Thói quen hái đọt dương xỉ dại và nguy cơ nhầm lẫn
Các món ăn chế biến từ đọt non của các loài quyết, dương xỉ rừng từ lâu đã trở thành nét ẩm thực dân dã quen thuộc ở nhiều vùng đồi núi nước ta. Vào mùa mưa, những chồi non cuộn tròn mọc lên xanh mướt trên các triền đồi cằn cỗi hay ven bìa rừng thường được người dân thu hái về làm rau xào, nấu canh. Tuy nhiên, thói quen hái cây dại dựa trên kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe.
Trong tự nhiên, thảm thực vật dương xỉ vô cùng phong phú và có nhiều chi họ khác nhau cùng sinh sống trên một sinh cảnh. Cây vọt đồi và dương xỉ diều hâu (chi Pteridium) là hai loài thường xuyên bị nhầm lẫn bởi chúng đều phát triển mạnh mẽ thành từng vạt lớn trên các sườn đồi trống trải. Sự nhầm lẫn này có thể dẫn đến việc đưa vào bữa ăn những loài thực vật mang độc chất tự nhiên mà cơ thể không thể dung nạp an toàn.
Việc phân biệt rõ ràng giữa cây vọt đồi bản địa và các loài dương xỉ hoang dại khác như dương xỉ diều hâu là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe cả gia đình. Trước khi sử dụng bất kỳ loại đọt cây hoang dã nào, người dân cần trang bị kiến thức sinh học chuẩn xác nhằm tránh những tai nạn ngộ độc đáng tiếc.
Cây vọt đồi và dương xỉ diều hâu khác nhau thế nào?
Cây vọt đồi thuộc chi Dicranopteris, là nhóm thực vật phân nhánh đôi rất đặc trưng thường thấy ở các vùng đất dốc nhiệt đới và cận nhiệt đới [1], [2]. Trong khi đó, dương xỉ diều hâu thuộc chi Pteridium, còn được biết đến phổ biến với tên gọi quốc tế là bracken fern [1]. Dù cả hai loài này đều thuộc ngành Dương xỉ và có khả năng phát triển rất nhanh, cấu trúc phân nhánh và đặc tính sinh học của chúng có sự tách biệt rõ ràng [1], [2].
Dương xỉ diều hâu (Pteridium) được xếp vào nhóm thực vật tiên phong hung hãn trên quy mô toàn cầu nhờ khả năng phát tán cực mạnh [1]. Chúng sở hữu các thân ngầm bò sâu dưới đất và tiết ra các hợp chất ức chế sinh trưởng mạnh mẽ để ngăn cản sự phát triển của các loài cây khác xung quanh [1]. Cây vọt đồi (Dicranopteris) cũng tạo thành các vạt dày đặc nhưng hệ sinh thái của chúng có vai trò tích lũy và luân chuyển dinh dưỡng riêng biệt [1].
Vấn đề cốt lõi khiến người đi rừng dễ nhầm lẫn nằm ở giai đoạn chồi non mới mọc. Đọt non cuộn lại của hai loài này thoạt nhìn rất giống nhau, khiến mắt thường khó nhận biết nếu không quan sát kỹ thân rễ, lá già và kiểu phân nhánh đặc trưng của bụi cây trưởng thành.
Bản chất hóa chất tương tranh và cơ chế sinh học
Cả vọt đồi và dương xỉ diều hâu đều có khả năng thích nghi phi thường trên những vùng đất cằn cỗi nhờ cơ chế tiết ra các chất hóa học ức chế thực vật khác, hay còn gọi là hóa chất tương tranh sinh học (allelopathic chemicals) [1]. Các hợp chất này giúp cây cạnh tranh không gian sống, ngăn hạt của các cây gỗ nảy mầm xung quanh rễ của chúng [1]. Tuy nhiên, các chất này khi đi vào chuỗi thức ăn lại là yếu tố tiềm ẩn nguy cơ sinh học đối với động vật và con người.
Đối với dương xỉ diều hâu (Pteridium), các nghiên cứu sinh thái học ghi nhận loài này tiết ra các hóa chất tương tranh rất mạnh, tạo nên ưu thế độc tôn sinh thái và khiến chúng trở thành loài cỏ dại xâm lấn khó kiểm soát [1]. Những hoạt chất phòng vệ tự nhiên này tồn tại trong mô cây nhằm chống lại các loài ăn cỏ tự nhiên và vi sinh vật gây hại trong đất. Do đó, việc tiêu thụ chồi non của các loài có hoạt tính hóa học tương tranh mạnh mà không qua xử lý khoa học có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc tích lũy độc chất.
