Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo dược quanh vườn để làm nước uống, thanh nhiệt hoặc dùng tinh dầu xông nhằm giải độc cơ thể. Trong số đó, rau má lông (tên khoa học Glechoma hederacea, một loài thuộc họ Hoa môi Lamiaceae) là cây thuốc dân gian thường được nhắc tới trong nhiều bài thuốc truyền miệng. Tuy nhiên, ít ai biết rằng các loài thực vật chứa hợp chất pulegone có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường đối với gan và thận nếu dùng sai cách.

Câu trả lời cho việc sử dụng rau má lông và các chế phẩm liên quan nằm ở dạng dùng và liều lượng: Chiết xuất nước nóng từ cây rau má lông cho thấy một số tác dụng hỗ trợ sinh học ở động vật, nhưng phần tinh dầu hay hợp chất dễ bay hơi pulegone lại là một chất có độc tính mạnh với tế bào gan và thận khi nạp lượng lớn hoặc dùng dài ngày [1], [2].

Hoạt chất pulegone là gì và vì sao lại gây độc?

Pulegone là một hợp chất monoterpene tự nhiên có trong tinh dầu của một số loài thực vật, đóng vai trò như vũ khí bảo vệ cây khỏi các loài sinh vật gây hại trong tự nhiên [3], [4]. Tuy nhiên, đối với động vật có vú, hợp chất này lại được xếp vào nhóm độc tố gan nghiêm trọng khi đi vào cơ thể người hoặc động vật thông qua đường tiêu hóa [2].

Cơ chế gây độc của pulegone không nằm trực tiếp ở dạng nguyên bản mà xảy ra trong quá trình chuyển hóa tại gan [5], [6]. Khi đi qua gan, hệ thống enzym cytochrome P-450, đặc biệt là enzym CYP2E1, sẽ chuyển hóa pulegone thành các chất trung gian có hoạt tính cao, điển hình là menthofuran [5], [3]. Các chất chuyển hóa này thậm chí còn độc hơn cả phân tử pulegone ban đầu [5].

Menthofuran và các sản phẩm gốc ceto-gamma ái điện tử sẽ gắn kết vào các đại phân tử của tế bào và làm cạn kiệt nguồn dự trữ glutathione nội sinh [5], [3]. Glutathione là chất chống oxy hóa chủ lực bảo vệ mô sống, và khi lượng chất này sụt giảm nghiêm trọng ở cả mô gan lẫn huyết tương, tế bào gan mất đi hàng rào tự vệ dẫn tới hoại tử trung tâm tiểu thùy [3], [6]. Ngoài ra, menthofuran còn được ghi nhận làm giảm 88% hoạt tính của enzym aldehyde dehydrogenase ty thể và làm giảm 34% hoạt tính của phức hợp V ATP synthase trong ty thể tế bào [5].

Nghiên cứu chỉ ra tổn thương gan và thận cụ thể ra sao?

Độc tính của pulegone và các loại tinh dầu chứa chất này đã được khảo sát kỹ lưỡng trong nhiều mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [4].

Một báo cáo tổng quan từ Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ (NTP) công bố năm 2011 đã thử nghiệm pulegone nguyên chất 96% trên chuột cống F344/N và chuột nhắt B6C3F1 [4]. Nghiên cứu tiến hành cho uống pulegone hòa trong dầu ngô 5 ngày mỗi tuần [4]. Ở thử nghiệm kéo dài 16 ngày (2 tuần) trên chuột cống với các mức liều 0, 37,5, 75, 150, 300 và 600 mg/kg thể trọng mỗi ngày, toàn bộ chuột đực và gần như toàn bộ chuột cái ở mức liều 300 và 600 mg/kg đã tử vong trước khi kết thúc nghiên cứu do ngộ độc gan cấp tính [4]. Trọng lượng gan và thận của các nhóm chuột cái dùng thuốc tăng lên rõ rệt, kèm theo hiện tượng hoại tử và thoái hóa không bào tế bào chất [4].

