Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược thiên nhiên để bồi bổ sức khỏe, thải độc hoặc phòng ngừa bệnh gan. Cây nhàu nước cùng các loài thuộc chi nhàu (Morinda) từ lâu đã trở thành vị thuốc dân gian quen thuộc tại nhiều vùng miền. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nấu rễ, thân hoặc uống nước cốt liều lượng lớn có thực sự an toàn hay lại tiềm ẩn mối nguy tàn phá lá gan?
Các dữ liệu nghiên cứu khoa học cho thấy hoạt chất anthraquinone trong chi nhàu mang tính hai mặt rõ rệt. Nhóm chất này vừa ghi nhận khả năng chống oxy hóa, bảo vệ gan trước các tác nhân gây độc ở nồng độ thích hợp, vừa có thể trở thành thủ phạm kích hoạt tổn thương tế bào gan nặng nề nếu sử dụng quá mức hoặc xuất hiện trên cơ địa nhạy cảm [3, 4].
Hai mặt đối lập của anthraquinone với lá gan
Anthraquinone là nhóm hợp chất phenol tự nhiên hiện diện phổ biến ở các bộ phận như rễ, vỏ và hạt của nhiều loài thực vật chi nhàu [2, 4]. Ở góc độ tích cực, một số dẫn xuất anthraquinone hoạt động như chất chống oxy hóa nội sinh, dập tắt các gốc tự do gây hại và bảo vệ màng tế bào gan [1].
Ngược lại, ở nồng độ cao hoặc dưới tác động chuyển hóa đặc thù, các phân tử anthraquinone có thể gây độc trực tiếp lên dòng tế bào gan [2]. Một số hợp chất kích thích hoạt động enzyme quinone reductase mạnh mẽ hoặc làm tổn hại cấu trúc mô học gan, gây chết tế bào theo chương trình hoặc hoại tử cấp tính [2, 6].
Bằng chứng bảo vệ gan từ chiết xuất rễ cây chi nhàu
Tiềm năng cải thiện men gan và hạ chỉ số stress oxy hóa của rễ nhàu đã được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột bị tổn thương gan do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) đã đánh giá tác dụng của chiết xuất anthraquinone từ rễ cây Morinda angustifolia (AEMA) [1]. Động vật thí nghiệm được cho dùng chiết xuất với các mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm nồng độ men gan ALT và AST trong huyết thanh phụ thuộc theo liều lượng [1]. Đồng thời, chiết xuất ức chế sự gia tăng malondialdehyde (MDA - chỉ số phản ánh tình trạng peroxy hóa lipid), kích thích hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [1].
Hai thành phần anthraquinone tinh khiết được phân lập từ chiết xuất rễ này là soranjidiol và rubiadin-3-methyl ether, trong đó soranjidiol thể hiện hiệu quả bảo vệ tế bào gan tương đương toàn phần chiết xuất [1]. Tuy vậy, chiết xuất này không làm thay đổi hoạt tính enzyme catalase (CAT) hay chất chống oxy hóa glutathione (GSH), đồng thời thí nghiệm mới chỉ thực hiện trên chuột tổn thương gan cấp tính do hóa chất độc hại [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2024 về chiết xuất cồn 95% từ rễ cây Morinda longissima (MLE) đã xác định 8 hợp chất anthraquinone và glycoside của chúng [3]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy chiết xuất không gây tử vong hoặc biểu hiện độc ở liều lên đến 2.000 mg/kg trọng lượng cơ thể [3]. Các liều thử nghiệm 100, 200 và 300 mg/kg thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ tương tự diclofenac sodium, trong đó mức liều 300 mg/kg đạt hiệu quả cao nhất [3]. Phân tích cấu trúc phân tử mô phỏng cho thấy các anthraquinone như rubiadin-3-methyl ether hay morindone có tính ức chế chọn lọc trên enzyme COX-2 [3]. Dù vậy, dữ liệu này mới dừng lại ở mô hình kháng viêm cấp và mô phỏng trên máy tính, chưa đánh giá tác động dùng lâu dài trên gan người [3].
