Cây xương khô (còn gọi là cây giao, kim giao, san hô xanh, tên khoa học Euphorbia tirucalli) từ lâu đã được nhiều người truyền tai như một bài thuốc dân gian trị viêm xoang, mụn cót. Cây mọc hoang hoặc được trồng làm cảnh, làm hàng rào rất phổ biến ở các vùng quê lẫn thành thị. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng loại cây mọng nước chứa đầy mủ trắng này lại nằm trong tầm ngắm của các nhà khoa học quốc tế suốt nhiều thập kỷ vì liên quan đến nguy cơ ung thư.

Nhiều nghiên cứu y sinh học đã chỉ ra rằng nhựa và các chiết xuất từ cây xương khô chứa những hợp chất có khả năng kích hoạt mạnh mẽ virus Epstein-Barr (EBV) – một loại virus liên quan mật thiết đến u lympho Burkitt và nhiều bệnh lý ác tính khác [1, 2]. Việc tự ý tiếp xúc, bẻ cành xông mũi hay dùng nước xung quanh khu vực trồng loại cây này tiềm ẩn những mối nguy hại nghiêm trọng đối với sức khỏe con người [1].

Hiểu lầm tai hại về "thần dược" trị viêm xoang

Trong dân gian, cây xương khô thường được người dân bẻ cành để lấy mủ nhỏ vào nước sôi, sau đó dùng ống giấy cuộn lại để hít hơi nước xông mũi nhằm giảm triệu chứng nghẹt mũi, viêm xoang. Nhựa cây có vị cay cay, gây rát nhẹ niêm mạc, khiến nhiều người lầm tưởng đó là tác dụng "diệt khuẩn" hoặc "thông xoang" của cây thuốc.

Thế nhưng, mủ trắng của cây xương khô thực chất là một chất kích ứng cực mạnh đối với da và niêm mạc mắt, mũi, họng. Không chỉ dừng lại ở tác hại gây bỏng rát bề mặt hay tổn thương giác mạc nếu bắn vào mắt, các thành phần hóa học thẩm thấu từ nhựa cây vào cơ thể mới chính là mối nguy tiềm ẩn, tạo điều kiện thuận lợi cho các tế bào tiền ung thư phát triển [1, 6].

Cơ chế nhựa cây xương khô kích hoạt Epstein-Barr virus

Epstein-Barr virus (EBV) là loại virus phổ biến trong quần thể người, thường cư trú âm thầm ở trạng thái ngủ (thể tiềm ẩn) bên trong các tế bào lympho B mà không gây hại. Hệ miễn dịch bình thường có khả năng kìm hãm EBV suốt đời. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các chất thúc đẩy từ môi trường có thể đánh thức loại virus này trỗi dậy [1, 2].

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất và mủ cây xương khô chứa este diterpene, đặc biệt là dẫn xuất este 4-deoxyphorbol [4, 7]. Hợp chất này có khả năng kích hoạt chu trình tan tế bào (lytic cycle) của EBV [2]. Con đường này hoạt động thông qua việc kích thích enzyme protein kinase C (PKC), bởi khi sử dụng chất ức chế PKC, phản ứng kích hoạt chu trình tan tế bào của EBV đã bị chặn đứng hoàn toàn [2].

Khi virus EBV bị đánh thức, chúng tái tạo ồ ạt và giải phóng các kháng nguyên kích thích tế bào chuyển dạng ác tính [2, 8]. Song song đó, các hợp chất trong cây còn gây suy giảm chức năng miễn dịch tế bào, khiến tế bào T lympho mất khả năng nhận diện và tiêu diệt các tế bào lympho B bị nhiễm virus [3].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm

Mối liên hệ giữa cây xương khô và virus sinh ung thư đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và dịch tễ học thực địa:

Nghiên cứu công bố năm 1981 đã tiến hành thử nghiệm kết hợp giữa n-butyrate và chiết xuất dầu từ cây xương khô (Euphorbia tirucalli) trên các dòng tế bào lympho người mang bộ gen EBV gồm P3HR-1 và Raji [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cây có tác dụng rõ rệt trong việc tạo kháng nguyên sớm (EA) và kháng nguyên vỏ virus (VCA) [4]. Ở tế bào P3HR-1, tác dụng cộng dồn làm tăng cả EA và VCA, trong khi ở tế bào Raji ghi nhận sự gia tăng hiệp đồng của kháng nguyên EA [4].