Cũng trong thử nghiệm 16 ngày đó trên chuột nhắt với các mức liều từ 18,75 đến 300 mg/kg, 4 chuột cái và 1 chuột đực ở nhóm dùng 300 mg/kg đã chết chỉ sau 5 ngày thử nghiệm do tổn thương tế bào gan nặng nề [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở chuột nhắt, việc xuất hiện các tổn thương gan cần mức liều lên tới 300 mg/kg mỗi ngày trong 2 tuần, chứng tỏ chuột nhắt có khả năng chịu đựng cao hơn chuột cống [7], [4].

Các thử nghiệm độc tính mạn tính và bán mạn tính khác cũng khẳng định tác động tiêu cực của hợp chất này lên đường tiêu hóa và tiết niệu [7]. Khi cho chuột cống sử dụng pulegone liên tục trong 3 tháng, hiện tượng tăng sản đường mật, phì đại và hoại tử khu trú tế bào gan cùng tổn thương cầu thận xuất hiện rõ ở mức liều từ 75 mg/kg mỗi ngày trở lên [7]. Kéo dài thời gian nghiên cứu lên tới 2 năm, liều 150 mg/kg mỗi ngày liên quan đến sự gia tăng nguy cơ ung thư bàng quang ở chuột cống cái, trong khi ở chuột nhắt đực ghi nhận sự gia tăng u nguyên bào gan (hepatoblastoma) ở liều 75 mg/kg mỗi ngày [5], [7].

Một nghiên cứu năm 1989 cho chuột cống uống pulegone liều 400 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 5 ngày ghi nhận tình trạng ngộ độc gan ồ ạt kèm theo sự gia tăng vọt của enzym men gan huyết thanh SGPT (GPT) và làm suy giảm glucose-6-phosphatase [8]. Pulegone cũng làm sụt giảm đáng kể hàm lượng cytochrome P-450 và heme ở vi thể gan chuột [8].

Rau má lông: Nước sắc và tinh dầu hoàn toàn khác biệt

Một thắc mắc lớn là vì sao trong y học cổ truyền, rau má lông (Glechoma hederacea) vẫn được ghi chép là có tác dụng hỗ trợ các chứng sỏi mật, phù thũng, hoàng đản (vàng da), viêm và tiểu đường [1].

Sự khác nhau cốt lõi nằm ở dạng bào chế [1], [2]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017 trên chuột cống bị thắt ống mật chung (mô hình gây ứ mật tổn thương gan), việc cho uống dịch chiết nước nóng từ rau má lông hàng ngày lại đem lại hiệu quả bảo vệ tế bào gan [1]. Dịch chiết nước nóng chứa các hợp chất polyphenol đóng vai trò chính, giúp cải thiện chỉ số sinh hóa huyết thanh, giảm phản ứng ống mật, giảm tình trạng stress oxy hóa, ức chế viêm và hạn chế quá trình xơ hóa [1]. Dịch chiết này hoạt động thông qua việc làm giảm biểu hiện TGF-beta1, giảm tích tụ tế bào viêm và ức chế các con đường truyền tín hiệu nội bào HMGB1/TLR4 [1].

Ngược lại, độc tính chết người của pulegone nằm chủ yếu ở phần tinh dầu bay hơi [3], [2]. Thông thường, các hợp chất dễ bay hơi trong nhiều dược liệu cổ truyền có xu hướng phân hủy hoặc bay hơi khi đun sôi kỹ làm nước sắc [2]. Tuy nhiên, các chế phẩm tinh dầu cô đặc chiết xuất nguyên vẹn pulegone lại không trải qua quá trình loại bỏ này [2]. Tinh dầu chứa pulegone từng bị lạm dụng làm chất kích thích co bóp tử cung gây sảy thai trong dân gian và đã được y văn thế giới phân loại vào nhóm chất độc cực mạnh cho gan [3], [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược

Một sai lầm rất lớn của người tiêu dùng là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì không có độc" hoặc "uống tinh dầu càng đậm đặc càng bổ". Tinh dầu là dạng dịch chiết cực kỳ đậm đặc, chứa hàm lượng phân tử hoạt tính cao gấp hàng chục đến hàng trăm lần so với lá tươi hay nước nấu thông thường [4], [2].