Ở chi vọt đồi (Dicranopteris), cây có tốc độ quang hợp cao dưới ánh nắng gắt, vòng đời của lá ngắn hơn và hiệu suất sử dụng dinh dưỡng cao hơn so với các loài dương xỉ ưa bóng râm [1]. Mặc dù vọt đồi cũng có xu hướng mọc dày đặc và tạo thành thảm thực vật đơn loài, bản chất hóa sinh và các chất tiết từ rễ của chúng có sự khác biệt so với chi Pteridium [1]. Việc hiểu rõ cơ chế tương tranh sinh học giúp chúng ta nhận thức rằng không phải loài cây hoang dại nào mọc tự nhiên cũng là thực phẩm lành tính.
Nghiên cứu sinh thái học ghi nhận gì về hai loài này?
Nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí khoa học đã phân tích tổng hợp chức năng hệ sinh thái của chi vọt đồi Dicranopteris và so sánh trực tiếp với dương xỉ diều hâu Pteridium [1]. Theo nghiên cứu này, tại các vùng đất suy thoái ở miền Nam Trung Quốc, sinh khối trên mặt đất và thân rễ của loài vọt đồi Dicranopteris linearis thường bị đốt cháy để làm chậm quá trình tái sinh, sau đó đất được lật xới để rễ phơi dưới ánh nắng mặt trời trước khi trồng cây họ đậu thay thế [1]. Tương tự, tại rừng núi ở Cộng hòa Dominica, các thảm cây vọt đồi dày đặc cũng được dọn sạch để trồng các loài cây gỗ nhằm khôi phục đa dạng sinh học [1].
Nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh rằng dương xỉ diều hâu Pteridium cũng rơi vào tình trạng tương tự khi được mô tả là loài tiên phong xâm lấn mạnh mẽ trên toàn thế giới [1]. Chi Pteridium có thể tạo thành các bụi rậm rạp nhờ sở hữu các hóa chất tương tranh mạnh hơn và tốc độ nhân bản vô tính nhanh chóng [1]. Tại Vương quốc Anh, để kiểm soát sự bành trướng của loài cỏ dại xâm lấn Pteridium, biện pháp cắt tỉa 2 lần mỗi năm cho thấy hiệu quả vượt trội so với việc chỉ cắt 1 lần mỗi năm hoặc phun thuốc diệt cỏ asulam [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 cũng chỉ ra các đặc điểm địa phương của các loài vọt đồi Dicranopteris bao gồm: mọc dày đặc, khả năng tạo thành quần xã gần như đơn loài và lớp thảm rễ sâu [1]. Toàn bộ các loài trong chi này đều đòi hỏi ánh sáng mặt trời mạnh, thường mọc ở các quần xã tiên phong trên sườn dốc cằn cỗi hoặc rừng thưa [1]. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành vi khí hậu, tích lũy dinh dưỡng, chu trình dưỡng chất và dòng năng lượng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1].
Thách thức nhận diện từ tính đa dạng loài ẩn
Việc phân biệt cây vọt đồi trong tự nhiên còn gặp trở ngại rất lớn do sự tồn tại của các loài ẩn (cryptic species) - tức những loài gần như không thể phân biệt được nếu chỉ dựa vào hình thái bên ngoài [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 về phát sinh loài và phân loại học đã chỉ ra rằng chi vọt đồi Dicranopteris tại châu Á có lịch sử phân loại rất phức tạp [2]. Đặc biệt, loài Dicranopteris linearis từ lâu đã gây khó khăn cho các nhà khoa học do có nhiều phân loài nội bảng được thiết lập mà thiếu đi các ranh giới hình thái rõ ràng [2].
Để giải quyết ranh giới loài, các nhà nghiên cứu vào năm 2021 đã áp dụng phương pháp phát sinh loài phân tử kết hợp với hình thái học [2]. Nghiên cứu sử dụng 5 vùng gen lục lạp gồm rbcL, atpB, rps4, matK và trnL-trnF để xây dựng cây phát sinh loài dựa trên 37 mẫu đại diện cho 13 đơn vị phân loại của Dicranopteris trên khắp vùng phân bố chính ở châu Á [2]. Kết quả chỉ ra rằng chi Dicranopteris gồm 10 nhánh có độ hỗ trợ cao, và bản thân loài D. linearis là đa ngành, chứng minh sự tồn tại của tính đa dạng loài ẩn rất lớn [2].
