Nhiều người gặp tình trạng tóc rụng nhiều dù đã đổi nhiều loại dầu gội hoặc dùng thêm dưỡng chất. Ít ai ngờ rằng thủ phạm có thể nằm ngay trong khẩu phần ăn ngọt hằng ngày, từ trà sữa, bánh ngọt cho đến các món ăn chứa lượng carbohydrate tinh chế cao. Thói quen tiêu thụ nhiều đường không chỉ gây thừa cân hay hại da mà còn trực tiếp tác động đến da đầu, thúc đẩy quá trình viêm nhiễm và khiến sợi tóc suy yếu dần.
Chế độ ăn nhiều đường làm tăng tiết bã nhờn, nuôi dưỡng các tác nhân gây viêm và gián tiếp ảnh hưởng đến môi trường nang tóc [1]. Lượng đường dư thừa cùng tải lượng đường huyết cao tác động lên các thụ thể nội tiết và phản ứng viêm vi mô, làm tổn hại sức khỏe nang tóc [2].
Đường kích thích tăng tiết bã nhờn da đầu
Chế độ ăn uống giữ vai trò then chốt đối với hoạt động của tuyến bã nhờn trên da [1]. Khi nạp quá nhiều đường hoặc glucose, tuyến bã nhờn bị kích thích hoạt động mạnh mẽ hơn [1]. Cùng với lipid và acetate trong khẩu phần, lượng đường tiêu thụ cao là một yếu tố trực tiếp chi phối việc sản xuất dầu nhờn quá mức [1].
Dữ liệu ghi nhận mức tiêu thụ đường ở những bệnh nhân bị viêm da tiết bã thường cao hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [1]. Trái lại, việc hạn chế calo trong chế độ ăn có mối liên hệ mật thiết với việc giảm sinh bã nhờn [1]. Khi bã nhờn ứ đọng nhiều ở chân tóc, nguy cơ phát sinh gàu, ngứa ngáy và viêm nhiễm cục bộ quanh nang tóc sẽ gia tăng rõ rệt [1].
Tải lượng đường huyết cao và rối loạn hormone
Một nghiên cứu can thiệp song song có kiểm soát năm 2008 đã khảo sát ảnh hưởng ngắn hạn của tải lượng đường huyết đối với các chỉ số nội tiết trên 12 nam giới [2]. Nhóm can thiệp được chia làm hai chế độ ăn trong 7 ngày: nhóm tải lượng đường thấp (LGL, n = 7; 25% năng lượng từ protein, 45% từ carbohydrate) và nhóm tải lượng đường cao (HGL, n = 5; 15% năng lượng từ protein, 55% từ carbohydrate) [2]. Kết quả cho thấy chỉ số kháng insulin (HOMA-IR) có sự khác biệt rõ rệt sau 7 ngày (-0,57 ở nhóm LGL so với 0,14 ở nhóm HGL, p = 0,03) [2].
Đáng chú ý, nồng độ protein gắn hormone sinh dục (SHBG) giảm đáng kể so với ban đầu ở nhóm tiêu thụ tải lượng đường cao (p = 0,03) [2]. Ngược lại, nhóm có chế độ ăn tải lượng đường thấp lại ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa của các protein gắn yếu tố tăng trưởng giống insulin (IGFBP-1 và IGFBP-3 với cùng p = 0,03) [2]. Các dữ liệu này chứng minh chế độ ăn nhiều đường làm biến đổi hoạt tính sinh học của hormone sinh dục và IGF-1, gián tiếp thúc đẩy viêm nhiễm và tổn thương tuyến bã [2].
Viêm nang tóc làm đứt gãy chu kỳ phát triển của tóc
Môi trường viêm tại nang tóc là nguyên nhân cốt lõi khiến chu kỳ mọc tóc bị gián đoạn [1]. Bình thường, nang tóc khỏe mạnh trải qua giai đoạn tăng trưởng (anagen) ổn định, nhưng sự xâm nhập của các tế bào miễn dịch tạo ra phản ứng viêm cục bộ [1]. Các tế bào miễn dịch bẩm sinh và thích ứng như tế bào Th, tế bào T gây độc, tế bào NK và tế bào đuôi gai tập trung quanh nang tóc [1].
Phản ứng tự miễn và viêm này sản sinh các cytokine gây viêm mạnh như IFN-γ và TNF-α, dẫn tới tình trạng suy sụp nang tóc [1]. Khi nang tóc liên tục bị phản ứng viêm tấn công, sợi tóc không thể neo giữ vững chắc và dễ dàng rơi vào giai đoạn thoái hóa sớm [1].
Biến đổi mô học: Từ teo nang đến xơ hóa quanh nang
Nghiên cứu mô bệnh học trên 50 bệnh nhân rụng tóc từng mảng liên tiếp năm 2003 bằng kỹ thuật sinh thiết bấm 4mm đã làm rõ tiến trình tổn thương nang tóc [3]. Các mẫu sinh thiết da đầu được cắt ngang để đếm số lượng sợi tóc tận cùng (terminal), sợi tóc tơ (vellus) cũng như đánh giá mức độ viêm và xơ hóa xung quanh nang tóc [3].
