Dâu rượu (thanh mai) là loại quả quen thuộc, thường được ngâm rượu, làm mứt hoặc nước giải khát mùa hè. Nhiều người truyền tai nhau loại quả này giàu hoạt chất thực vật tốt cho sức khỏe, nhưng cơ sở khoa học cụ thể vẫn ít được chú ý.

Các kiểm nghiệm hóa sinh cho thấy dâu rượu chứa hàm lượng dồi dào các polyphenol, anthocyanin tiêu biểu là cyanidin-3-glucoside cùng myricetin và các dẫn xuất myricitrin [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại dừng lại ở cấp độ phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người.

Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất trong dâu rượu

Các phản ứng sinh học hàng ngày tạo ra gốc tự do gây tổn thương tế bào và đẩy nhanh lão hóa. Nhóm sắc tố anthocyanin tạo màu đỏ tím đặc trưng cho quả dâu rượu có khả năng quét sạch các gốc tự do này [1], [2].

Hợp chất flavonoid chủ lực như myricetin và dẫn xuất myricitrin hoạt động như chất ức chế các enzym oxy hóa [4], [3]. Trong tế bào, các chất này hỗ trợ dọn dẹp anion superoxide và gốc hydroxyl, đồng thời nâng cao hoạt lực của hệ thống enzym nội sinh bảo vệ mô [5], [2], [6].

Nồng độ cyanidin-3-glucoside trong quả dâu rượu

Các phép phân tích định lượng chỉ ra cyanidin-3-glucoside chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sắc tố của quả dâu rượu. Dạng anthocyanin này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội so với nhiều hợp chất cùng nhóm [1], [6].

Một nghiên cứu năm 2018 tiến hành sàng lọc 8 mẫu chiết xuất anthocyanin từ các giống dâu rượu (Myrica rubra) khác nhau [6]. Kết quả cho thấy mẫu giống Boqi1 chứa hàm lượng anthocyanin tổng số lên tới 22,07% và nồng độ cyanidin-3-O-glucoside đạt 21,28% [6].

Nghiên cứu trên chuột bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu não cho thấy chiết xuất anthocyanin từ giống Dongkui dùng trong 1 tuần giúp giảm thể tích nhồi máu não và giảm malondialdehyde, đồng thời tăng mức superoxide dismutase [6].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2014 trên loài dâu Myrica faya cũng ghi nhận quả là nguồn dồi dào cyanidin-3-glucoside, flavonoid và vitamin C, sở hữu hoạt tính chống oxy hóa mạnh hơn dâu rượu Myrica rubra [1]. Bã dâu sau ép nước chiếm 20% khối lượng quả cũng được tìm thấy vẫn còn lưu giữ cyanidin-O-glucoside và myricitrin với khả năng khử gốc tự do DPPH rất mạnh [2].

Myricetin và các dẫn xuất trong các bộ phận của cây

Myricetin và dạng glycoside phổ biến của nó là myricitrin phân bố rộng từ lá, vỏ thân đến bã quả của cây dâu rượu [5], [2], [3].

Nghiên cứu năm 2013 phân lập 5 hợp chất flavonoid từ lá dâu rượu, gồm myricetin, myricitrin cùng 3 dẫn xuất galloyl flavonol glycoside [3]. Trong thử nghiệm trên đại thực bào RAW 264.7 kích thích bởi LPS, myricetin và các dẫn xuất ức chế sản sinh oxit nitric (NO), cytokin tiền viêm cũng như mức biểu hiện protein iNOS và COX-2 theo liều dùng [3].

Nghiên cứu năm 2012 khảo sát vỏ thân Myrica rubra đã tách chiết myricitrin và ghi nhận hoạt lực chống oxy hóa rất cao qua phép đo ORAC với giá trị 13.198 mumol TE/g cùng chỉ số ức chế SOD-like với IC50 đạt 127,5 mug/mL [5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2010 trên lá dâu rượu chứng minh các dẫn xuất galloyl flavonoid là thành phần nòng cốt giúp ức chế enzym tyrosinase và lipoxygenase gây oxy hóa [4].

Bã quả dâu rượu: Nguồn polyphenol tiềm năng

Quá trình chế biến nước ép thường loại bỏ phần bã, chiếm khoảng 20% trọng lượng quả tươi [2]. Nghiên cứu năm 2022 đã tối ưu hóa điều kiện chiết xuất bã quả dâu rượu nhằm tận thu các chất chống oxy hóa [2].

