Cây vì cúc (còn gọi là cúc lợn hoa nhỏ, rau cúc dại, tên khoa học Galinsoga parviflora) là loại cỏ mọc hoang rất phổ biến tại nhiều vùng quê Việt Nam và thường được dùng làm rau ăn hoặc bài thuốc dân gian. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng loại cây này có tác dụng hạ đường huyết, hỗ trợ kiểm soát bệnh đái tháo đường rất tốt. Liệu lời đồn này có đúng dưới góc nhìn y học hiện đại?
Câu trả lời ngắn gọn: Cây vì cúc có chứa một số hoạt chất thể hiện khả năng ức chế enzyme phân giải đường trong ống nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả hạ đường huyết thực tế của loài cây này.
Cơ chế tác động đến đường huyết diễn ra thế nào?
Tình trạng tăng đường huyết đặc trưng bởi sự gia tăng bất thường của nồng độ glucose trong máu sau bữa ăn và đóng vai trò chính trong căn nguyên của bệnh đái tháo đường típ 2 [3, 7]. Sau khi chúng ta ăn các thức ăn chứa tinh bột hoặc đường đa, hệ thống tiêu hóa cần các enzyme chuyên biệt để cắt nhỏ chúng thành đường đơn (monosaccharide) thì ruột mới hấp thu được vào máu [4, 6].
Trong chuỗi phản ứng này, enzyme alpha-glucosidase xúc tác quá trình thủy phân liên kết alpha-1,4-glucopyranoside trong các phân tử oligosaccharide và disaccharide, giữ vai trò thiết yếu trong việc điều hòa hàm lượng glucose và kiểm soát mức tăng đường huyết sau ăn [1]. Cùng với alpha-amylase ở tuyến tụy, enzyme alpha-glucosidase ở ruột non tham gia tích cực vào quá trình thủy phân tinh bột [2].
Khi ức chế được enzyme alpha-glucosidase, quá trình giải phóng đường đơn từ các chuỗi carbohydrate trong thức ăn sẽ bị làm chậm lại đáng kể [3]. Nhờ đó, lượng đường ngấm vào máu diễn ra từ từ, tránh được hiện tượng đường huyết tăng đột ngột sau ăn [6, 7]. Đây cũng chính là cơ chế tác dụng của nhóm thuốc điều trị đái tháo đường dạng uống như acarbose hiện nay [6, 8]. Việc sử dụng các hợp chất phenolic tự nhiên từ nguồn thực vật làm chất ức chế các enzyme này đang là hướng đi được nhiều nhà khoa học quan tâm [3, 7].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây vì cúc?
Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung vào đặc tính hạ đường huyết của cây vì cúc (Galinsoga parviflora) mới dừng lại ở cấp độ phân lập chất và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa bước sang giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân.
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành khảo sát các loài cây thuốc, thảo mộc và gia vị truyền thống ở khu vực Mỹ Latinh nhằm xác định hồ sơ hợp chất phenolic, hoạt tính chống oxy hóa và tiềm năng ức chế in vitro đối với các enzyme liên quan đến tăng đường huyết và tăng huyết áp [4]. Kết quả phân tích cho thấy các hợp chất phenolic chính có trong cây vì cúc (Galinsoga parviflora) là axit chlorogenic và các dẫn xuất của axit hydroxycinnamic [4]. Nghiên cứu kết luận rằng các loài thảo mộc từ khu vực này có tiềm năng trong việc phòng ngừa tình trạng tăng đường huyết và tăng huyết áp liên quan đến bệnh đái tháo đường típ 2 [4].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2009 đã phân lập thành công các hợp chất tự nhiên từ phân đoạn chiết xuất ethyl acetate của cây vì cúc (Galinsoga parviflora) [5]. Các nhà khoa học đã tìm ra hai hợp chất flavanone glucoside mới được đặt tên là galinsoside A và galinsoside B, cùng với hai dẫn xuất flavanone đã biết là 7,3',4'-trihydroxyflavanone và 3,5,7,3',4'-pentahydroxyflavanone [5]. Cấu trúc của các chất này được xác định rõ ràng thông qua các nghiên cứu quang phổ [5]. Khi kiểm tra hoạt tính sinh học, hợp chất galinsoside B đã thể hiện tiềm năng ức chế đối với enzyme alpha-glucosidase [5]. Trong khi đó, galinsoside A cho thấy hoạt tính chống oxy hóa đáng kể và ức chế enzyme urease [5].
Khoảng cách giữa ống nghiệm và cơ thể người
Mặc dù việc phát hiện hoạt chất ức chế enzyme alpha-glucosidase từ cây vì cúc là tín hiệu sinh học đáng chú ý, người tiêu dùng cần hiểu rõ những hạn chế lớn của các bằng chứng khoa học hiện có.
Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu về cây vì cúc mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) [1, 2]. Hoạt tính ức chế enzyme trong đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa với việc hoạt chất đó sẽ hoạt động hiệu quả khi đi qua hệ tiêu hóa phức tạp của con người. Hợp chất tự nhiên có thể bị biến đổi qua dịch vị dạ dày, khả năng hấp thu qua niêm mạc ruột có thể kém, hoặc bị gan chuyển hóa trước khi phát huy tác dụng. Hiện tại chưa có nghiên cứu can thiệp nào kiểm tra trên mô hình động vật hay thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người bệnh đái tháo đường.
Thứ hai, các nghiên cứu sàng lọc chất ức chế alpha-glucosidase từ thực vật hiện nay còn nhiều hạn chế kỹ thuật. Một tổng quan khoa học công bố năm 2022 chỉ ra rằng phần lớn các nghiên cứu sàng lọc in vitro sử dụng chế phẩm enzyme có nguồn gốc phi động vật có vú, điển hình là từ nấm men Saccharomyces cerevisiae [6]. Bằng chứng cho thấy dữ liệu ức chế thu được từ enzyme nguồn gốc phi động vật có vú này có giá trị rất hạn chế trong việc xác định các chất ức chế thực sự có hiệu quả hạ đường huyết trên cơ thể sống (in vivo) [6]. Tổng quan này cũng nhấn mạnh hiện vẫn thiếu một quy trình thử nghiệm sàng lọc chuẩn hóa được áp dụng chung và thiếu nguồn chế phẩm thương mại chuẩn hóa đối với enzyme alpha-glucosidase của động vật có vú [6].
Do đó, những kết quả khả quan từ galinsoside B chiết xuất từ cây vì cúc mới chỉ là bước khởi đầu rất sớm của quá trình nghiên cứu dược liệu [5].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ đường huyết
Nhiều người bệnh đái tháo đường thường có tâm lý chuộng các loại cây cỏ mọc quanh vườn nhà vì tin rằng "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính" hoặc "uống thảo dược có thể thay thế thuốc tây". Đây là ngộ nhận rất nguy hiểm.
Cây vì cúc không phải là thuốc và hoàn toàn không có khả năng thay thế các thuốc điều trị đái tháo đường đã được cơ quan y tế cấp phép. Việc tự ý bỏ thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc cây vì cúc có thể khiến lượng đường trong máu tăng vọt không kiểm soát, dẫn đến những biến chứng cấp tính và mạn tính nguy hiểm.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo dược có thể giúp "chữa khỏi dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Hiện nay y học chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn đái tháo đường típ 2, việc kiểm soát bệnh phụ thuộc vào lối sống, dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ phác đồ điều trị lâu dài của bác sĩ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì chưa có các nghiên cứu đánh giá độc tính dài hạn và thử nghiệm an toàn trên người, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Người mắc bệnh đái tháo đường: Không tự ý dùng cây vì cúc với kỳ vọng hạ đường huyết; tuyệt đối không bỏ thuốc chỉ định hay tự ý kết hợp với thuốc hạ đường huyết vì nguy cơ tương tác thuốc chưa được nghiên cứu rõ.
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng này; do đó không nên dùng cây vì cúc dưới dạng dược liệu hay bài thuốc đậm đặc.
- Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Cơ thể nhạy cảm và chức năng chuyển hóa suy giảm, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào ngoài chế độ ăn thông thường.
- Người có bệnh lý về gan, thận: Việc dung nạp các chất chiết xuất tự nhiên chưa rõ liều lượng có thể gây thêm gánh nặng cho các cơ quan đào thải.
Gợi ý áp dụng trong đời sống
Trong ẩm thực dân gian, cây vì cúc thường được hái đọt non để nấu canh hoặc luộc như một loại rau rừng thông thường. Người dân có thể sử dụng cây vì cúc như một món rau xanh bổ sung chất xơ trong chế độ ăn hàng ngày, với lượng vừa phải và sơ chế sạch sẽ để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.
Chưa có nghiên cứu khoa học nào đưa ra liều lượng, cách sắc nấu hay thời điểm dùng cụ thể của cây vì cúc nhằm mục đích hạ đường huyết. Do đó, người bệnh không nên tự ý tìm mua các loại bột, viên hoàn hoặc tự sắc uống đậm đặc loại cây này.
Để kiểm soát đường huyết sau bữa ăn hiệu quả, người bệnh nên tập trung vào chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế, duy trì vận động thể lực đều đặn và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi ý định bổ sung thảo dược đều cần được thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị.
Tóm lại, cây vì cúc có chứa các hoạt chất tiềm năng có khả năng ức chế enzyme chuyển hóa đường trong ống nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm đến viên thuốc thực tế là một hành trình dài cần rất nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, coi loại cây này như một loại rau thông thường và luôn tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống.