Cũng từ việc so sánh hình thái chi tiết và dữ liệu di truyền, nghiên cứu năm 2021 đã công nhận hai loài mới là Dicranopteris austrosinensis và Dicranopteris baliensis, đồng thời đề xuất 5 tổ hợp phân loại mới [2]. Dữ liệu phân kỳ cho thấy sự đa dạng hiện nay của chi này có thể bắt nguồn từ sự phân nhánh gần đây trong thế Trung Tân (Miocene) [2]. Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả các nhà khoa học cũng cần đến giải trình tự gen mới xác định chính xác từng phân loài vọt đồi, do đó người dân thu hái ngoài tự nhiên tuyệt đối không thể chủ quan dựa vào kinh nghiệm mắt thường [2].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi thu hái rau rừng
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng "cứ cây cỏ mọc tự nhiên trên đồi núi là sạch và an toàn". Thực tế sinh học chứng minh rằng để tồn tại trước các loài ăn cỏ và sự khắc nghiệt của môi trường, nhiều loài thực vật hoang dã như dương xỉ diều hâu đã tự tổng hợp các hóa chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh [1]. Nếu người thu hái nhầm lẫn và chế biến không đúng cách, các hóa chất tương tranh này có thể gây hại cho hệ tiêu hóa và tích tụ lâu dài trong cơ thể [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "mọi cây dương xỉ phân nhánh đều giống nhau". Nghiên cứu khoa học khẳng định Dicranopteris và Pteridium là hai chi riêng biệt với cấu trúc di truyền, đặc tính phân nhánh và mức độ xâm lấn khác nhau [1], [2]. Chi vọt đồi chứa đựng nhiều loài ẩn rất khó phân biệt hình thái, khiến ranh giới giữa loài ăn được và loài không ăn được trở nên mong manh [2]. Việc đánh đồng tất cả các cây có đọt cuộn tròn là một sai lầm nghiêm trọng.
Cuối cùng, nhiều người tin rằng việc ngâm nước hoặc nấu chín có thể loại bỏ hoàn toàn mọi loại độc tố tự nhiên trong thực vật hoang dã. Mặc dù nhiệt độ có thể phân hủy một số hợp chất hữu cơ kém bền, nhưng không có bằng chứng nào đảm bảo việc nấu nướng thông thường có thể triệt tiêu hoàn toàn các hợp chất tương tranh phức tạp có trong các loài dương xỉ xâm lấn [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Do tính chất phức tạp về phân loại học và sự hiện diện của các hóa chất tương tranh sinh học trong các loài dương xỉ hoang dại, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên thử nghiệm các loại đọt rau rừng chưa rõ nguồn gốc [1], [2]. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đầu tiên cần tránh xa các loại rau dại thu hái từ đồi núi, bởi cơ thể giai đoạn này rất nhạy cảm với các hợp chất lạ có hoạt tính sinh học chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa cũng như chức năng giải độc của gan, thận chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm, do đó nguy cơ gặp biến chứng khi tiếp xúc với độc chất thực vật cao hơn nhiều so với người trưởng thành khỏe mạnh. Bất kỳ sự kích ứng đường ruột nào từ các chất tương tranh sinh học cũng có thể gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng, nôn mửa hoặc tiêu chảy [1].
Người có tiền sử bệnh gan, bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại cây cỏ hoang dã nào. Việc đưa các hợp chất tự nhiên chưa rõ cơ chế chuyển hóa vào cơ thể có thể gây tương tác thuốc bất lợi hoặc làm gia tăng gánh nặng đào thải cho các cơ quan nội tạng.
Khuyến cáo an toàn và cách xử lý trong đời sống
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bữa ăn gia đình, người tiêu dùng nên ưu tiên sử dụng các loại rau củ truyền thống được gieo trồng tại các nông trại có quy trình kiểm soát rõ ràng. Việc thu hái rau dại trên các đồi trọc, ven đường giao thông hay các vùng đất thoái hóa cần được hạn chế tối đa, bởi đây chính là môi trường sống đặc trưng mà các loài tiên phong như vọt đồi và dương xỉ diều hâu thường phát triển dày đặc [1], [2].
Trong trường hợp sinh sống tại các khu vực miền núi có tập quán ăn đọt vọt đồi, người dân tuyệt đối không tự ý hái cây lạ nếu không có sự hướng dẫn của những người có kinh nghiệm lâu năm am hiểu sâu sắc về thảm thực vật bản địa. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng, buồn nôn, chóng mặt sau khi ăn rau rừng, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám kịp thời.
Tóm lại, thiên nhiên hoang dã mang lại nguồn tài nguyên phong phú nhưng cũng ẩn chứa nhiều rủi ro sinh học phức tạp từ các loài thực vật tiên phong [1], [2]. Sự thận trọng, hiểu biết khoa học và thói quen tiêu dùng thông thái luôn là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe trước những nguy cơ ngộ độc từ thực vật tự nhiên.