Năm 1986, một nghiên cứu thực địa tại Đông Phi chỉ ra rằng chiết xuất từ cây xương khô thúc đẩy mạnh mẽ sự kích hoạt bộ gen EBV tiềm ẩn trong các tế bào dạng lympho, đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển dạng tế bào lympho người do EBV gây ra [1]. Đáng chú ý, hiện tượng kích hoạt bộ gen EBV tiềm ẩn và thúc đẩy chuyển dạng tế bào còn được phát hiện ngay trong các mẫu đất và nguồn nước uống thu thập xung quanh khu vực trồng cây xương khô [1].

Đến năm 1991, các nhà khoa học tiến hành thử nghiệm trên tế bào lympho B người trong ống nghiệm bằng cách cho phơi nhiễm đồng thời với virus EBV và este 4-deoxyphorbol tinh khiết chiết xuất từ cây xương khô [5]. Kết quả ghi nhận tần suất tái sắp xếp nhiễm sắc thể tăng cao bất thường, trong đó vị trí bị biến đổi cấu trúc phổ biến nhất là nhiễm sắc thể số 8 [5]. Đây chính là nhiễm sắc thể thường xuyên bị thay đổi cấu trúc trong các tế bào ung thư hạch Burkitt [5].

Năm 1994, nghiên cứu sâu hơn về miễn dịch phát hiện este 4-deoxyphorbol từ cây xương khô làm giảm chức năng của tế bào T gây độc đặc hiệu với EBV [3]. Tế bào lympho B sau khi tiếp xúc đồng thời với EBV và este từ cây trở nên đề kháng trước sự tấn công tiêu diệt của tế bào T, thông qua cơ chế giảm biểu hiện protein màng tiềm ẩn 1 (LMP1) – đích nhắm chính của tế bào T miễn dịch [3].

Năm 2003, thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư hạch Burkitt được xử lý với nhựa cây xương khô chưa tinh chế ở các độ pha loãng khác nhau [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nhựa cây có khả năng tái kích hoạt chu trình tan của EBV phụ thuộc vào liều lượng, thậm chí có tác dụng ở độ pha loãng cực thấp lên tới 10^-6 [2]. Việc dùng đồng thời chất ức chế protein kinase C là 1-(5-isoquinolinesulphonyl)-2-methylpiperazine dihydrochloride đã ngăn chặn sự kích hoạt này [2]. Chiết xuất methanol từ thân, cành, lá và rễ của cây đều làm tăng chuyển dạng tế bào qua trung gian EBV [2].

Năm 2012, nghiên cứu trên các dòng tế bào lymphoblastoid và tế bào có nguồn gốc từ máu cuống rốn được xử lý bằng chiết xuất cây xương khô [6]. Phương pháp nhuộm huỳnh quang tại chỗ (FISH) cho thấy cây xương khô kích hoạt lại EBV và gây biến đổi nhiễm sắc thể, dẫn đến sự biểu hiện biến đổi của gen sinh ung thư c-MYC [6].

Dù vậy, hướng tiếp cận dược lý học vi tính năm 2025 dùng các mô hình in silico, tính toán cơ học lượng tử, mô phỏng docking và động lực học phân tử đã khảo sát 13 hợp chất hóa học chính trong lá cây xương khô [7]. Nghiên cứu mô hình toán học này nhận định các phối tử số 01, 02 và 10 có ái lực gắn kết mạnh và có tiềm năng ức chế các dòng tế bào ung thư đầu cổ dương tính với EBV [7]. Tuy nhiên, đây mới là dữ liệu mô phỏng trên máy tính chứ chưa được chứng minh trên động vật hay cơ thể sống [7].

Mối liên hệ dịch tễ học: Vành đai u lympho Burkitt

Không chỉ được chứng minh trong ống nghiệm, nguy cơ của cây xương khô còn được củng cố bằng các dữ liệu dịch tễ học thực địa ở các vùng dịch tễ ung thư. U lympho Burkitt (eBL) là một loại ung thư hạch không Hodgkin ác tính dòng tế bào B, là bệnh ung thư trẻ em phổ biến nhất ở vùng châu Phi cận Sahara [1, 5, 6].

Tại vùng xích đạo châu Phi (nơi gọi là Vành đai u lympho), bệnh u lympho Burkitt chiếm tới 70% các ca ung thư ở trẻ em, với tỷ lệ lên đến 10 ca trên 100.000 trẻ dưới 14 tuổi [6]. Bệnh thường xuất hiện sự chuyển đoạn nhiễm sắc thể liên quan đến gen MYC bị biến đổi kích hoạt trên nhiễm sắc thể 8 và gen globulin miễn dịch trên nhiễm sắc thể 14, hoặc hiếm hơn là nhiễm sắc thể 2 hoặc 22 [6].