Thêm vào đó, nhiều người lầm tưởng việc uống tinh dầu thảo dược sẽ giúp "thanh lọc gan, mát gan". Trên thực tế, gan chính là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và phải chuyển hóa toàn bộ lượng hóa chất này [5]. Đối với pulegone, chính hệ enzym chuyển hóa của gan lại vô tình biến nó thành độc tố menthofuran độc hại hơn, gây phá hủy cấu trúc tế bào và suy giảm ty thể [5], [3]. Tinh dầu Mm-EO chứa pulegone từ loài cây Minthostachys mollis khi thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính đã được xếp vào nhóm độc tính loại 4 với LD50 là 500 mg/kg thể trọng, và gây tổn thương phụ thuộc liều lên gan trong 28 ngày sử dụng lặp lại [5].

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không được uống các loại tinh dầu hay chế phẩm đậm đặc chứa pulegone, vì trong lịch sử chất này từng gây sảy thai nguy hiểm và tiềm ẩn ngộ độc toàn thân nghiêm trọng [3], [2].
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận: Những người bị men gan cao, viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng các loại tinh dầu thực vật chưa kiểm định, do khả năng đào thải kém sẽ đẩy nhanh quá trình hoại tử tế bào gan và tổn thương cầu thận [7], [4].
  • Trẻ em: Cơ thể trẻ nhỏ có lượng glutathione dự trữ thấp hơn và hệ enzym gan chưa hoàn thiện, rất dễ rơi vào tình trạng hoại tử tế bào gan cấp nếu tiếp xúc với các terpene bay hơi độc hại [3].
  • Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng liều an toàn trên người đối với các chế phẩm từ rau má lông; dữ liệu an toàn hiện có chủ yếu được quan sát từ các thử nghiệm độc học trên động vật thí nghiệm [1], [4]. Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) từng ghi nhận pulegone chỉ ở mức an toàn khi được kiểm soát rất nghiêm ngặt (dưới 0,1% trong tinh dầu bạc hà dùng làm thuốc), và các mức liều gây hại trên chuột đều là những liều cô đặc cao [7].

Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn sử dụng rau má lông hoặc các loài thảo mộc dân gian tương tự, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  1. Ưu tiên dạng chế biến truyền thống: Nếu sử dụng, chỉ nên dùng lượng vừa phải toàn cây nấu nước sôi kỹ theo phương pháp đun sắc truyền thống, không nên tự ý chưng cất lấy tinh dầu để uống [1], [2].
  2. Tuyệt đối không nuốt tinh dầu nguyên chất: Tinh dầu thảo mộc chỉ nên dùng để khuếch tán mùi hương hoặc xoa bóp ngoài da (khi đã pha loãng với dầu nền), không bao giờ được uống trực tiếp trừ khi có chỉ định và giám sát y tế chuyên môn [4], [2].
  3. Kiểm tra nhãn mác sản phẩm: Khi mua các sản phẩm thực phẩm chức năng hoặc tinh dầu thảo dược, hãy kiểm tra hàm lượng pulegone nếu có ghi chú. Các tiêu chuẩn dược điển thường yêu cầu giới hạn pulegone ở mức rất thấp (dưới 0,1%) để tránh độc tính [7].
  4. Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn thảo luận với bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào thói quen hàng ngày nhằm mục đích hỗ trợ bệnh lý, tránh biến một liệu pháp hỗ trợ thành tác nhân gây suy gan cấp tính.

Rau má lông nói riêng và các thảo mộc chứa tinh dầu nói chung có thể đem lại một số giá trị sinh học qua dạng nước sắc hoặc chất chống oxy hóa, nhưng pulegone nguyên chất lại là độc tố gan đã được khoa học chứng minh [1], [5]. Người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không lạm dụng tinh dầu đậm đặc theo lời đồn để tự bảo vệ lá gan và sức khỏe lâu dài của bản thân.