Tại một nghiên cứu khác năm 2000 về rễ cây Morinda elliptica, các hợp chất anthraquinone như damnacanthal, nordamnacanthal, lucidin-ω-methyl ether, rubiadin, morindone và soranjidiol đã được phân lập [4]. Đáng chú ý, nordamnacanthal, lucidin-ω-methyl ether và rubiadin thể hiện độc tính tế bào mạnh đối với các dòng tế bào ung thư vú và bệnh bạch cầu thử nghiệm [4].
Nguy cơ tổn thương gan khi dùng quá liều và kéo dài
Mặc dù có tiềm năng sinh học, độc tính của dịch chiết từ các loài chi nhàu đã được cảnh báo qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và báo cáo lâm sàng thực tế.
Nghiên cứu độc tính mạn tính năm 2017 tiến hành trên chuột cái kéo dài 6 tháng nhằm so sánh dịch chiết nước từ lá và quả nhàu (Morinda citrifolia) [5]. Dịch chiết quả ở liều cao 2 mg/ml trong nước uống đã gây tổn thương gan mạn tính nghiêm trọng, làm giảm chiều dài gan, tăng men gan AST và giảm nồng độ albumin máu [5]. Quan sát mô bệnh học phát hiện hoại tử tế bào gan, chuột xuất hiện triệu chứng lờ đờ, chải chuốt quá mức, mắt trũng, tư thế gù lưng và tỷ lệ tử vong lên tới 40% chỉ trong 3 tháng đầu [5]. Tác giả suy đoán độc tính có thể xuất phát từ anthraquinone trong hạt và vỏ quả vốn có hoạt tính kích thích quinone reductase mạnh gấp 40 lần l-sulforaphane [5]. Ngược lại, dịch chiết lá ăn được không gây ra độc tính quan sát được ở cả hai mức liều [5].
Trên mô hình tế bào HepG2 (dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan có nguồn gốc từ người), nghiên cứu năm 2014 đối với các hợp chất anthraquinone phân lập từ cây Morinda umbellata cho thấy ba dẫn xuất anthraquinone gồm rubiadin, 1,6-dihydroxy-2-methoxymethylanthraquinone và 3-hydroxy-2-hydroxymethylanthraquinone gây độc tế bào rõ rệt với giá trị ức chế 50% sinh trưởng (GI50) lần lượt là 3,6; 4,4 và 4,8 micromol/l [2].
Mối lo ngại về độc tính gan do anthraquinone cũng được ghi nhận ở các dược liệu khác như Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) [6]. Nghiên cứu năm 2022 chỉ ra 4 hợp chất anthraquinone dạng nhị nhân (dianthrone) gây độc trực tiếp trên mô hình tế bào gan HepG2, đóng vai trò như chỉ dấu cảnh báo nguy cơ hủy hoại tế bào gan của thảo dược [6].
Ghi nhận ca bệnh thực tế trên người tiêu dùng
Mối liên hệ giữa việc sử dụng sản phẩm từ quả nhàu và viêm gan cấp tính đã được nhiều cơ sở y tế ghi nhận trên người bệnh.
Một báo cáo năm 2005 đã mô tả 2 trường hợp tổn thương gan nặng do uống nước ép nhàu (Morinda citrifolia) [7]. Trường hợp thứ nhất là nam bệnh nhân 29 tuổi, từng có tiền sử viêm gan nhiễm độc nhẹ do paracetamol liều thấp, đã uống 1,5 lít nước ép nhàu trong 3 tuần và rơi vào tình trạng suy gan bán cấp nguy kịch, buộc phải phẫu thuật ghép gan khẩn cấp để bảo tồn tính mạng [7]. Trường hợp thứ hai là nữ bệnh nhân 62 tuổi không có tiền sử bệnh gan, sau khi uống 2 lít nước ép nhàu trong 3 tháng đã xuất hiện đợt viêm gan cấp tính và tự hồi phục sau khi ngừng sử dụng [7]. Kết quả sinh thiết gan và đánh giá nguyên nhân cho thấy anthraquinone là thành phần có khả năng cao nhất gây độc tế bào gan [7].