Trùng hợp thay, phân bố địa lý của cây xương khô hoàn toàn ăn khớp với tỷ lệ mắc u lympho Burkitt ở châu Phi [1, 5]. Loài cây này mọc rất nhiều ở các vùng có tỷ lệ bệnh cao tại Kenya và Tanzania (đặc biệt là lưu vực hồ Victoria ở Kenya), nhưng lại không thấy xuất hiện ở những khu vực có tỷ lệ mắc bệnh thấp [2]. Cây thường được người dân trồng làm hàng rào, làm đồ chơi cho trẻ nhỏ và dùng làm thảo dược truyền thống [6]. Khảo sát tại Malawi cho thấy cây xương khô xuất hiện tại nhà của những bệnh nhân u lympho Burkitt nhiều hơn đáng kể so với nhóm đối chứng không mắc bệnh [8].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với cây xương khô?

Mặc dù tại Việt Nam chưa có nghiên cứu dịch tễ riêng biệt về tỷ lệ ung thư liên quan đến việc xông cây xương khô, nhưng các bằng chứng về độc tính kích hoạt virus sinh ung thư và biến đổi gen đã rất rõ ràng [1, 4, 6]. Những đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có thói quen tự ý bẻ cây làm thuốc xông mũi: Việc hít hơi nóng chứa dịch mủ cây xương khô có thể đưa trực tiếp các hợp chất este thúc đẩy ung thư vào niêm mạc đường hô hấp trên.
  • Trẻ nhỏ: Trẻ em có hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện, là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các yếu tố kích hoạt virus và biến đổi nhiễm sắc thể [1, 6]. Tuyệt đối không cho trẻ tiếp xúc, chơi đùa hoặc bẻ cành cây xương khô [6].
  • Người sống gần khu vực trồng dày đặc: Nhựa cây có thể ngấm vào đất và nguồn nước mặt xung quanh sau những trận mưa, tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm gián tiếp qua nước sinh hoạt [1].
  • Người có bệnh nền hoặc hệ miễn dịch suy yếu: Nhóm đối tượng này dễ bị virus EBV bùng phát khi gặp các chất đồng kích hoạt từ cây cỏ [3].

Áp dụng thực tế để phòng ngừa rủi ro

Trước những cảnh báo từ y học thực nghiệm và dịch tễ học, người dân cần thay đổi quan niệm về việc sử dụng cây xương khô trong đời sống hàng ngày:

  • Không tự ý xông mũi hay uống nước sắc: Tuyệt đối không làm theo các hướng dẫn truyền miệng hít hơi mủ cây giao để trị viêm xoang, viêm mũi dị ứng. Khi có bệnh về tai mũi họng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định thuốc an toàn.
  • Bảo hộ khi tỉa cành, dọn dẹp cây cảnh: Nếu trồng cây làm cảnh trong vườn, khi cắt tỉa cần đeo găng tay dày, mặc áo dài tay và đeo kính bảo hộ để tránh mủ cây bắn vào mắt hoặc dính vào da. Nếu vô tình bị mủ dính vào da, cần rửa sạch ngay lập tức dưới vòi nước chảy bằng xà phòng.
  • Quản lý nguồn nước quanh nơi trồng: Tránh trồng cây xương khô sát cạnh giếng nước, bể nước ngầm hoặc khu vực lấy nước sinh hoạt gia đình để phòng nguy cơ thôi nhiễm hoạt chất vào nguồn nước [1].
  • Cân nhắc loại bỏ trong khuôn viên trường học, nhà có trẻ nhỏ: Nên thay thế cây xương khô bằng các loại cây cảnh an toàn hơn để tránh tai nạn ngộ độc mủ hoặc nguy cơ phơi nhiễm lâu dài ở trẻ em [6].

Dù một số phân tích trên máy tính gần đây đang thăm dò hướng đi mới trong việc tìm kiếm phân tử ức chế tế bào ác tính từ lá cây [7], nhưng trên thực tế lâm sàng và dịch tễ, nhựa cây xương khô vẫn là một yếu tố nguy cơ kích hoạt virus Epstein-Barr đã được ghi nhận rõ ràng [1, 2, 4]. Người dân không nên đem sức khỏe ra đánh cược bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng độ an toàn.