Điều kiện tối ưu được xác định gồm nhiệt độ 60 độ C, công suất siêu âm 270 W, nồng độ cồn 53%, thời gian 57 phút và tỷ lệ rắn/lỏng 1:34, thu về 24,37 mg tổng polyphenol trên mỗi gam bã [2]. Phân tích HPLC xác nhận 4 hợp chất chính tồn tại trong dịch chiết gồm myricitrin, cyanidin-O-glucoside, hyperoside và quercitrin, thể hiện khả năng quét gốc DPPH và hydroxyl mạnh mẽ [2].

Các hợp chất diarylheptanoid khác như myricanol trong vỏ cây dâu rượu cũng thể hiện hoạt tính sinh học [5]. Năm 2014, thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy myricanol ức chế sự phát triển của tế bào ung thư biểu mô tuyến phổi A549 ở người với IC50 4,85 mug/ml thông qua điều hòa Caspase-3, Caspase-9, Bax, p21 và Bcl-2 [7].

Giá trị và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học khẳng định dâu rượu là nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu cyanidin-3-glucoside, myricetin và các polyphenol [1], [2], [3]. Tuy nhiên, đa số kết quả đo lường nồng độ và hoạt lực đều thu được từ phương pháp hóa sinh, mô hình tế bào và trên động vật thí nghiệm [5], [6], [7], [3].

Chưa có thử nghiệm can thiệp trên cơ thể người đối với việc ăn dâu rượu tươi hay nước ép dâu rượu. Tác động chống viêm hay bảo vệ thần kinh quan sát thấy trên chuột sử dụng các phân đoạn chiết xuất tinh khiết với nồng độ cao, không tương đương hoàn toàn với thói quen ăn uống thông thường [6], [3]. Quá trình bảo quản sau thu hoạch cũng ảnh hưởng đến hoạt chất; nghiên cứu năm 2024 cho thấy phun melatonin trước thu hoạch giúp giảm hao hụt khối lượng và duy trì hàm lượng polyphenol, flavonoid trong quả tươi khi bảo quản lạnh [8].

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người ngộ nhận việc ngâm rượu dâu hay uống nước ép dâu rượu có thể điều trị hoặc phòng ngừa đột quỵ và các bệnh viêm nhiễm mãn tính. Dữ liệu bảo vệ tổn thương tái tưới máu não chỉ mới được thử nghiệm trên chuột bằng chiết xuất anthocyanin tinh chế [6].

Một nhầm lẫn khác là cho rằng cứ ăn quả dâu tươi là hấp thu được lượng myricetin tương đương với các công bố khoa học. Thực tế, các nghiên cứu tập trung nhiều vào lá và vỏ cây dâu rượu, nơi chứa hàm lượng cô đặc myricetin và myricitrin [4], [5], [3]. Việc tự ý sắc nước lá hay vỏ cây để chữa bệnh khi chưa có kiểm định độc tính có thể gây rủi ro sức khỏe.

Ai nên thận trọng khi dùng dâu rượu?

Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, viêm loét dạ dày cần thận trọng khi ăn dâu rượu tươi vì hàm lượng acid hữu cơ và tannin có thể gây kích ứng niêm mạc. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang điều trị thuốc chống đông máu nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng dịch chiết đậm đặc.

Chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của các chiết xuất dâu rượu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hoạt chất hiện có chủ yếu từ thí nghiệm ống nghiệm, bã quả, lá và vỏ cây hoặc chuột cống [5], [2], [6], [3]. Nhóm đối tượng này chỉ nên ăn quả tươi sạch như trái cây bình thường với lượng vừa phải, không nên dùng các chế phẩm cô đặc dạng thuốc dân gian.

Gợi ý sử dụng dâu rượu trong đời sống

Người tiêu dùng nên sử dụng quả dâu rượu tươi chín tự nhiên, rửa sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ nấm mốc hoặc bụi bẩn do quả có đặc tính nhanh hư hỏng sau thu hoạch [8].

Quả có thể dùng trực tiếp hoặc xay sinh tố, làm mứt để bảo toàn một phần lượng sắc tố anthocyanin [1]. Tránh lạm dụng rượu ngâm dâu vì dung môi cồn nồng độ cao đưa vào cơ thể thường xuyên sẽ triệt tiêu lợi ích từ các chất chống oxy hóa tự nhiên.

Dâu rượu là loại quả giàu tiềm năng với hàm lượng dồi dào cyanidin-3-glucoside và các dẫn xuất myricetin đã được kiểm chứng trong phòng thí nghiệm [1], [2], [3]. Dù vậy, người dùng nên xem dâu rượu như một phần của chế độ ăn đa dạng hoa quả tươi, không nên thần thánh hóa công dụng chữa bệnh và cần hỏi ý kiến bác sĩ khi có vấn đề sức khỏe mạn tính.