetic và thử nghiệm đĩa nóng trên chuột nhắt ^[2]. Khả năng kháng viêm được đánh giá qua mô hình gây phù bàn chân chuột cống bằng carrageenan và mô hình gây phù tai chuột nhắt bằng dimethylbenzene ^[2]. Hiệu quả hạ sốt được kiểm tra trên mô hình chuột cống bị sốt do tiêm lipopolysaccharide (LPS) ^[2].

Kết quả cho thấy phân đoạn PEF ức chế đáng kể các cơn quặn mình theo liều lượng, đồng thời kéo dài thời gian phản ứng của chuột trong thử nghiệm đĩa nóng ^[2]. Chiết xuất này cũng làm giảm rõ rệt tình trạng phù bàn chân ở chuột cống và giảm sưng tai ở chuột nhắt ^[2]. Đặc biệt, phân đoạn PEF làm hạ sốt rõ rệt trên chuột cống bị sốt do LPS, đồng thời không gây tử vong ở chuột nhắt khi dùng đường uống tới liều 4,2 g/kg ^[2].

Dữ liệu thực nghiệm trên loài Desmodium caudatum

Cùng năm 2011, một nghiên cứu khác công bố tác dụng sinh học của dịch chiết cồn từ cây Desmodium caudatum (DCE) ^[3]. Trong y học dân gian Trung Quốc, loài cây họ Đậu này thường được áp dụng cho các bệnh sốt, viêm khớp dạng thấp và kiết lỵ trực khuẩn ^[3].

Nghiên cứu sử dụng các mô hình tương tự để kiểm chứng đặc tính dược lý của DCE trên động vật ^[3]. Thử nghiệm dùng phép đo quặn mình do axit axetic và tấm đĩa nóng trên chuột để ghi nhận mức giảm đau ^[3]. Tác dụng chống viêm được đo qua mức độ phù bàn chân chuột cống do carrageenan và phù tai chuột do dimethylbenzene ^[3]. Mô hình gây sốt bằng LPS trên chuột cống được dùng để đánh giá khả năng hạ sốt ^[3].

Kết quả ghi nhận dịch chiết DCE ức chế có ý nghĩa thống kê và phụ thuộc liều đối với phản ứng quặn mình, tăng thời gian chịu nhiệt trên đĩa nóng ở chuột ^[3]. DCE làm giảm mức độ phù chân chuột cống và sưng tai chuột nhắt, đồng thời làm hạ thân nhiệt hiệu quả ở chuột cống bị sốt do LPS ^[3]. Về độc tính cấp đường uống, chuột nhắt không ghi nhận trường hợp tử vong nào ở mức liều thử nghiệm lên tới 40 g/kg ^[3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các kết quả thực nghiệm kể trên mang lại cơ sở sinh học rõ ràng cho việc sử dụng chi ván đậu trong các bài thuốc dân gian giảm đau, tiêu sưng và hạ thân nhiệt [1, 2]. Độc tính cấp đường uống trong các nghiên cứu trên chuột cho thấy biên độ an toàn tương đối rộng của các phân đoạn chiết xuất [1, 2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là toàn bộ bằng chứng mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác định hiệu quả thực tế và liều dùng chính xác của ván đậu khi điều trị sốt hay viêm mô mềm.

Ngoài ra, các nghiên cứu sử dụng dạng chiết xuất cồn hoặc phân đoạn dung môi ete dầu hỏa được tinh chế trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Dạng chiết xuất này có hàm lượng hoạt chất khác biệt rất lớn so với việc đun sắc hoặc ngâm rửa cây tươi, cây khô thủ công tại nhà.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây ván đậu trị bệnh

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là vô hại và có thể dùng thay thế hoàn toàn thuốc hạ sốt, kháng viêm hiện đại. Đây là quan niệm nguy hiểm vì sốt cao hoặc viêm sưng cấp tính cần được kiểm soát thân nhiệt nhanh chóng để tránh co giật hoặc biến chứng chuyển hóa nặng.

Một hiểu lầm khác là tự ý giã đắp lá ván đậu tươi lên các vùng sưng tấy hoặc vết thương hở nhằm mục đích tiêu viêm. Việc đắp lá không đảm bảo vệ sinh có thể gây nhiễm trùng da thứ phát, khiến phản ứng sưng viêm trở nên nghiêm trọng hơn thay vì được cải thiện.

Bên cạnh đó, việc coi ván đậu có thể trị dứt điểm mọi nguồn cơn gây sốt là không đúng. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra dịch chiết giúp hạ nhiệt độ cơ thể và ức chế chất trung gian gây viêm phù nề tạm thời, không thay thế thuốc kháng sinh hay các phác đồ điều trị nguyên nhân gây bệnh chuyên sâu [1, 2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Hiện tại, hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả của chi ván đậu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính và dược lực học hiện có mới chỉ ghi nhận trên mô hình động vật khỏe mạnh [1, 2]. Do đó, các đối tượng đặc thù này tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cây ván đậu để hạ sốt.

Người có bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc rối loạn tiêu hóa cần thận trọng trước khi dùng các bài thuốc cổ truyền từ ván đậu. Việc đào thải các hợp chất tự nhiên như alkaloid hay terpenoid chưa rõ nồng độ có thể tạo áp lực thêm cho các cơ quan chuyển hóa ^[1].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau hoặc chống viêm tây y (như paracetamol, NSAID) không nên tự ý phối hợp với ván đậu. Sự kết hợp không kiểm soát này dễ dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc hoặc quá tải chuyển hóa thuốc trong cơ thể.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách

Khi bị sốt hoặc gặp tình trạng sưng tấy, người bệnh cần ưu tiên kiểm tra thân nhiệt bằng nhiệt kế và tìm nguyên nhân gốc rễ. Các biện pháp chuẩn mực như uống đủ nước, nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát và chườm ấm luôn cần được ưu tiên hàng đầu.

Nếu muốn dùng cây ván đậu như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, người dân chỉ nên dùng dạng phơi khô sắc uống với lượng vừa phải. Cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc bác sĩ y học cổ truyền để được kê đơn liều lượng thích hợp theo từng thể trạng.

Khi triệu chứng sốt kéo dài trên 48 giờ, sốt cao không hạ, hoặc vết sưng tấy có biểu hiện nóng đỏ, đau dữ dội, tụ mủ, người bệnh phải lập tức đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời bằng các phác đồ y khoa chuẩn hóa.

Tóm lại, cây ván đậu sở hữu nhiều hoạt tính sinh học triển vọng trong việc hạ sốt, tiêu sưng và giảm đau theo các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật [1, 2, 6]. Dù vậy, người dân không nên tự ý dùng thảo dược này để thay thế các phương pháp điều trị y tế chính quy khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên môn.