Kết quả chỉ ra rằng thời gian kéo dài của đợt bệnh là yếu tố quyết định hình thái mô bệnh học [3]. Ở giai đoạn cấp tính, tế bào lympho bao quanh hành tóc của các sợi tóc tận cùng [3]. Bước sang giai đoạn bán cấp, số lượng tóc anagen sụt giảm trong khi tóc thoái triển (catagen) và tóc nghỉ (telogen) tăng lên [3]. Đến giai đoạn mạn tính, tóc tận cùng giảm mạnh, tóc bị teo nhỏ (miniaturized) tăng cao kèm theo tình trạng viêm biến đổi [3]. Hiện tượng xơ hóa quanh nang (perifollicular fibrosis) và sự thu nhỏ kích thước nang tóc là rào cản ngăn sợi tóc phát triển bình thường [4, 8].
Bằng chứng dinh dưỡng hỗ trợ nang tóc
Tổng quan hệ thống theo chuẩn PRISMA năm 2020 tổng hợp 24 bài báo với 1.787 bệnh nhân đã đánh giá vai trò của dinh dưỡng đối với các dạng rụng tóc có sẹo và không sẹo [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn Địa Trung Hải giàu rau sống, thảo mộc tươi cùng đậu nành giàu isoflavone chứa nhiều dưỡng chất chống viêm, có thể thúc đẩy sức khỏe và sự phát triển của tóc trong rụng tóc do nội tiết tố androgen (AGA) [4].
Bên cạnh đó, việc nạp đủ lượng protein là yếu tố bắt buộc để duy trì mái tóc khỏe mạnh [4]. Ngược lại, một số chế độ ăn kiêng hà khắc như chế độ ăn gonadotropin màng đệm người (HCG), chế độ ăn giảm calo quá mức, hoặc tiêu thụ quá nhiều cá, kiều mạch và kê lại là những yếu tố kích hoạt tiềm tàng các đợt rụng tóc như AGA, rụng tóc từng mảng hoặc rụng tóc vùng trán [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận hạn chế do thiếu hụt các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt, cho thấy can thiệp ăn uống chỉ mang tính hỗ trợ chứ không thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa [4].
Những hiểu lầm thường gặp về đường và rụng tóc
Nhiều người lầm tưởng rụng tóc chỉ do dầu gội không hợp hoặc yếu tố di truyền mà bỏ qua khẩu phần ăn uống. Không ít người tin rằng chỉ những ai mắc bệnh tiểu đường mới chịu tác hại từ đường lên mái tóc. Thực tế, tải lượng đường huyết cao sau bữa ăn nhiều đồ ngọt đã đủ kích hoạt biến đổi nội tiết tố và bã nhờn ngay cả ở người trẻ [2].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn tinh bột sẽ giúp tóc mọc dày trở lại. Việc ăn kiêng quá ít calo hoặc cắt giảm đạm cực đoan có thể gây phản tác dụng, trực tiếp kích hoạt rụng tóc telogen effluvium [4]. Kiểm soát đường không đồng nghĩa với nhịn ăn hay kiêng khem mù quáng.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang bị viêm da tiết bã, gàu mạn tính cần hạn chế tối đa việc nạp đường tự do và chất béo bão hòa [1]. Người bị viêm da tiết bã thường có thói quen ăn ngọt nhiều hơn bình thường, khiến da đầu nhờn dính và viêm dai dẳng [1].
Bên cạnh đó, người đang mắc các chứng rụng tóc từng mảng hoặc rụng tóc nội tiết tố cũng cần cảnh giác với chế độ ăn tải lượng đường cao [2, 5]. Lượng đường cao làm tăng hoạt tính androgen tự do thông qua giảm SHBG, làm trầm trọng thêm tình trạng teo nang tóc [2]. Nếu bạn đang có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc rụng tóc bệnh lý, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc dinh dưỡng để có hướng điều trị phối hợp.
Lời khuyên điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng
Để bảo vệ nang tóc, việc đầu tiên là giảm thiểu các nguồn đường hấp thu nhanh như nước ngọt, bánh kẹo và siro nhân tạo. Thay vào đó, bạn nên áp dụng nguyên tắc của chế độ ăn Địa Trung Hải, tăng cường rau củ sống, thảo mộc tươi và đậu nành để tận dụng các chất chống viêm tự nhiên [4].
Cần đảm bảo nạp đủ lượng protein chất lượng cao trong bữa ăn để nuôi dưỡng tế bào mầm tóc [4]. Người bị gàu và viêm da đầu nên bổ sung thêm rau xanh, trái cây mọng nước, hạt, cá và các vitamin nhóm B [1]. Tránh các chế độ ăn kiêng quá ngặt nghèo gây thiếu hụt năng lượng đột ngột, vì điều này có thể phản tác dụng và khiến tóc rụng nhanh hơn [4].
Mái tóc phản ánh sức khỏe chuyển hóa bên trong cơ thể. Tiết chế lượng đường, duy trì chế độ ăn chống viêm và lối sống điều độ chính là chìa khóa giúp giữ vững cấu trúc nang tóc và ngăn ngừa nguy cơ rụng tóc mạn tính.