Tuy nhiên, tranh cãi khoa học vẫn còn tiếp diễn. Một tổng quan an toàn năm 2006 phản biện rằng nước ép nhàu thương mại đã được Liên minh Châu Âu (EU) phê duyệt là thực phẩm an toàn [8]. Báo cáo này trích dẫn thử nghiệm lâm sàng an toàn trên người và thử nghiệm độc tính động vật bán cấp/bán mạn không tìm thấy bằng chứng tổn hại chức năng gan ở liều cao hơn nhiều lần so với các ca bệnh [8]. Tác giả lập luận rằng lượng anthraquinone trong thịt quả quá thấp để gây độc và cấu trúc hóa học của chúng không có khả năng bị khử thành các gốc tự do anthrone phản ứng gây độc gan như các thảo dược khác [8].
Mặc dù vậy, sự mâu thuẫn giữa các nghiên cứu cho thấy mức độ an toàn có thể phụ thuộc mật thiết vào bộ phận dùng (lá, thịt quả, hạt hay rễ), hàm lượng anthraquinone thực tế, liều lượng tích lũy và cơ địa phản ứng của từng cá nhân [1, 2, 3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu nhàu
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều nước sắc rễ hoặc nước ép cô đặc càng mau khỏi bệnh gan. Thực tế, rễ và hạt cây chứa nồng độ anthraquinone cao hơn nhiều so với lá, nếu đun sắc uống đặc kéo dài có thể biến dược chất thành độc chất phá hủy màng tế bào gan [2, 6, 8].
Quan niệm cho rằng nước ép nhàu có thể thay thế thuốc điều trị viêm gan cũng rất sai lầm. Dù một số hoạt chất thể hiện tính năng bảo vệ gan trên chuột nhiễm độc hoặc kháng viêm in vitro, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh dược liệu này chữa khỏi viêm gan trên người [4, 7].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người có tiền sử bệnh gan: Những người từng bị viêm gan nhiễm độc, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh tự ý uống nước ép hoặc nước sắc rễ các loài nhàu [7]. Trường hợp bệnh nhân dùng paracetamol bị suy gan sau khi dùng nước ép nhàu là minh chứng rõ ràng cho việc gan đã suy yếu rất dễ tổn thương thêm [7].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Do anthraquinone có thể gây độc tế bào và tương tác chuyển hóa enzyme, việc tự ý kết hợp với các loại thuốc tây y có thể làm tăng gánh nặng thải độc cho gan [2, 3].
Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể trên các nhóm đối tượng này từ các tài liệu được công bố, do đó không nên tự ý sử dụng rễ hoặc nước ép đậm đặc.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu sử dụng các sản phẩm từ cây nhàu trong đời sống thường nhật, người tiêu dùng nên ưu tiên các bộ phận có dữ liệu an toàn cao hơn như lá non ăn được, vốn không ghi nhận độc tính mạn tính trên động vật thử nghiệm [5].
Không tự ý đào rễ cây nhàu nước hoặc các loài nhàu rừng để ngâm rượu, đun sắc nước đặc uống thay nước lọc hàng ngày. Lượng hoạt chất anthraquinone trong rễ rất phức tạp và khó định lượng, dễ vượt quá ngưỡng dung nạp của cơ thể [4, 8].
Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nước ép nhàu nào, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không uống dồn dập lượng lớn trong thời gian dài như các trường hợp ngộ độc đã báo cáo (từ 1,5 đến 2 lít trong vài tuần đến vài tháng) [7]. Khi xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi khác thường, vàng mắt, chán ăn hoặc nước tiểu sẫm màu, cần ngừng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan. Mọi trường hợp có bệnh nền đều cần tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
